Πρόσφατα ήλθε στα χέρια μου ένα τετραπλό ‘δώρο’ με αρχαία θεατρικά έργα σε νεοελληνικές αποδόσεις τους, οι οποίες, αν τροφοδότησαν σημαντικές θεατρικές παραστάσεις στη διάρκεια του 20ού αιώνα, είχαν παραμείνει μέχρι πρότινος αδημοσίευτες και απροσπέλαστες στο ευρύ κοινό. Χάρη στην ερευνητική δραστηριότητα του Εργαστηρίου Αρχαίου Δράματος και Θεατρολογικής Έρευνας του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών ΕΚΠΑ και της διευθύντριάς του, καθηγήτριας Καίτης Διαμαντάκου, αυτό το πολύτιμο –για τη θεατρική, θεατρολογική, φιλολογική και γενικότερα θεατρόφιλη κοινότητα– υλικό ήλθε στο φως και αναδεικνύεται μέσα από την εξαιρετική επιστημονική υποστήριξή του από έγκριτες θεατρολόγους αλλά και την εξαιρετική εκδοτική πλαισίωσή του από την Κάπα Εκδοτική, με την οποία συνεργάστηκε το Εργαστήριο.
Πιο συγκεκριμένα, διατρέχοντας τις τέσσερις αυτές εκδόσεις κατά χρονολογική σειρά δημοσίευσης:
Ι. Αισχύλου Ορέστεια, μτφρ. Γεώργιος Σωτηριάδης, Μεταγραφή – Επιμέλεια – Εισαγωγή: Άννα Μαυρολέων, Κάπα Εκδοτική, 2024.
Στην έκδοση αυτής της μετάφρασης συνέβαλε αποφασιστικά η Άννα Μαυρολέων, αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου. Στην Εισαγωγή της έκδοσης («Μια αρχαιοελληνική, μια γερμανική και μια «μεικτή» Ορέστεια: Η περιπέτεια ενός χειρογράφου») δίνονται όλες οι πληροφορίες για το ανέβασμα της τριλογίας του Αισχύλου Ορέστεια στο Βασιλικό Θέατρο το 1903, σε μετάφραση Γεωργίου Σωτηριάδη και σε μεικτή γλώσσα (δημοτική, με στοιχεία ήπιας καθαρεύουσας). Η συγκεκριμένη μετάφραση ακολούθησε τη γερμανική διασκευή του Raul Schlenther, η οποία είχε παρουσιαστεί στο Burgtheater της Βιέννης το 1900, σε σκηνοθεσία Fritz Krastel και για την οποία δίνονται διαφωτιστικές πληροφορίες μέσα από τη μελέτη του Χέλμουτ Φλάσχαρ (Η αρχαιότητα επί σκηνής). Από το εισαγωγικό κείμενο, επίσης, μαθαίνουμε ότι η μετάφραση Σωτηριάδη δεν εκδόθηκε ποτέ και διασώθηκε σε ένα μόνο χειρόγραφο, που βρισκόταν στη Βιβλιοθήκη του ΚΜΕΕΘ-Θεατρικό Μουσείο, το οποίο πιθανότατα χρησιμοποιήθηκε σε μεταγενέστερη του 1903 παράσταση της τριλογίας από τον θίασο Μαρίκας Κοτοπούλη. Η παράσταση που σκηνοθέτησε ο Θωμάς Οικονόμου με βάση τη μετάφραση του Γ. Σωτηριάδη συνδέθηκε με την καταδίκη της δημοτικής ή «μαλλιαρής» γλώσσας και τα γνωστά ως «Ορεστειακά» επεισόδια του 1903, με τον καθηγητή Γ. Μιστριώτη και πολλούς φοιτητές να πνέουν μένεα κατά του Βασιλικού Θεάτρου και των συντελεστών της παράστασης. Η συγγραφέας δίνει λεπτομερή στοιχεία, συνοδευόμενα από έγκυρες παραπομπές, σχετικά με πρόσωπα και καταστάσεις εκείνης της εποχής, καθώς και στοιχεία σχετικά με την αντιγραφή του αρχικού χειρογράφου από τον ηθοποιό Β. Αργυρόπουλο. Στην εμπεριστατωμένη αυτή εισαγωγή δίνονται και πολλές άλλες χρήσιμες ιστορικά πληροφορίες σχετικά με τη μετάφραση και την παράσταση της τριλογίας, που συγκέντρωσε τα πυρά του Καθηγητή Μιστριώτη και άλλων λογίων θεατών της εποχής. Διαφωτιστικά του κλίματος εκείνης της εποχής είναι επίσης τα παρατιθέμενα αποσπάσματα από δημοσιεύματα στις εφημερίδες Άστυ, Αστραπή, Καιροί και Πρωία. Μετά την Εισαγωγή ακολουθούν διαφωτιστικό «Σημείωμα για την επιμέλεια του χειρογράφου», φωτογραφίες με την πρώτη σελίδα του χειρογράφου, με τη Μαρίκα Κοτοπούλη να απαγγέλλει το «Χαίρε της τραγωδίας» του Κωστή Παλαμά πριν από την έναρξη της Ορέστειας, με το Πρόγραμμα της παράστασης του 1903 και τον Κατάλογο των δραματικών προσώπων, για να ακολουθήσει η μεταγεγραμμένη μετάφραση της Ορέστειας, Εις Πράξεις 3. Ακολουθεί ένα μικρό δείγμα της μετάφρασης του Σωτηριάδη από το τέλος της τριλογίας:
Α΄ ΕΡΙΝΥΣ
Δέχομαι και της Παλλάδος σύνοικος γίνομαι,
την πόλιν δεν καταφρονώ που την αγαπά
ο παντοκράτωρ Ζευς κι ο Άρης!
Ευμενής προς αυτήν κι εγώ την ευλογία
μου αιώνια δίδω!
ΑΘΗΝΑ
Εξευμενίσθη και η τιμωρός θεά, ολβία ας
είνε η πόλις μου αιώνια.
ΙΙ. Ευριπίδη Ορέστης, μτφρ. Γιώργος Σεβαστίκογλου, Μεταγραφή-Επιμέλεια-Εισαγωγή: Κωνσταντίνα Ζηροπούλου, Κάπα Εκδοτική, 2024.
Η μετάφραση του Γιώργου Σεβαστίκογλου για τον Ορέστη του Ευριπίδη έγινε το 1982, όταν το έργο ανέβηκε σε σκηνοθεσία του ιδίου από το Εθνικό Θέατρο, παίχθηκε στο θέατρο της Επιδαύρου, όπου είχε εξαιρετική υποδοχή και όπου επαναλήφθηκε τα επόμενα δύο καλοκαίρια (1983 και 1984). Στη διαφωτιστική Εισαγωγή της Έκδοσης («Η μετάφραση/διασκευή του Ορέστη από τον Γιώργο Σεβαστίκογλου (1982). Μια διαδρομή από το Παρίσι στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου»), από την επιμελήτρια της έκδοσης Κωνσταντίνα Ζηροπούλου, αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πατρών, αναλύεται η ρεαλιστική και ανθρωποκεντρική σκηνική αντιμετώπιση της αρχαίας τραγωδίας εκ μέρους του μεταφραστή, που συνομιλεί επιτυχώς με τις σύγχρονες κοινωνικοπολιτικές εξελίξεις. Ο γλωσσομαθής Σεβαστίκογλου, με εμπειρία από το Θέατρο Τέχνης του Καρόλου Κουν, έδωσε μια μετάφραση σε γλώσσα «εύκαμπτη και ζωντανή», όπως σχολιάζει η Ζηροπούλου. Η μετάφραση του Ορέστη είναι η μοναδική ενδογλωσσική του μετάφραση, όπου ο θεατρικός λόγος είναι: «απελευθερωμένος […] πεζός στα Επεισόδια και επιδιώκει ένα είδος ισοδυναμίας με το πρωτότυπο, μεταφράζοντας τα χορικά σε πολύ πιο ρυθμικούς και, σποραδικά, έμμετρους στίχους» (σελ. 12). Το μήνυμα που αναδείχθηκε μέσα από τον ευριπίδειο μύθο του Ορέστη και εστίαζε στον αγώνα των νέων που ξεσηκώνονται ενάντια στην αδικία, φαίνεται ότι άγγιξε το θεατρικό κοινό, ιδιαίτερα με τη στοχευμένη μετάφραση λέξεων και στίχων από τον Σεβαστίκογλου, όπως όταν το επίθετο «κάκιστε» που απευθύνει ο Ορέστης στον Μενέλαο, αποδίδεται ως «Άνανδρε, δειλέ, θρασίμι, λιποτάκτη!» — διαδοχικά συνώνυμα αυξητικής έντασης σε σχέση με την υποδηλούμενη αδικία, που προσεγγίζουν τους νέους μέσα από τον δικό τους γλωσσικό κώδικα. Η Ζηροπούλου αναφέρεται και σε πολλά άλλα χαρακτηριστικά της μετάφρασης/διασκευής, όπως σε περικοπές και παρεμβάσεις (π.χ. η σχετική σμίκρυνση του κειμένου του Χορού και η διαίρεσή του σε μικρές ομάδες), καθώς επίσης δίνει πολλά στοιχεία για την παράσταση του έργου και τα καινοτόμα (ενδυματολογικά, μουσικά κ.ά.) αισθητικά στοιχεία της.
Στην Εισαγωγή της Κωνσταντίνας Ζηροπούλου περιλαμβάνονται εύστοχα αποσπάσματα από θεατρικές κριτικές για τον Ορέστη, σε σκηνοθεσία και μετάφραση Σεβαστίκογλου (σελ.26-29), καθώς και οπτικό υλικό από την παράσταση. Οι πληροφορίες που παρέχονται από την Κ. Ζηροπούλου συμβάλλουν καθοριστικά στην κατανόηση του μεταφραστικού και σκηνικού γεγονότος, αν και η μετάφραση του Σεβαστίκογλου –διαφορετικά ως έναν βαθμό από τη «μεικτή» γλωσσικά μετάφραση της Ορέστειας παραπάνω– είναι πολύ κοντά στο σύγχρονο γλωσσικό μας αισθητήριο και η ψυχ-αγωγία και η μέθεξη είναι άμεσες από τον πολύσημο λόγο της τραγωδίας του Ευριπίδη. Η Εισαγωγή ολοκληρώνεται με αναλυτικές επισημάνσεις σχετικά με τον τρόπο επιμέλειας του κειμένου και ακολουθείται από την παράθεση όλης της μετάφρασης/διασκευής του Ορέστη, από το τέλος της οποίας παρατίθεται το παρακάτω απόσπασμα:
ΟΡΕΣΤΗΣ
Επ! εσύ, πάρε τα χέρια σου από την πόρτα!
Εσένα μιλάω, Μενέλαε! Ψευτοπαληκαρά!…
Αλλιώς σου λυώνω το κεφάλι [ από δω ψηλά στη στέγη]
μ’ ένα κομμάτι μάρμαρο. Άδικα παιδεύεσαι-
Βαστάνε γερά οι αμπάρες!
ΑΠΟΛΛΩΝ
Σταματήστε!
Σας μιλάει ο Απόλλων ο θεός!
Σβήσε την οργή σου, Μενέλαε!
Κι εσύ, Ορέστη […] άκου, ακούστε όλοι το μήνυμά μου
[…]
Άφησε, Μενέλαε, τον Ορέστη να βασιλέψει στο Άργος.
Εσύ βασίλεψε στην Σπάρτη – σου μένει κι η προίκα
της γυναίκας σου, που εξαιτίας της τράβηξες τα
μύρια όσα.
[…]
Κάντε όλοι, όπως σας είπα, και ζήστε πανευτυχείς και τρισμακάριοι.
Αυτά.
ΙΙΙ. Ευριπίδη Τρωάδες, μετάφραση: Κωστής Κολώτας, Μεταγραφή-Επιμέλεια-Εισαγωγή: Κατερίνα Αρβανίτη, Κάπα Εκδοτική, 2025.
Η «δυναμική» μετάφραση των Τρωάδων του Ευριπίδη, όπως χαρακτηρίζεται από την επιμελήτρια του τόμου Κατερίνα Αρβανίτη, καθηγήτρια στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πατρών, αξιοποιήθηκε για πρώτη φορά από τον Θεατρικό Οργανισμό Κύπρου το 1982 για την παράσταση του έργου σε σκηνοθεσία Νίκου Χαραλάμπους, η οποία παρουσιάστηκε το ίδιο έτος και στο θέατρο Επιδαύρου, αφήνοντας το δικό της ιδιαίτερο αποτύπωμα, με στοιχεία προσφυγιάς και φαντασμάτων στον Χορό των Νεκρών. Στην Εισαγωγή της έκδοσης («Η δυναμική θεατρικότητα των Τρωάδων του Κολώτα: 1982 (Θεατρικός Οργανισμός Κύπρου) – 2017 (Θέατρο Άττις») δίνονται πολλές πληροφορίας σχετικά με αυτή τη μετάφραση, η οποία χρησιμοποιήθηκε και πάλι το 2017, σε σκηνοθεσία του έργου από τον Θεόδωρο Τερζόπουλου αυτή τη φορά, με τη Δέσποινα Μπεμπεδέλη στον κρίσιμο ρόλο της Εκάβης και στις δύο παραγωγές. Η Εισαγωγή αναδεικνύει το πλούσιο μεταφραστικό έργο του Κωστή Κολώτα, που πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο των συνεργασιών του μεταφραστή με σκηνοθέτες καταρχήν του Θεατρικού Οργανισμού Κύπρου. Υπάρχουν συγκεκριμένες αρχές για την κατανόηση του αρχαίου δράματος και οι μεταφράσεις του Κολώτα, όπως επισημαίνει η Αρβανίτη, τις υπηρετούν απόλυτα. Ο Κολώτας, σύμφωνα με την ίδια επιμελήτρια της έκδοσης, εστίαζε ιδιαίτερα στη μεταφορά του αρχαίου δράματος στους όρους της σύγχρονης θεατρικότητας, και αυτό το πετύχαινε απόλυτα.
Εντάσσοντας τη μετάφραση του έργου από τον Κολώτα σε ένα ευρύτερο μεταφραστικό τοπίο των Τρωάδων, τόσο στην καθαρεύουσα όσο και στη δημοτική (σελ. 11-15), η Αρβανίτη, μέσα από παρατιθέμενα ενδεικτικά παραδείγματα, αναδεικνύει τις αρετές της μετάφρασης του Κολώτα, ανιχνεύει γλωσσικές αντιστοιχίες με το πρωτότυπο κείμενο όπου αυτό ήταν αναγκαίο και επισημαίνει στίχους στους οποίους εντοπίζονται στοιχεία του δημοτικού τραγουδιού (δεκαπεντασύλλαβος, λαϊκές εκφράσεις, επαναλήψεις, σύνθετες λέξεις, κυρίως επίθετα, που προσδίδουν θεατρικότητα στο κείμενο, ιδιωματικές καταλήξεις της κυπριακής διαλέκτου, π.χ. «αρνήστηκες» αντί αρνήθηκες, «μισάς» αντί μισείς, κ.ά.). Στη συγκεκριμένη μετάφραση επισημαίνονται πολλές φραστικές διαφοροποιήσεις που αποσκοπούν στην ενίσχυση της θεατρικότητας του κειμένου όσο και ρηματικές φράσεις που ενισχύουν την προφορικότητα και την προσληπτικότητα του θεατρικού λόγου. Η μεταγραφή της μετάφρασης του Κολώτα βασίστηκε σε δακτυλογραφημένο κείμενό του, για το οποίο η Κατερίνα Αρβανίτη δίνει πρόσθετες πληροφορίες.
Έπειτα από όλα τα πλούσια εισαγωγικά στοιχεία, τις παρατηρήσεις για την επιμέλεια της μετάφρασης και το φωτογραφικό υλικό, ακολουθεί το κείμενο της μετάφρασης των Τρωάδων, σε 1831 στίχους στη νεοελληνική γλώσσα, αντί των 1332 στο πρωτότυπο έργο. Ακολουθεί ενδεικτικό απόσπασμα από την Έξοδο:
ΕΚΑΒΗ
Ω! Μάνα γη που ανάθρεψες τα ακριβά παιδιά μας.
Και σεις παιδιά μου, σας αποχαιρετώ!
Ακούστε! Είναι η φωνή της μάνας σας!
ΧΟΡΟΣ
Ανώφελα τους νεκρούς καλείς…
ΕΚΑΒΗ
Σκύβω το γέρικο κορμί στη γη για να ακουμπήσω
και με τα χέρια δυνατά το χώμα να κτυπήσω,
για να με ακούσουν οι νεκροί…
ΧΟΡΟΣ
Δίπλα σου κι εμείς, Εκάβη, γονατίζουμε,
και κράζουμε από τον κάτω κόσμο τους άντρες μας…
ΕΚΑΒΗ
Στο έλεος των εχθρών έχουμε απομείνει…
ΧΟΡΟΣ
Ο θρήνος σου θρήνο άλλο γεννά…
- IV. Αριστοφάνη, Εκκλησιάζουσαι & Εκκλησιάζουσες, μτφρ. Σπύρος Α. Ευαγγελάτος, Επιμέλεια-Εισαγωγή: Καίτη Διαμαντάκου, Κάπα Εκδοτική, 2025.
Και κλείνουμε με το τέταρτο βιβλίο αυτής της ‘σειράς’, που μας μεταφέρει από την αρχαία Τραγωδία στην αρχαία Κωμωδία, από τον Αισχύλο και τον Ευριπίδη στον Αριστοφάνη. Τις εκδόσεις της Ορέστειας, του Ορέστη και των Τρωάδων διαδέχθηκε η έκδοση των Εκκλησιαζουσών του Αριστοφάνη στη διπλή μεταφραστική εκδοχή τους, που μας κατέλιπε με απόσταση 30 σχεδόν χρόνων ο κοινός δημιουργός τους Σπύρος Ευαγγελάτος, στοιχείο πολύ σημαντικό για τη μελέτη της θεατρικής ενδογλωσσικής μετάφρασης. Και οι δύο μεταφράσεις έχουν την ιδιαίτερη καλλιτεχνική, αλλά και ιστορικοπολιτισμική τους αξία, καθώς σηματοδοτούν δύο διαφορετικές γλωσσικά, κοινωνικά και θεατρικά εποχές, όταν ο Αριστοφάνης περνά από το στάδιο της πρώτης του καθ-ιέρωσης (μετά την εισαγωγή του στο Φεστιβάλ Επιδαύρου το 1957) στο στάδιο της οριστικής του παραμονής και της μεγάλης πολυφωνίας του στη Μεταπολίτευση. Η αξία των δύο μεταφράσεων πολλαπλασιάζεται εάν συνυπολογιστεί το γεγονός ότι ο κοινός μεταφραστής –και, ταυτόχρονα, ο κοινός σκηνοθέτης που τις χρησιμοποίησε για δύο διαφορετικές δικές του σκηνοθεσίες στο ίδιο έργο– ήταν ο μεγάλος θεατράνθρωπος Σπ. Ευαγγελάτος, που υπηρέτησε από πολλά πόστα το Θέατρο: σκηνοθέτης, θεατρικός συγγραφέας, μεταφραστής, μελετητής του θεάτρου, δάσκαλος του θεάτρου στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών, το οποίο συνίδρυσε με τον Βάλτερ Πούχνερ, ένας κυριολεκτικά homo universalis, που τιμήθηκε για το πολύπλευρο έργο του στο θέατρο από πολλούς φορείς και από την Ακαδημία Αθηνών, της οποίας υπήρξε τακτικό μέλος, Αντιπρόεδρος και Πρόεδρος.
Στην εκτενή Εισαγωγή της («Εκκλησιάζουσες 1969 και 1998. Oι δύο όψεις του ίδιου έργου και του ίδιου μεταφραστή-σκηνοθέτη») η Καίτη Διαμαντάκου, καθηγήτρια στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών ΕΚΠΑ, μας δίνει πληροφορίες τόσο για το πρώτο δακτυλόγραφο κείμενο των Εκκλησιαζουσών του Ευαγγελάτου το 1969, όσο και για τη δεύτερη μετάφραση του 1998, της οποίας η μεταγραφή στηρίχθηκε στο Πρόγραμμα της αντίστοιχης παράστασης από το εμβληματικό «Αμφι-Θέατρο». Η Εισαγωγή παρέχει πρόσθετες πληροφορίες για τον δημιουργό και, κυρίως, για τις συγκλίσεις και αποκλίσεις των δύο μεταφράσεων (και των αντίστοιχων παραστάσεων), που πιστοποιούν, από τη μια μεριά, το σοβαρό μεταφραστικό έργο που επιτελέστηκε εκ μέρους του Σ. Α. Ευαγγελάτου και, από την άλλη, το σοβαρό κριτικό έργο που επιτελέστηκε εκ μέρους της επιμελήτριας. Η συγγραφέας παραθέτει μεταφραστικά δείγματα από τις δύο διαφορετικές εκδοχές των Εκκλησιαζουσών, που αποτυπώνουν πολύ πειστικά τις δύο διαφορετικές εποχές, την πρώτη, που επισκιάζεται από τη δικτατορία και τη λογοκρισία, και τη δεύτερη, που είναι πλέον απελευθερωμένη πολιτικά, μετά την επαναφορά της δημοκρατίας, και γλωσσικά, μετά την επίσημη θεσμοθέτηση της δημοτικής γλώσσας το 1976.
Ακολουθεί ένα ενδεικτικό παράδειγμα αναχρονιστικού εκσυγχρονισμού όπου το ίδιο χωρίο (Εκκλ. 681-687) αποδίδεται από τον Ευαγγελάτο με διαφορετικές λεξιλογικές και συντακτικές επιλογές, με διαφορετικό βαθμό νοηματικής επαύξησης και διαφορετικές προσαρμογές στα χωροχρονικά συμφραζόμενα της κάθε παράστασης:
ΧΡΕΜΗΣ. Καλό, καλό, μα τον Απόλλωνα./ Τις κάλπες όμως τι θα κάνεις δεν μας είπες.
ΠΡΑΞΑΓΟΡΑ. Στην Αγορά όλες θα τις μαζέψω / και χρήσιμες θάναι για λοταρίες. / Μέσα θα ρίξω κάθε γράμμα του αλφαβήτου / κι ύστερα όλοι θα τραβάνε κλήρο. / Αν ένας βγάλη «Κάπα», στον κήπο το Δημοτικό / θα τρέχει να προλάβει το φαΐ του. / Αν άλλος βγάλη «Θήτα», θε να πάει στου θεάτρου την είσοδο τρεχάτος.
(Θέατρο Κήπου Θεσσαλονίκης 1969)
ΧΡΕΜΗΣ. Ωραία ιδέα, μα τον Απόλλωνα! Τρελλαίνομαι!
ΒΛΕΠΥΡΟΣ. Και τις κάλπες τι θα τις κάνεις; / Ποιο το σχέδιό σου;
ΠΡΑΞΑΓΟΡΑ. Για όλα υπάρχει πρόνοια. / Μην αμφιβάλεις. Οι κάλπες θα στηθούν στην Αγορά / και θα μας χρησιμεύσουνε ως λοταρίες. / Θα ρίξω μέσα εκεί τα γράμματα της Αλφαβήτου, / και κάθε συντοπίτης θα τραβά ένα, σαν κλήρο, / ώστε να ξέρει σε ποιο μέρος θα δειπνήσει: / Έβγαλες Λάμδα; Στου Λυγουρίου τα συμπόσια θα σπεύσεις. / Έβγαλες Πι; Στης Παλαιάς τους λιμενίσκους τρέξε. / Έβγαλες Ξι; Σου ’λαχε στης Ξενίας θεάς τους χώρους να τη βγάλεις. (Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου 1998)
Και σε αυτή την έκδοση υπάρχουν αναλυτικές παρατηρήσεις σχετικά με την επιμέλεια και τις γλωσσικές επιλογές κατά τη μεταγραφή των δύο κειμένων, καθώς και φωτογραφικό υλικό, χρήσιμο για την εποπτεία της αισθητικής των δύο παραστάσεων. Στο δεύτερο μέρος του βιβλίου παρατίθεται η κωμωδία του Αριστοφάνη στις δύο μεταφράσεις του Σπ. Ευαγγελάτου.
*
Στο Εισαγωγικό Σημείωμα, που προτάσσεται σε καθεμία από τις παραπάνω τέσσερις εκδόσεις, η επιστημονική υπεύθυνη του όλου αυτού ερευνητικού και εκδοτικού προγράμματος Καίτη Διαμαντάκου επισημαίνει τη σπουδαιότητα της έκδοσης εκείνων των νεοελληνικών μεταφράσεων αρχαίου δράματος οι οποίες, αν και υποστήριξαν παραστάσεις-σταθμούς στη νεοελληνική θεατρική σκηνή, έμειναν ανέκδοτες μετά το πέρας των παραστάσεων. Πρόκειται για πρωτογενές υλικό, σημαντικό: «για την ιστορία του ελληνικού θεάτρου και της ελληνικής κοινωνίας, της ιστορίας και της θεωρίας της θεατρικής παράστασης και της θεατρικής μετάφρασης», όπως εύστοχα επισημαίνει η συγγραφέας. Πράγματι, πρόκειται για μια εξαιρετική ερευνητική εργασία, που απέδωσε ήδη πλούσιους καρπούς και υπόσχεται να αποφέρει και άλλους στο άμεσο μέλλον, διασώζοντας και αναδεικνύοντας μεταφράσεις σημαντικές αυτές καθαυτές αλλά και σημαντικές για τη γνώση του θεατρικού και κοινωνικού πλαισίου στο οποίο εντάχθηκαν και λειτούργησαν. Το τετραπλό εκδοτικό αποτέλεσμα είναι άριστο και το πολιτιστικό εκτόπισμα του όλου έργου, ευρύ. Συγχαρητήρια σε όλους τους φορείς, που έδωσαν στα ελληνικά γράμματα και στους/στις αναγνώστες/τριες αυτό το σημαντικό και πρωτότυπο υλικό.
Δρ Χριστίνα Αργυροπούλου:, Επίτιμη Σύμβουλος του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου, συγγραφέας
Γλυφάδα 14-1-2026
