ΥΛΙΚΟ
Σύντομο Βιογραφικό: John Donne (1572–1631)
Ο Τζον Νταν ήταν ο κορυφαίος εκπρόσωπος της Μεταφυσικής Ποίησης στην Αγγλία. Η ζωή του χωρίζεται σε δύο έντονες φάσεις:
Ο Νεαρός Donne (Jack Donne): Ένας πνευματώδης, κοσμικός νεαρός που έγραφε προκλητική ερωτική ποίηση και σάτιρες. Η καριέρα του καταστράφηκε προσωρινά όταν παντρεύτηκε κρυφά την Anne More, γεγονός που τον οδήγησε στη φυλακή και στη φτώχεια.
Ο Ώριμος Donne (Dr. Donne): Μετά από χρόνια δυσκολιών, χειροτονήθηκε ιερέας και έγινε Κοσμήτορας του Καθεδρικού Ναού του Αγίου Παύλου στο Λονδίνο. Τα έργα του έγιναν πιο θρησκευτικά και σκοτεινά (Holy Sonnets), εστιάζοντας στον θάνατο και τη σχέση με τον Θεό.
Το ύφος του χαρακτηρίζεται από νοητική πολυπλοκότητα, χρήση παράδοξων σχημάτων και συνδυασμό ετερόκλητων ιδεών (π.χ. επιστήμη και έρωτας).
Το πρωτότυπο κείμενο του ποιήματος
John Donne / The Computation
For the first twenty years since yesterday,
I scarce believ’d thou couldst be gone away;
For forty more I fed on favours past,
And forty on hopes, that thou wouldst, they might last;
Tears drown’d one hundred, and sighs blew out two;
A thousand, I did neither think nor do,
Or not divide, all being one dead demy-culverin;
Forgetfulness I could not entertain
Lest I should ghost-like be;
Therefore, I thought, ten thousand, I was dead;
And when with these my hundred years I’m fed,
I am a ghost, that spirit is departed from me.
Απόδοση στα Ελληνικά
Ο Υπολογισμός
Για τα πρώτα είκοσι χρόνια από χθες,
με δυσκολία πίστευα πως μπορούσες να έχεις φύγει·
Για άλλα σαράντα τράφηκα με περασμένες χάρες,
και άλλα σαράντα με ελπίδες, πως εσύ –κι εκείνες– θα κρατούσαν·
Τα δάκρυα έπνιξαν εκατό (χρόνια), και οι στεναγμοί έσβησαν διακόσια·
Για χίλια, ούτε σκέφτηκα ούτε έπραξα τίποτα,
ή δεν τα χώρισα, όντας όλα ένα νεκρό κανόνι·
Τη λήθη δεν γινόταν να δεχτώ
για να μη γίνω φάντασμα·
Γι’ αυτό σκέφτηκα, για δέκα χιλιάδες χρόνια, πως ήμουν νεκρός·
Και τώρα που με τούτα τα εκατοντάδες χρόνια μου έχω τραφεί,
είμαι ένα φάντασμα, αφού το πνεύμα έχει φύγει από μέσα μου.
*
ΣΧΟΛΙΑ
Α
Το ποίημα “The Computation” του John Donne, είναι ένα από τα γνωστά του ερωτικά ποιήματα (από τη συλλογή Songs and Sonnets). Στο “The Computation”, ο Donne χρησιμοποιεί την έννοια του χρόνου και των μαθηματικών υπολογισμών για να εκφράσει την αγωνία του αποχωρισμού από την αγαπημένη του. Υποστηρίζει υπερβολικά ότι κάθε στιγμή μακριά της μοιάζει με εκατοντάδες χρόνια, δείχνοντας τη μεταφυσική του δεξιοτεχνία στη χρήση των “conceits” (εκτεταμένων παρομοιώσεων).
Είναι σύντομο αλλά εξαιρετικά πυκνό έργο, όπου ο Donne χρησιμοποιεί την υπερβολή (hyperbole) για να περιγράψει πώς ο χρόνος «διαστέλλεται» όταν είναι μακριά από την αγαπημένη του.
Στο ποίημα αυτό, ο ποιητής «λογαριάζει/ υπολογίζει» (compute) τον χρόνο που πέρασε από τότε που χώρισε με την αγαπημένη του («από χθες»).
Η Υπερβολή: Αν και στην πραγματικότητα έχει περάσει μόλις μία ημέρα, ο Donne αθροίζει χρόνια νοσταλγίας, δακρύων και αναμονής, φτάνοντας συνολικά τα 2.400 χρόνια (και στο τέλος αναφέρει “δέκα χιλιάδες”).
Το Νόημα: Δείχνει ότι η απουσία του αγαπημένου προσώπου κάνει τον χρόνο να χάνει την αντικειμενική του αξία. Η οδύνη είναι τόσο μεγάλη που ο ποιητής νιώθει ότι έχει ήδη πεθάνει και έχει γίνει φάντασμα.
Β
Είναι πραγματικά εντυπωσιακό πώς ο Donne καταφέρνει να μετατρέψει την «ψυχρή» λογική των αριθμών σε εργαλείο ακραίου ρομαντισμού.
Ο Donne έζησε στην εποχή της Επιστημονικής Επανάστασης, και ο τρόπος που χρησιμοποιεί τα μαθηματικά στο “The Computation” είναι αντιπροσωπευτικός της μεταφυσικής ποίησης:
Η Υπερβολή ως Λογική: Δεν χρησιμοποιεί τους αριθμούς για να είναι ακριβής, αλλά για να δείξει το μέγεθος του συναισθήματος. Στα μαθηματικά της αγάπης, το «χθες» ισούται με 2.400 χρόνια. Αυτό ονομάζεται “Metaphysical Conceit” (μεταφυσική μεταφορά).
Η Διαστολή του Χρόνου: Ο ποιητής αντιμετωπίζει τον χρόνο ως υποκειμενικό μέγεθος. Όπως στη Φυσική ο χρόνος μπορεί να καμπυλωθεί, έτσι και στην ποίηση του Donne, η απουσία της αγαπημένης «τεντώνει» τα δευτερόλεπτα σε αιώνες.
Η “Γεωμετρία” του Έρωτα: Ο Donne συχνά χρησιμοποιούσε εργαλεία όπως ο διαβήτης ή οι χάρτες στα ποιήματά του. Εδώ, ο «υπολογισμός» λειτουργεί ως απόδειξη (proof) του πόνου του. Αν ο πόνος είναι X και ο χρόνος Y, τότε το αποτέλεσμα είναι ο θάνατος του υποκειμένου.
ΕΠΙΜΕΤΡΟ: Η Μεταφορά του Διαβήτη
Ας δούμε και κάποιο άλλο «μαθηματικό» ποίημα του Donne, όπως το περίφημο A Valediction: Forbidding Mourning με τη μεταφορά του διαβήτη.
Το ποίημα “A Valediction: Forbidding Mourning” (Αποχαιρετισμός: Απαγορεύοντας το Πένθος) θεωρείται το αριστούργημα του Donne. Είναι το απόλυτο παράδειγμα του πώς τα μαθηματικά και η γεωμετρία μπορούν να περιγράψουν την απόλυτη αγάπη.
Το έγραψε για τη σύζυγό του, Anne, πριν φύγει για ένα ταξίδι στην Ευρώπη το 1611, για να την παρηγορήσει ότι ο χωρισμός τους είναι μόνο σωματικός, όχι πνευματικός.
Απόδοση στα Ελληνικά σε Επιλεγμένα Αποσπάσματα
[Λόγω της έκτασης του ποιήματος, μεταφράζω τις πιο κρίσιμες στροφές, εστιάζοντας στην περίφημη μεταφορά του διαβήτη]:
Η δική μας αγάπη είναι τόσο εκλεπτυσμένη, που εμείς οι ίδιοι δεν ξέρουμε τι είναι, σίγουροι ο ένας για τον άλλον μέσα στον νου, δεν μας νοιάζει αν λείπουν μάτια, χείλη και χέρια.
Οι δύο ψυχές μας, λοιπόν, που είναι μία, αν και πρέπει να φύγω, δεν υπομένουν ένα ρήγμα, αλλά μια επέκταση, όπως ο χρυσός που απλώνεται σε φύλλο αέρινο.
Αν είναι δύο, είναι δύο έτσι όπως τα δίδυμα σκέλη του διαβήτη είναι δύο· η ψυχή σου, το σταθερό σκέλος, δεν δείχνει να κινείται, μα το κάνει, αν το άλλο μετακινηθεί.
Κι αν και στο κέντρο κάθεται, όταν το άλλο μακριά περιπλανιέται, εκείνη γέρνει και το ακολουθεί με λαχτάρα, και ορθώνεται ξανά, καθώς εκείνο επιστρέφει.
Τέτοια θα είσαι εσύ για μένα, που οφείλω σαν το άλλο σκέλος, λοξά να τρέξω· η δική σου σταθερότητα κάνει τον κύκλο μου τέλειο, και με φέρνει πίσω εκεί που άρχισα.
Σχόλια: Η Γεωμετρία της Αγάπης
Σε αυτό το ποίημα, ο Donne χρησιμοποιεί τα μαθηματικά με έναν τρόπο που ήταν σοκαριστικός για την εποχή του, αλλά σήμερα θεωρείται ιδιοφυής:
Ο Διαβήτης (The Compass): Είναι η πιο διάσημη μεταφορά (“conceit”) στην ιστορία της αγγλικής λογοτεχνίας. Ο Donne παρομοιάζει τους δύο εραστές με τα δύο σκέλη ενός διαβήτη.
- Η γυναίκα είναι το κέντρο (το σταθερό σημείο).
- Ο άντρας είναι το κινητό σκέλος που διαγράφει την περιφέρεια.
Ο Τέλειος Κύκλος: Στη γεωμετρία και τη φιλοσοφία της Αναγέννησης, ο κύκλος είναι το σχήμα της τελειότητας και της αιωνιότητας. Ο Donne λέει πως αν η γυναίκα του μείνει “σταθερή” στην αγάπη της, τότε η δική του “τροχιά” στον κόσμο θα είναι επιτυχημένη και θα τον οδηγήσει αναπόφευκτα πίσω στην αφετηρία του (το σπίτι τους).
Η Πνευματική Συνέχεια: Αντί για τον “χωρισμό” (separation), προτείνει την έννοια της “επέκτασης” (expansion). Όπως ο χρυσός που σφυρηλατείται και γίνεται ένα εξαιρετικά λεπτό φύλλο χωρίς να σπάει, έτσι και η αγάπη τους απλώνεται για να καλύψει την απόσταση, χωρίς να διαρρηγνύεται.
Ποίηση & Μαθηματική Λογική
Ο Donne δεν γράφει απλώς “μου λείπεις”. Γράφει ένα λογικό επιχείρημα. Η δομή του ποιήματος μοιάζει με μαθηματική απόδειξη:
- Υπόθεση: Οι ψυχές μας είναι μία.
- Δεδομένα: Η απόσταση είναι μόνο γεωμετρική μεταβλητή.
- Απόδειξη: Η χρήση του διαβήτη δείχνει ότι το τέλος της κίνησης είναι η επιστροφή.
- Συμπέρασμα: Το πένθος απαγορεύεται (εξού και ο τίτλος).
