Ο Γρηγόρης Αυδίκος πρωτοεμφανίστηκε στη λογοτεχνική σκηνή με το μυθιστόρημα «Η Μάσκα», ένα έργο βαθιάς ενδοσκόπησης, όπως το χαρακτήρισε ο ίδιος, με επίκεντρο την ταυτότητα και την αναζήτησή της, για να συνεχίσει με μια συλλογή διηγημάτων που φέρει τον τίτλο «Το μήνυμα» (εκδόσεις Πνοή) και να δοκιμαστεί αυτή τη φορά στο μινιμαλιστικό είδος του διηγήματος, της αφήγησης και του μικροδιηγήματος.
Το διήγημα γνωρίζει ιδιαίτερη άνθιση στη σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία, αφού όλο και περισσότεροι συγγραφείς στρέφονται σ΄ αυτό το είδος της πεζογραφίας, δηλαδή τα σύντομης έκτασης αλλά αφηγηματικής συνθετότητας διηγήματα. Ο Δημήτριος Νόλλας, ο Χρήστος Οικονόμου, ο Σωτήρης Δημητρίου, ο Νίκος Μάντης είναι κάποιοι από αυτούς που αξιοποιούν τη μικρή φόρμα για να αποτυπώσουν με πυκνό και άμεσο τρόπο τις εμπειρίες του σύγχρονου ανθρώπου και να αναδείξουν προβλήματα της καθημερινής ζωής. Η ρεαλιστική γραφή, η ελλειπτική αφήγηση, η προσωπική θέαση των πραγμάτων, η απουσία χωροχρονικών λεπτομερειών, το βίωμα και η μνήμη, η απότομη αρχή, το αιφνιδιαστικό ή ανοιχτό τέλος, ο κοινωνικός προβληματισμός, οι περιθωριοποιημένοι ήρωες συνιστούν κάποια από τα χαρακτηριστικά του σύγχρονου διηγήματος.
Οι είκοσι ιστορίες που ξεδιπλώνονται κάτω από τον τίτλο «Το μήνυμα» συνδέονται με κοινά θεματικά μοτίβα και αντλούν το υλικό τους από τη σύγχρονη πραγματικότητα αλλά και από τα προσωπικά βιώματα και τις εμπειρίες του αφηγηματικού υποκειμένου. Ο συγγραφέας, χρησιμοποιώντας άλλοτε την τριτοπρόσωπη και άλλοτε την πρωτοπρόσωπη αφήγηση, παρατηρεί τον κόσμο μέσα στον οποίο ζει και εργάζεται, δίνοντάς μας εικόνες- στιγμιότυπα από την καθημερινή ζωή απλών ανθρώπων με τρόπο τόσο άμεσο και φυσικό που ο αναγνώστης αναγνωρίζει τον εαυτό του μέσα σ’ αυτούς. Με την εξωτερική παρατήρηση και την εσωτερική παρόρμηση (πρώτες ύλες της λογοτεχνίας) αποτυπώνει γεγονότα που σε πρώτη ανάγνωση φαίνονται ασήμαντα, όμως είναι τελικά αυτά που δίνουν νόημα στη ζωή και μπορούν να γίνουν μοχλός κατανόησης της ύπαρξής μας. Οι ήρωες, ή καλύτερα οι αντιήρωες, είναι άνθρωποι που αναμετρούνται με τις αμφιβολίες τους, τους φόβους, τις ελπίδες, την έλλειψη επικοινωνίας, τη μοναξιά, την αμφισβήτηση, πτυχές του εσωτερικού τους κόσμου που αντικατοπτρίζουν τις σύγχρονες κοινωνικές συνθήκες. Βιώνουν ηθικά διλήμματα και προσωπικές ή κοινωνικές συγκρούσεις και εκπροσωπούν τον σύγχρονο άνθρωπο.
Κυριαρχούν θέματα όπως η οικονομική και κοινωνική κρίση, οι οικογενειακές σχέσεις, η φιλία, ο έρωτας, η μετανάστευση που ξεπερνούν το προσωπικό βίωμα και συνδέονται με το συλλογικό και κοινωνικό. Συχνά οι ήρωες αντιμετωπίζουν δυσκολίες και διλήμματα που απορρέουν από τις κοινωνικές παθογένειες (όπως ο Αμίρ στο διήγημα «Το μολύβι»). Διερευνώντας τις αιτίες ο συγγραφέας ανάγει τις οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες στο νούμερο ένα παράγοντα που δρα καταλυτικά στη ψυχοσύνθεση του ατόμου και εντείνει τη διανοητική και συναισθηματική του αστάθεια (όπως ο Νικήτας στο διήγημα «Τη γη μου θέλω» και ο Δημοσθένης «Στο μέλι»). Χαρακτηριστικό είναι ότι η εξέλιξη δεν στηρίζεται στην εξωτερική δράση αλλά στην εσωτερική. στις εναλλαγές των συναισθημάτων, τους στοχασμούς, τις υπαρξιακές τους αγωνίες, τους προβληματισμούς τους, με τους οποίους ταυτίζεται και ο αναγνώστης.
Κάποιοι από τους ήρωες των διηγημάτων παρουσιάζουν μια ιδιαίτερη ψυχοσύνθεση. Βιώνουν μια διαφορετικότητα σε σχέση με την «κανονικότητα» της κοινωνίας που διαιωνίζει τις ανισότητες και νομιμοποιεί την κοινωνική υποκρισία. Εκδηλώνουν συμπεριφορές που ίσως φαίνονται παραβατικές έως και επικίνδυνες στα μάτια του αναγνώστη. Κάποιοι είναι άστεγοι, φαίνονται αλλόκοτοι, παράταιροι, κινούνται στα όρια του κοινωνικού ιστού (π.χ. ο Jim στον Παράξενο άντρα και ο Επαμεινώνδας στις Πάπιες). Είναι οι άνθρωποι «οι μη κανονικοί» που τραβάνε την κουρτίνα και φανερώνουν τις ρωγμές μιας κοινωνίας που δεν τολμάει να κοιταχτεί στον καθρέφτη.
Η Ελλάδα με τα μεγάλα αστικά κέντρα αλλά και τις επαρχιακές πόλεις, όπως επίσης και πόλεις του εξωτερικού που αποτελούν πολιτικοοικονομικά κέντρα συνθέτουν τον καμβά των ιστοριών που κινούνται από το παρόν στο παρελθόν αποδεικνύοντας την παγκοσμιότητα και τη διαχρονικότητα του μηνύματος. Την ίδια αποξένωση αισθάνεται ο άνθρωπος παντού, τα ίδια προβλήματα της φτώχειας και της ανασφάλειας βιώνουν οι άνθρωποι της μεσαίας και κατώτερης τάξης στις οποίες ανήκουν οι ήρωες.
Η σύνδεση του παρόντος με το παρελθόν επιτυγχάνεται μέσω της μνήμης (ως ανάμνησης), η οποία αναδεικνύεται σε δημιουργικό μηχανισμό που δομεί την αφήγηση. Ο συγγραφέας θυμάται πρόσωπα και γεγονότα που έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη ζωή του. Στο διήγημα «Λουλούδια» πρωταγωνιστεί η γιαγιά που σε πρώτο πρόσωπο θυμάται τη ζωή της, ούσα ετοιμοθάνατη στο νοσοκομείο. Με το «Μειδίαμα» μας μεταφέρει στη δεκαετία του πενήντα, δίνοντάς μας τη θέση της γυναίκας στην κοινωνία της εποχής. Άλλοτε, η μνήμη λειτουργεί ως όχημα που οδηγεί τους ήρωες στην παιδική τους ηλικία, για να αναζητήσουν απαντήσεις στα μεγάλα ερωτήματα και ενίοτε να ανασύρουν από τη λήθη αγαπημένα πρόσωπα που τους δένουν με τις ρίζες τους (ο αφηγητής στον «Πασατέμπο»). Η μνήμη ως τραύμα. η μνήμη ως λύτρωση. η μνήμη ως στοιχείο ενδυνάμωσης της προσωπικής ταυτότητας.
Κοντολογίς, οι ήρωες, άνθρωποι της διπλανής πόρτας, πρόσωπα οικεία, ενίοτε διαφορετικοί, άλλοτε αδιαφορούν γι’ αυτά που συμβαίνουν γύρω τους, κάποιοι φοβούνται να αναλάβουν τις προσωπικές τους ευθύνες, κάποιοι όμως αναλαμβάνουν δράση, παίρνοντας την τύχη στα χέρια τους, όπως ακριβώς συμβαίνει στην πραγματική ζωή.
Τι έχουν άραγε στο μυαλό τους αυτοί οι άνθρωποι; Τι υποκινεί τις πράξεις τους, τι τραύματα κουβαλάνε; Ο συγγραφέας μας βοηθάει να κατανοήσουμε τον ψυχισμό τους αλλάζοντας μορφές και αφηγηματικές φωνές. Δίνει φωνή στη γυναίκα που βρίσκεται σε κώμα, στον φτωχό εργάτη, στον δάσκαλο του Στρασβούργου. Με έναν πληθωρισμό αφηγηματικών υποκειμένων και μια πολυφωνικότητα που προσιδιάζει σε ψηφιδωτή τεχνική, ψυχογραφεί τα πρόσωπα, προσπαθεί να ερμηνεύσει τον ψυχισμό τους και το έργο μετατρέπεται σε ψυχογράφημα των ατόμων και της κοινωνίας.
Άλλωστε, όπως έχει ειπωθεί, δουλειά του συγγραφέα δεν είναι να καταγράφει απλώς τα γεγονότα, όπως έγιναν, αλλά να τα ερμηνεύσει και να παίξει μαζί τους. Σ’ αυτό συμβάλλει και ο παροντισμός που χαρακτηρίζει το έργο, κυρίαρχη τάση τα τελευταία χρόνια- σύμφωνα με τον Δημήτρη Τζιόβα-, τουτέστιν η αφηγηματική επιλογή να προβάλλεται το παρόν ως κυρίαρχος χρόνος της εμπειρίας με τη χρήση του ιστορικού ενεστώτα και του παρακειμένου στην αφήγηση. Ο συγγραφέας αξιοποιεί τον παροντισμό, παρουσιάζοντας τα γεγονότα σαν να συμβαίνουν τη στιγμή της αφήγησης, ακόμα και αν αναφέρονται στο παρελθόν, κάτι που δίνει τη αίσθηση της αμεσότητας και της ζωντάνιας στον αναγνώστη. Ενδεικτικό παράδειγμα το ομώνυμο διήγημα, όπου ο αφηγητής παρακολουθεί τις σκέψεις και τα συναισθήματα των ηρώων του τη στιγμή που γεννιούνται. Έτσι ο χρόνος φαίνεται να μην προχωρά και το παρόν γίνεται ασφυκτικό, ενισχύοντας την αίσθηση της αγωνίας και της άμεσης συμμετοχής του αναγνώστη.
Είκοσι ιστορίες που αποτυπώνουν ρεαλιστικές καθημερινές στιγμές με βάση το ρεαλιστικό στοιχείο, τοποθετώντας τους πρωταγωνιστές στο κοινωνικό πλαίσιο της σημερινής εποχής μιας κοινωνίας που σκιαγραφείται άλλωστε μέσα από τα «πάθη» των ανθρώπων που ο συγγραφέας τα παρουσιάζει με φωνή χαμηλή και γλώσσα που επιλέγει τον μικροπερίοδο λόγο, το ρήμα και το ουσιαστικό, τη λιτότητα των εκφραστικών μέσων. Οι σύντομοι διάλογοι ενισχύουν τη σαφήνεια και τη ρεαλιστική απόδοση των καταστάσεων. Παράλληλα, το καθημερινό λεξιλόγιο και η προφορικότητα προσδίδουν ζωντάνια στο κείμενο και αμεσότητα διευκολύνοντας την επικοινωνία με τον αναγνώστη.
Συνολικά, η γλώσσα λειτουργεί υποστηρικτικά στο νόημα, χωρίς να αποσπά την προσοχή του με «γλωσσικές επιδείξεις». Είναι μια γραφή που στοχεύει στις ατόφιες αρετές της απλής αφήγησης. μια γλώσσα σύγχρονη που καταφέρνει, με την επικοινωνιακή της δύναμη να μεταδώσει με σαφήνεια το «μήνυμα» στους παραλήπτες. Στις αρετές επίσης προσμετρώ τη μικρή έκταση και το ανοικτό τέλος που καλείται να συμπληρώσει ο αναγνώστης. Όλα μαζί οικοδομούν μια διαλεκτική σχέση ανάμεσα στο κείμενο και τον αποδέκτη, μια σχέση που τον βγάζει από τη θέση του απλού δέκτη και τον τοποθετεί στη θέση του συνομιλητή, άλλοτε συμφωνώντας και άλλοτε διαφωνώντας μ’ αυτό.
Και ένα σχόλιο για τον τίτλο της συλλογής και την εικόνα του εξωφύλλου. Λιτός, άμεσος και συμβολικός ο τίτλος «Το μήνυμα». Προκαλεί από την πρώτη στιγμή την περιέργεια του αναγνώστη. Ποιο είναι το μήνυμα; Ποιος το στέλνει και σε ποιον; Σ’ ένα συμβολικό επίπεδο, παραπέμπει στην ανάγκη για επικοινωνία, αλήθεια, αγάπη και απόκτηση ενσυναίσθησης ένα μήνυμα κοινωνικό, υπαρξιακό, ηθικό που συνδέεται με την ευθύνη του ανθρώπου απέναντι στον εαυτό του και την κοινωνία και λειτουργεί ως κλειδί κατανόησης του περιεχομένου του μέσα από την αφήγηση. Οι κύκλοι ίσως συμβολίζουν τη διαχρονικότητα των ανθρώπινων αξιών και την ενότητα των ανθρώπων σε μια κοινή πορεία, ενώ το χελιδόνι λειτουργεί ως σύμβολο ελπίδας και αισιοδοξίας συμπληρώνοντας το ένα το άλλο και ενισχύοντας το νόημα του βιβλίου, ότι το μήνυμα παραμένει ζωντανό και ταξιδεύει στον χώρο και τον χρόνο.
Ίσως ο σύγχρονος αναγνώστης συνδέσει το μήνυμα του τίτλου και το αντιπαραθέσει με τα μηνύματα της σημερινής εποχής που μεταδίδονται μέσα από τα social media. Σήμερα, η επικοινωνία γίνεται, κυρίως, μέσω σύντομων λεκτικών μηνυμάτων και με εικόνες, ενώ τη θέση του χελιδονιού έχει πάρει το κινητό τηλέφωνο. μηνύματα τυπικά, προσχηματικά που διαδίδονται με ταχύτητα αλλά και με την ίδια ταχύτητα ξεχνιούνται ή χάνουν το ουσιαστικό τους νόημα, αποδεικνύοντας ότι η τεχνολογία δεν εξασφαλίζει πάντα και την ουσιαστική, αληθινή, αυθόρμητη επικοινωνία.
Το έργο του Γρηγόρη Αυδίκου είναι μια συλλογή διηγημάτων που αναδεικνύει τις συνθήκες που οδηγούν τον άνθρωπο στην αποξένωση και ενίοτε στην περιθωριοποίηση, ασκώντας έμμεσα και μια κοινωνική κριτική. Χαμηλόφωνα, χωρίς να κραυγάζει, αποτυπώνει την αγωνία του ανθρώπου και καταφέρνει να προβληματίσει τον αναγνώστη, για θέματα όπως η επικοινωνία, η κατανόηση και η κοινωνική ευθύνη. Θα μπορούσε να διαβαστεί από ανθρώπους κάθε ηλικίας και εφήβους, θα μπορούσε να συμπεριληφθεί στα σχολικά εγχειρίδια λογοτεχνίας.
Η Ελένη Σοροντίλα είναι φιλόλογος
