Ανάδυση είναι ο τίτλος της ποιητικής συλλογής της Μαρίνας Καρτελιά, και η λέξη αυτή δημιουργεί εξαρχής μια αίσθηση κίνησης. Υποδηλώνει μια πορεία από το βάθος προς την επιφάνεια, όχι όμως μια εύκολη ή θριαμβευτική άνοδο. Στα ποιήματα της συλλογής, η ανάδυση δεν λειτουργεί ως στιγμιαία λύτρωση, αλλά ως επίμονη εσωτερική διαδικασία. Πρόκειται για μια διαδρομή που περνά μέσα από το σώμα, διασχίζει τη μνήμη και τον χρόνο και βρίσκει διέξοδο στη γλώσσα.
Η επιλογή του εξωφύλλου ενισχύει αυτή την ανάγνωση. Αντί για εικόνα βυθού επιλέγεται ένα οικείο σκηνικό, ένα δωμάτιο λιτό και καθημερινό. Η επιλογή αυτή προϊδεάζει για το περιεχόμενο της συλλογής. Η ανάδυση δεν αφορά μια εξωτερική περιπέτεια, αλλά μια εσωτερική διεργασία. Είναι ο χώρος όπου κάθε μέρα αρχίζει η προσωπική αναμέτρηση με το σκοτάδι. Ήδη από την πρώτη οπτική επαφή διαφαίνεται η βασική ποιητική πρόθεση: μια ανάγκη για εσωτερική ανασκαφή.
Η συλλογή οργανώνεται σε τέσσερις ενότητες: Κατάδυση, Περιπλανήσεις, Αποσυμπίεση, Ανάδυση. Τέσσερις ενότητες που ομοιάζουν με διαδοχικές στάσεις μιας υπαρξιακής πορείας. Η φθορά, ο φόβος, η απώλεια, συνυπάρχουν με την ανάγκη της επανεκκίνησης. Κεντρικός άξονας είναι το σώμα ως φορέας εμπειρίας, το σώμα που αντέχει, που θυμάται, που κουβαλά το ίχνος του χρόνου. Από εκεί ξεκινά το βίωμα, περνά στον νου και μετασχηματίζεται σε λόγο.
Στο οπισθόφυλλο το ποίημα «Χρονομέτρης» συμπυκνώνει τη θεματική που διατρέχει όλο το έργο. Ο χρόνος δεν είναι αφηρημένη έννοια. Μετριέται μέσα από διαδρομές, αφήνει ίχνη στη μνήμη και στο σώμα. Δεν πρόκειται μόνο για διαπίστωση της φθοράς, αλλά για πρόταση επανατοποθέτησης του εαυτού μέσα στον χρόνο.
Τα μέτρησες τα χρόνια
Και τα βρήκες τόσα
Το νερό, το φως
Το χώμα
[…]
Τα πεζοδρόμια ανώμαλα
Οι πληγές
Τα σπασίματα
Τα γυαλιά
Ο ήλιος βγαίνει ξανά καλημέρα και ξεκίνα
Να μετράς.
Ανάλογη επιμονή συναντάμε και στον «Οραματισμό», όπου το όνειρο και η πραγματικότητα συνυπάρχουν σε μια διαρκή αναμέτρηση. Η σύγκρουση με το σκοτάδι είναι αναπόσπαστο μέρος της ποιητικής πράξης.
Τα βραχνά όνειρα
Παλεύουν το σκοτάδι
μ’ ό,τι ξέρουν
Δηλαδή
Με φως και χρώμα
[…]
Όταν θέλουν να βγουν
Δεν υπάρχει τίποτε
Που μπορείς να κάνεις
Ξάπλωσε
Και ζήτα
Το λογαριασμό.
Ο χώρος ως αντανάκλαση του εσωτερικού κόσμου αναδεικνύεται στο ποίημα «Γαβριηλίδου 1». Το σπίτι δεν είναι σκηνικό, είναι εργαστήρι μνήμης. Τα κείμενα αποκτούν υπόσταση, κινούνται, ζητούν θέση δίπλα στο ποιητικό υποκείμενο. Το τραύμα της γραφής αναγνωρίζεται ως αναγκαία πράξη γέννησης του λόγου. Πρόκειται για ένα από τα πιο τρυφερά και αυτοαναφορικά ποιήματα της συλλογής, όπου η γραφή παρουσιάζεται ως συνθήκη συνύπαρξης ζωής και τέχνης.
Δεν θα ξαναφήσω το σπίτι
Πολλές μέρες
χωρίς να πάρω μαζί μου
Τα ποιήματα που αιωρούνταν
Στο ταβάνι μου
Τα διηγήματα που φτεροκοπούσαν
στο σαλόνι
Τα μυθιστορήματα που έστηναν
χορό γύρω
Στο πιάνο […]
Και τα βιβλία μου
Να έρχονται να κοιμηθούν δίπλα μου
Ευχαριστημένα που το μαχαίρι
Τους είχε κόψει τις σελίδες.
Η ανάδυση ωστόσο δεν περιορίζεται στο ιδιωτικό βίωμα. Η συλλογή διαπερνάται από κοινωνική και ιστορική ευαισθησία, εντάσσοντας την ατομική εμπειρία σε ένα ευρύτερο πλαίσιο μνήμης και ευθύνης. Στο «Εφετείο Αθηνών»:
Εφτά του Οκτώβρη
Τον είδα σ’ έναν καφενέ
Από μακριά μου έλαμπε
Πίσω στον ώμο του καθόταν
Η Ιστορία κι έγραφε
Κι η Μνήμη με καρτούτσο
Όλο της έβαζε να πιει
Μα κείνη ήδη είχε μεθύσει[…]
Παράλληλα, δεν απουσιάζει το χιούμορ και η ειρωνική ματιά. Στο «Μανιφέστο» η σκέψη του θανάτου αντιμετωπίζεται με σαρκασμό και τρυφερότητα. Η επιθυμία για ένα μεγάλο πάρτι αντί για κηδεία αναδεικνύει την αγάπη για τη ζωή ως τελική μορφή ανάδυσης.
Όταν πεθάνω,
Μη μου κάνετε κηδεία
Ένα μεγάλο πάρτι
Θέλω
Στο βράχο
Που μου κάνατε πατητές
Απάνω
Με πολύ ουίσκι […]
Τέλος, στα ποιήματα που αφορούν την ίδια τη διαδικασία της γραφής, όπως η «Πληκτροφόρηση», η γλώσσα της ψηφιακής εποχής δεν αναιρεί το συναίσθημα. Τα πλήκτρα, οι εντολές, τα σύμβολα μετατρέπονται σε εργαλεία λύτρωσης.
[…]
Και τα πλήκτρα σε
Μια γλώσσα μονάχα
Γυρνάνε
Το ctl στην αλήθεια
Το delete στη λύπη
Το enter
Στην αγάπη
._
Η Ανάδυση είναι μια ποιητική συλλογή που επιμένει στη διαδρομή, στη φθορά, στη μνήμη, στην αντοχή. Και ακριβώς για αυτό, η ανάδυση που προτείνει είναι μια πράξη συνείδησης απέναντι στον εαυτό και τον κόσμο.
