«Σκοπεύω» έγραφε ο δεινός ρήτορας και επιστολογράφος Κικέρων το 59 π.Χ. σε κάποιο φίλο του «να πάω στο σπίτι μου στις Φορμίες για τα Παλίλια ( 21 Απριλίου )… Θα φύγω από τις Φορμίες την πρώτη του Μάη, ώστε στις τρεις  να βρίσκομαι στο Άντιο. Στο Άντιο έχει αγώνες μονομάχων από τις τέσσερις ώ τις έξι του μηνός, και η Τύλλια (η κόρη του)  θέλει να τους δει. Ύστερα λέω να πάω στο Τούσκλο, και από κει στο Αρπίνο, και να φτάσω στη Ρώμη την 1^η  Ιουνίου». Και μη νομίσετε ότι εδώ  πρόκειται για ιδιορρυθμία του Κικέρωνα.  Όλοι οι γείτονες του κορυφαίου αυτού ρήτορα έκαναν παρόμοια σχέδια.  Και αυτό γιατί ο ερχομός της άνοιξης έδινε το σήμα να ξεσηκωθεί όλη η καλή κοινωνία της  Ρώμης για την ετήσια περιοδεία της, peregrinatio, όπως την έλεγαν, φυγή δηλαδή από τις πόλεις στις  εξοχικές κατοικίες  τους. Το γεγονός ότι ένας οικονομικά ευκατάστατος  Ρωμαίος ένιωθε την ανάγκη να έχει αυτό που εμείς  σήμερα λέμε εξοχική κατοικία  δείχνει  πως σε ένα μεγάλο μέρος της ζωής μας  ζούμε σύμφωνα με τον ρωμαϊκό  τρόπο ζωής.   Το γράμμα του Κικέρωνα αναφέρει τρεις τοποθεσίες όπου ο επιστολογράφος είχε όχι μία, αλλά τρεις  εξοχικές κατοικίες. Κατά τη διάρκεια της ζωής του, ο  υποστηρικτής  του Πομπήιου και πολιτικός αντίπαλος του Καίσαρα απέκτησε τουλάχιστον έξι επαύλεις, χωρίς να υπολογίσουμε τα καταλύματα σε διάφορα σημεία των δρόμων, για να περνά τις νύχτες του όταν ταξίδευε από τη μία έπαυλη στην άλλη. Το σπίτι  του στις  Φορμίες (παραθαλάσσιο θέρετρο στα δύο τρίτα περίπου του δρόμου από τη Ρώμη στη Νεάπολη) ήταν ένα από τα πρώτα του περιουσιακά αποκτήματα. Εκεί, μάλιστα, έτυχε να λάβει χώρα και η σκηνή της δολοφονίας του, την ώρα που οι υπηρέτες του τον φυγάδευαν με φορείο και τους πρόλαβαν οι στρατιώτες του Αντώνιου. Πριν από το 60 π.Χ. αγόρασε την πρώτη του έπαυλη στον κόλπο της Νεάπολης, όπου κάθε Ρωμαίος, με κοινωνικές φιλοδοξίες, θεωρούσε υποχρέωσή του να έχει εξοχικό σ’ αυτή την περιοχή. Λίγα χρόνια αργότερα αγόρασε άλλη μια στην Κύμη. Αυτή ήταν τότε η περιοχή της μόδας και ο Κικέρων ήταν πολύ ευχαριστημένος που μετακόμισε εκεί. Και αυτό γιατί ένα από τα προβλήματα της ζωής του ήταν ο τρόπος με τον οποίο οι αριστοκράτες συνάδελφοι  και γείτονές του   κοίταζαν στο πρόσωπό του έναν «νέο άνδρα» (homo novus), δηλαδή κάποιον  από την τάξη των Ιππέων που είχε κερδίσει, με την αξία του,  την κοινωνική και πολιτική του θέση και όχι από την αριστοκρατική του καταγωγή. Όμως το πιο όμορφο εξοχικό  καταφύγιο του Κικέρωνα, με όλες τις  ανέσεις , ήταν στο Τούσκλο, πάνω στα δροσερά υψώματα της Alba, νοτιοδυτικά της Ρώμης, ενώ, για λόγους συναισθηματικούς, διατηρούσε την πατρική του περιουσία  στο Αρπίνο, την ορεινή πόλη όπου είχε γεννηθεί.

Η μανία του Κικέρωνα για εξοχικές κατοικίες σε παραθαλάσσιες και ορεινές περιοχές  δεν αποτελούσε εξαίρεση. Όλη η κοσμική Ρώμη διατηρούσε δύο ειδών επαύλεις: παραθαλάσσιες για τις δροσερές και ευχάριστες μέρες της άνοιξης, και ορεινές για τις μεγάλες ζέστες του καλοκαιριού, όταν ο καυτερός ήλιος της Μεσογείου μετατρέπει τις παραλίες σε καζάνι της κόλασης. Και όχι μόνο μία από κάθε είδος, αλλά και περισσότερες σε διάφορα μέρη, ώστε να αποφεύγεται η μονοτονία του παραθερισμού στον ίδιο πάντα τόπο. Δεν ήταν μόνο οι ζάπλουτοι αριστοκράτες που απολάμβαναν τέτοιες συβαριτικές διακοπές. Ο Κικέρων, για  παράδειγμα, δεν ήταν παρά μέσης  οικονομικής κατάστασης  για  την εποχή του. Έτσι  τα  υψώματα  γύρω  από  τη Ρώμη στολίστηκαν με βίλες πολυτελείας όπως και οι παραλίες ως τη Νεάπολη και ακόμη πάρα πέρα. Η περιοχή, όμως, που συγκέντρωνε την προτίμηση όλων ήταν οι πανέμορφες ακτές της Νεάπολης, από την κάποτε ελληνική Κύμη ως το ακρωτήριο Μισηνό, στα δυτικά, κι ως τη χερσόνησο του Σορέντο κάτω από τον Βεζούβιο, στα ανατολικά. Εδώ οι  επαύλεις  ήταν τόσο πυκνές  και οι εξώστες και οι αποβάθρες τους προχωρούσαν τόσο  μέσα   στη θάλασσα, που ο ποιητής Οράτιος, με το χιούμορ που τον χαρακτήριζε , έλεγε ότι «τα ψάρια ένιωθαν στριμωγμένα».

Η περιοχή άρχισε να χτίζεται από την αριστοκρατία κατά  τον 2^ο  αιώνα π.Χ. και ποτέ δεν έχασε τη δημοτικότητά της. Ανάμεσα στους ανθρώπους που παραθέριζαν μαζί με τον Κικέρωνα ήταν τα μεγαλύτερα ονόματα της  ρωμαϊκής  δημοκρατίας: ο Ορτένσιος (Hortensius), μοναδικός του αντίπαλος στη ρητορική, ο φημισμένος, για τα κομψά του γεύματα, καλοζωιστής Λούκουλλος, ο Καίσαρ, που, όπως ο Λούκουλλος, μίλαγε και έγραφε άψογα την ελληνική γλώσσα, ο Πομπήιος, ο μεγάλος στρατιωτικός αντίπαλος του Καίσαρα, του οποίου οι πολεμικές νίκες   σκέπασαν όλη τη Μικρά Ασία και καθάρισαν τη Μεσόγειο από τους πειρατές, ο Μάρκος  Αντώνιος, φημισμένος  για τον έρωτά του με την Κλεοπάτρα και την ήττα του στο Άκτιο. Οι βίλες τους ήταν μεγαλοπρεπείς, μερικές μάλιστα ήταν πραγματικά παλάτια. Ο πατριός του Αυγούστου είχε μια έπαυλη  όπου κάποτε φιλοξένησε τον Καίσαρα  και  ολόκληρη  την  ακολουθία  του. Πάντως, η πιο καταπληκτική έπαυλη ήταν αυτή του  Λούκουλλου στη Νεάπολη, με σήραγγα που διαπερνούσε  τα κοντινά βουνά μόνο και μόνο για να φέρνει θαλασσινό νερό για τις λιμνούλες με τα ψάρια στον κήπο. Ναι, οι καλεσμένοι στη βίλα του Λούκουλλου έτρωγαν φρέσκο ψάρι, που μόλις είχε βγει απ’ τη θάλασσα. Ο ίδιος είχε και άλλη μια πιο μικρή έπαυλη δώδεκα μίλια δυτικότερα, στο ακρωτήριο Μισηνός.

Το πιο ονομαστό κέντρο παραθερισμού ήταν οι Βαḯες, κάπου δεκαπέντε χιλιόμετρα δυτικά της Νεάπολης και δυο χιλιόμετρα από τη λίμνη  Λουκρίνο. Ήταν το πρώτο θέρετρο της Ρώμης και παρέμεινε για πάντα το πιο δημοφιλές. Με τις άφθονες θερμές πηγές τους  οι Βαḯες  έγιναν  η πιο ονομαστή λουτρόπολη. Τραβούσαν κάθε λογής γλεντζέδες, και όπως ήταν επόμενο απέκτησαν φήμη ανήθικων όσο και αθώων απολαύσεων. Οι σοβαροί και ευυπόληπτοι άνθρωποι έκαναν ευπρεπώς τη βαρκάδα τους στη  λίμνη Λουκρίνο  με το φως της ημέρας. Ήταν όμως και οι άλλοι από  την υψηλή κοινωνία, τη  high society,  όπως θα λέγαμε σήμερα στην ‘ευρωπαϊκή’ μας γλώσσα –  που καλούσαν στις βάρκες τους  γυναίκες ελαφρών ηθών, με τις οποίες έκαναν ολόγυμνοι μπάνιο στη λίμνη, που αντηχούσε από τα ερωτικά τραγούδια τους. Και αν πιστέψουμε τα όσα λέει ο Μάρκος Τερέντιος  Βάρρων – που ήταν σύγχρονος του Κικέρωνα και ο πολυμαθέστερος άνθρωπος  που ανέδειξε ποτέ η Ρώμη  –  βλέπουμε ότι ο ρωμαϊκός τρόπος ζωής θυμίζει πολύ τον δικό μας, αν λάβει κανείς υπόψη του τα όσα ξεσκεπάζονται από την τηλεόραση. «Οι ανύπαντρες κοπέλες» λέει ο Βάρρων  «είναι κοινό κτήμα, οι γέροι φέρονται σαν νεαροί και πολλοί νεαροί σαν νεαρές κοπέλες». Ο Μαρτιάλης, ποιητής της Αυτοκρατορικής Ρώμης, βλέποντας την έκλυτη ζωή στις Βαḯες, γράφει   ένα σαρδόνιο επίγραμμα  στο οποίο  λέει σε δική μου απόδοση:

Σεμνή σαν τις Σαβίνες η Λαβίνα,

                         μα πιο σκληρή κι απ’ τον άγριο σύζυγο,

                        μόλις στη Λουκρίνο  λίγο βούτηξε

                         και στις Βαḯες  πήγε στα  λουτρά,

                        πήρε φωτιά και μ’ ένα νεαρούλη

                        το ‘σκασε, αφήνοντας τον άντρα της.

                        Πήγε Πηνελόπη,  έφυγε  Ελένη.

Σε έναν από τους λόγους του ο Κικέρων περιγράφει μια  έκλυτη γυναίκα, καταλογίζοντάς της «ακολασίες, εραστές, μοιχείες και Βαḯες». Και μόνο το όνομα της πόλης, νομίζω, τα λέει όλα. Τα λόγια του Κικέρωνα γι’ αυτή την ακόλαστη γυναίκα  φέρνουν στη μνήμη αυτούς τους στίχους του Κώστα Ουράνη (που διάβασα μαθητής και που θα μπορούσε, μάλιστα, να τους είχε γράψει κι ο Σουητώνιος, κι ας μην ήταν ποιητής) γιατί  αναφέρονται σε μια γυναίκα επίσης ακόλαστη:

Σαν τις Αυτοκρατόρισσες της Ρώμης εκυλιόσουν

              στων νέων τα στήθια κι ύστερα μακριά σου τους πετούσες,

               όπως πετάμε έναν ανθό που πια άρωμα δεν έχει:

               τέτοια ζωή οργιαστική και πρόστυχη εζούσες.

Αυτό που τονίζουν εδώ αυτοί οι στίχοι είναι ότι οι εποχές αλλάζουν, οι άνθρωποι όχι. Πάντως δεν πρέπει να μας ξαφνιάζει η διαφθορά της υψηλής κοινωνίας, όσο πολιτισμένη κι αν φαίνεται. Άλλωστε κάτι θα ήξερε ο Όσκαρ Ουάιλντ που λέει: «Δύο είναι οι δρόμοι που οδηγούν στον πολιτισμό: ο ένας είναι  η πνευματική καλλιέργεια και ο άλλος  η  διαφθορά».

Τον καιρό της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, καθώς ο άνθρωπος είναι ηδονοθηρικό ζώο, οι αυτοκράτορες και οι συγγενείς τους  αντικατέστησαν, στην περιοχή, τους άρχοντες της Δημοκρατίας. Ο  Αύγουστος  διατηρούσε εκεί τουλάχιστον τέσσερις εξοχικές κατοικίες. Και – καθώς ήταν άνθρωπος αυστηρών αρχών – αν  και παραθέριζε συχνά στην περιοχή, ποτέ δεν εμφανίστηκε δημόσια και περιφρονούσε τους αριστοκράτες γείτονές του που  έβγαιναν έξω να διασκεδάσουν. Ο Τιβέριος, που τον διαδέχθηκε, πέρασε  τα δέκα τελευταία χρόνια της ζωής του σε ένα μνημειώδες συγκρότημα στο Κάπρι. Ο Νέρων βρισκόταν στις  Βαḯες τη νύχτα που αποπειράθηκε να πνίξει τη μητέρα του.   Τελικά,  «ψυχοπονιάρης» γιος καθώς ήταν, το  ανέβαλε για να τη δολοφονήσουν στο σπίτι της οι δικοί του άνθρωποι. Οι αυτοκράτορες  γειτόνευαν τότε με μια  καινούργια τάξη παραθεριστών, τους νεόπλουτους, που δημιουργήθηκε από την αφθονία και την ευημερία της πρώιμης Αυτοκρατορίας, . Ο  Βέδιος  Πολλίων –  που ήταν γιος απελεύθερου δούλου και πέρασε από τη φτώχεια   στα  πλούτη –  έχτισε μια έπαυλη  σε ένα ύψωμα ,   μεταξύ  Νεάπολης  και     Ποτιόλων,    την    οποία   ονόμασε   Π α υ σ ί λ υ π ο ν. Ήταν τόσο εντυπωσιακή ώστε να δώσει το όνομά της στο λόφο που σήμερα λέγεται Παυσίλυπο. Κάτι τέτοιους σαν τον Πολλίωνα  είχε στο μυαλό του ο Πετρώνιος όταν έπλαθε τον Τριμαχλίωνα  στο  Σατιρικόν, ένα έργο που θεωρείται μια παρωδία της Οδύσσειας, γιατί  όπως ο Ποσειδώνας καταδιώκει τον Οδυσσέα σε όλες τις θάλασσες, έτσι και ο άσεμνος θεός Πρίαπος εξωθεί τον Εγκόλπιο από τη μια εξευτελιστική ερωτική περιπέτεια στην άλλη,  επειδή κάποτε τον είχε προσβάλει. Ο συγγραφέας δεν μπορούσε ν’ αποτελεί εξαίρεση του κανόνα και τοποθέτησε το λουκούλλειο συμπόσιο του ήρωά του σε μια πολυτελή έπαυλη κοντά στη Νεάπολη.

   Η Νεάπολη  προσέλκυε περισσότερο  τους διανοούμενους.   Όπως και οι πιο  πολλές πόλεις  της νότιας Ιταλίας, η Νεάπολη ήταν αποικία ελληνική και ονομαζόταν τότε Παρθενόπη. Το ελληνικό πνεύμα βασίλευε ακόμη και την εποχή της Αυτοκρατορίας, ύστερα από αιώνες ρωμαϊκής  κατοχής.  Στους δρόμους της Νεάπολης άκουγες να μιλούν ελληνικά, επιζούσαν τα ελληνικά ήθη και έθιμα και ο ελληνικός τρόπος ζωής, έτσι που οι Ρωμαίοι επισκέπτες έβγαζαν την τήβεννο και περιφέρονταν με χλαμύδα. Οι πατροπαράδοτοι  μουσικοί και ποιητικοί αγώνες συνεχίζονταν και τραβούσαν πλήθος καλλιεργημένων ανθρώπων. Εδώ πρωτοεμφανίστηκε ο Νέρων ως μουσικός. Αυτή η ξεχωριστή ατμόσφαιρα έκανε πολλούς διανοούμενους –  ξένους και Ρωμαίους  – να  εγκατασταθούν εκεί μόνιμα και συνετέλεσε σε μια ανθηρή φιλολογική παροικία.

Τα χρόνια περνούσαν και, παρά της τύχης τα γυρίσματα, ο κόλπος της Νεάπολης  εξακολουθούσε να προσελκύει τους παραθεριστές. Ο Ρωμύλος  Αυγουστύλος , ο τελευταίος αυτοκράτορας του δυτικού ρωμαϊκού κράτους, εξορίστηκε εδώ, το 476 μ.Χ., και έζησε τις τελευταίες μέρες της ζωής του σε μια από τις επαύλεις του  Λούκουλλου, η  οποία στεκόταν ακόμη όρθια  πεντακόσια χρόνια μετά τον θάνατο του ιδιοκτήτη της. Όσο κι αν η έκρηξη του Βεζούβιου κατέστρεψε την Πομπηία και ισοπέδωσε επαύλεις που βρίσκονταν στις πλαγιές του, όσο κι αν οι πολιτικές κρίσεις που συντάραξαν την Αυτοκρατορία  κατά το μεγαλύτερο μέρος του 3^ου αιώνα μ.Χ. αραίωσαν τις γραμμές των επαύλεων,  η ζωή συνεχίστηκε σχεδόν με τον ίδιο ρυθμό και η χρυσή αριστοκρατία εξακολούθησε την καθωσπρέπει ζωή της  ή  την άλλη την ακόλαστη  στις  Βαḯες. Αυτές οι δυτικές ακτές της ιταλικής χερσονήσου, όπου με τις ελληνικές αποικίες έλαμψε το φως του ελληνικού πολιτισμού, έχουν, για μας τους Έλληνες ,  μια ιδιαίτερη σημασία και ένα βαθύτερο ενδιαφέρον από ό,τι έχουν για κάθε άλλο  ευρωπαίο επισκέπτη αυτής της περιοχής.

——————————