Ενάντια στην κοινωνική βαρβαρότητα με τη δύναμη της ποίησης
Στα καινούργια ποιήματα του Αλέκου Φλωράκη που περιέχονται στην πρόσφατα εκδομένη ποιητική συλλογή του που τιτλοφορείται ΄΄Εν παραβολαίς αινιγμάτων΄΄, (Εκδόσεις Κουκκίδα, 2025) είναι έκδηλη η μεγάλη αγωνία και η γνήσια έγνοια του για το μέλλον του πλανήτη μας αλλά και για ότι υπάρχει πάνω σε αυτό τον πλανήτη, από τους ανθρώπους, τα ζώα και τα πτηνά μέχρι το φυσικό περιβάλλον, τις πόλεις και τα χωριά, εφόσον σήμερα πολλά από αυτά κινδυνεύουν να καταστραφούν και ν’ αφανιστούν λόγω της απερίσκεπτης συμπεριφοράς κάποιων συνανθρώπων μας.
Προκαταρκτικά, ν’ αναφέρω πως o τίτλος της συλλογής «Εν παραβολαίς αινιγμάτων» αποτελεί μέρος απ’ τον στίχο «Εν παραβολαίς αινιγμάτων και εν ερμηνείαις» που προέρχεται από το βιβλίο Σοφία Σειράχ, της Παλαιάς Διαθήκης, (συγκεκριμένα από το κεφάλαιο 47, στίχος 15), όπου σε αυτό το ιερό βιβλίο εξυμνείται η εξαιρετική σοφία του βασιλιά Σολομώντα, ο οποίος έμεινε γνωστός για την ικανότητά του να συνθέτει αινίγματα και να ερμηνεύει βαθιά νοήματα. Με ανεπαίσθητη θρησκευτική διάθεση και με αυτό το σκεπτικό τώρα, δηλαδή να στοχάζεται και «να ερμηνεύει βαθιά νοήματα» για τους αναγνώστες του, λειτουργεί και ο Α. Φλωράκης με οδηγό το δικό του ποιητικό βιβλίο.
Ο αναγνώστης αυτής της συλλογής, όμως, είναι αδύνατον να μην αισθανθεί και έναν διαβρωτικό τρόμο που αναδύεται μέσα από αυτά τα ποιήματα, ο οποίος υφέρπει και διαχέεται τριγύρω του. Τρόμος, που υποβόσκει σχεδόν σε κάθε στίχο του, ίσως για κάποιο επερχόμενο κακό ή για το τέλος μίας ζωής ή ακόμη και για το τέλος μίας ιστορικής εποχής. Με άλλα λόγια, όλα τα ποιήματά του, που είναι αντλημένα από την καθημερινή επαφή του με τους συνανθρώπους του, μοιάζουν με τους περιστρεφόμενους προβολείς των ψηλών φάρων που ενημερώνουν τους ναυτιλομένους για κάποιο κίνδυνο που έχουν μπροστά τους αλλά και με ποιο τρόπο πρέπει να αποφύγουν αυτό τον αδιόρατο κίνδυνο. Γιατί αυτός ο τρόμος άλλοτε είναι απροσδιόριστος, άρα πιο ανησυχητικός, και άλλοτε είναι αναγνωρίσιμος, ενδεδυμένος με το μαύρο και πένθιμο πέπλο του θανάτου.
Με όσα ανάφερα πιο πάνω, θέλω να υποδείξω πως η βαθιά πατημασιά του ανελέητου θανάτου ανιχνεύεται σε αρκετά καινούργια ποιήματα του Α. Φλωράκη, παρόλο που ο ποιητής τις περισσότερες φορές αποφεύγει συνειδητά να τον ονοματίσει. Τον υπαινίσσεται όμως, είτε αποτυπώνοντας το αποτέλεσμα της δράσης του όπως, λόγου χάρη, στα ποιήματα «Η εκδρομή» και «Ο συλλέκτης»
Έφτασε –επιτέλους τα κατάφερε–
στην άκρη του χωριού, χωρίς να κουραστεί,
έτσι όπως τον απόθεσαν, με χέρια σταυρωμένα,
για μια εξαίσια, δίχως τέλος, εκδρομή.
σ. 17
παίρνει μολύβι και χαρτί,
«είμαι ο πιο ευτυχισμένος άνθρωπος –γράφει–
λατρεύω τη ζωή»∙ στην κουζίνα
κλείνει ερμητικά τα πορτοπαράθυρα,
ανοίγει τη στρόφιγγα του γκαζιού.
σ. 21
είτε στήνοντας ο ίδιος, έστω και νοερά, ένα νεκρόδειπνο, όπως στο ποίημα «Οικογενειακή γιορτή», που συνειρμικά φέρνει στη σκέψη μας το σπουδαίο ποίημα «Νεκρόδειπνος», (1972), του αξέχαστου Τάκη Σινόπουλου:
Ήρθανε όλοι.
Στολισμένη η παλαιική σάλα,
ο μπουφές με το κόκκινο μάρμαρο,
οι σκαλιστές καρέκλες με την ψάθα,
το κεντητό τραπεζομάντηλο.
Ήρθανε∙
έφεραν δώρα, έφεραν ευχές,
άφησαν έξω τις πληγές τους,
ο πατέρας το ματωμένο κεφάλι του,
η μάνα το σωληνάκι και το βογγητό,
ο αδελφός μου ο ζωγράφος
τα σβησμένα μάτια του.
Ήρθαν θείες και θείοι
απόντες από καιρό,
η γιαγιά απαλλαγμένη απ’ τη πολυθρόνα,
ο παππούς που δεν γνώρισα,
αλλά αυτός γνωρίζει το όνομά μου.
σ. 13
Δεν είναι τυχαίο, λοιπόν, που σε κάποια από αυτά τα ποιήματά του ο αναγνώστης έρχεται αντιμέτωπος και με εφιαλτικές εικόνες, που ορισμένες μοιάζουν με σκηνές από ταινίες τρόμου του Άλφρεντ Χίτσκοκ, όπως αυτές που υπάρχουν στο ποίημα «Τα πουλιά» και οι οποίες παραπέμπουν κατευθείαν στην ομώνυμη ταινία του Άγγλου σκηνοθέτη (Τα πουλιά), ενώ κάποιες άλλες μοιάζουν με εικόνες από πίνακες του Ιερώνυμου Μπος ή από πίνακες του Έλληνα ζωγράφου Νίκου Εγγονόπουλου, οι οποίες μοιραία μάς θυμίζουν συνεχώς την παρουσία «του ανελέητου αγγέλου του διαρκούς θανάτου»:
ο θόρυβος καταργεί κάθε φωνή,
κόβει τα φτερά των πουλιών,
τι πουλιά είναι τώρα αυτά,
άφτερα, άλαλα, χαμερπή,
έγιναν μαύρα,
ορμούν επάνω μας, μας ξεσκίζουν.
ράμφη γαμψά, αιχμηρά νύχια,
ο θόρυβος όλο και εντείνεται,
σκεπάζει ικεσίες και κραυγές,
μόνο οι κρωγμοί των πουλιών
τον διαπερνούν
κι αυτός ο ανελέητος άγγελος
του διαρκούς θανάτου.
σσ. 40-41
Δεν ξέρω αν
από θεία επίνευση ή μαγική ενέργεια
ξύπνησα ένα πρωί μεταμορφωμένος σε ψάρι,
τα χέρια μου έγιναν πτερύγια, τα πόδια μου ουρά,
έβγαλα βράγχια στη θέση των πνευμόνων,
τύχη αγαθή που κατοικώ σε τόπο παράκτιο,
σπεύδω λοιπόν προς τη θάλασσα
σ. 56
Επαναλαμβάνω, όμως, πως η καινούργια ποίηση του Α. Φλωράκη είναι στο σύνολό της ποίηση υπαινικτική. Είναι ποίηση που περισσότερο σημαίνει, παρά λέει. Δηλαδή, ο ποιητής, στην αρχή κάθε ποιήματός του, τροχοδρομεί τον αναγνώστη στα βασικά σημεία της σκέψης ή του ποιητικού στοχασμού του και στη συνέχεια τον προτρέπει να βρει από μόνος του, δηλαδή στο τέλος και αφού ολοκληρώσει την ανάγνωσή του, το μήνυμα που στέλνει μέσω του ποιήματός του. Με άλλα λόγια, είναι ποίηση που λειτουργεί, κατά το πλείστον, με νοηματικά σύμβολα για τα οποία ο αναγνώστης δεν πρέπει να επιχειρήσει την αποκωδικοποίησή τους πριν φροντίσει να εξοικειωθεί καλά με αυτή την περιεκτική και ενδιαφέρουσα ποίηση.
Αρκετό ενδιαφέρον, βέβαια, σε αυτά τα ποιήματα, παρουσιάζει και η σπουδή του ποιητή πάνω στον αμείλικτο χρόνο, στη δύσκολη, αλλά γεμάτη νοσταλγία, προσπάθειά του να γεφυρώσει το χθες με το σήμερα, τα χαρμόσυνα με τα πένθιμα∙ εννοώ τα ωραία της ζωής με τα θλιβερά του θανάτου. Στην ουσία, αυτή η σπουδή αποκαλύπτει το βαθύ στοχασμό του για την αρνητική επίδραση του χρόνου γιατί, δυστυχώς, η διαβρωτική σκουριά του αγγίζει καταστροφικά όλα όσα υπάρχουν στη γη.
Κοντολογίς, θα έλεγα πως ο χρόνος, έτσι όπως λειτουργεί στην ποίηση του Α. Φλωράκη, αποδεικνύεται στοιχείο οργανικά στενά συνδεδεμένο με τα υπόλοιπα στοιχεία της, ικανό να συμβάλει στη σωστή πρόσληψή της και κυρίως στην πρόσληψη του νοήματος που θέλει να μεταδώσει στον αναγνώστη του, όπως αυτό εκπορεύεται από τον ποιητικό στοχασμό του, όπου, σε τελική ανάλυση, αναδεικνύεται ξεκάθαρα το παρελθόν (ιστορικό, κοινωνικό) και το παρόν, η ζώσα μνήμη και η τρυφερή νοσταλγία του για όσα ωραία ήλθαν και παρήλθαν από αυτό τον κόσμο.
Έτρεχε σ’ όλη τη ζωή του να προλάβει,
ζωή πετυχημένη, επιχειρήσεις,
λεφτά πολλά, όμως οι ώρες του
πάντοτε βιαστικές, ασθμαίνουσες,
ποτέ δεν είχε χρόνο να κοιτάξει
τα ψηλά βουνά, να ξανοιχτεί
στην απέραντη θάλασσα.
Τώρα στην πολυθρόνα κοντεύει τα ογδόντα
κι οι δείκτες του μεγάλου ρολογιού
γυρνούνε γρήγορα, τρελά,
όλο και επιταχύνουν τον κύκλο τους.
κλεψύδρα που αδειάζει η ζωή του.
σ. 58
Χρειάζεται, όμως, να διευκρινίσω –για ν’ αποφευχθεί κάθε παρανόηση– πως με αυτές τις εφιαλτικές εικόνες, που ο ποιητής φέρνει μπροστά στα μάτια του αναγνώστη του, δεν επιδιώκει κατ’ ουδένα λόγο να τον τρομοκρατήσει ή να τον πανικοβάλει. Θέλει, απλώς και μόνο, να τον φέρει αντιμέτωπο με την θλιβερή πραγματικότητα (κοινωνική, περιβαλλοντική, οικονομική, πολιτική) για να τον αφυπνίσει, να τον ευαισθητοποιήσει και να τον ενεργοποιήσει, ούτως ώστε να δράσει έγκαιρα και αποτελεσματικά προτού επέλθει το οριστικό τέλος. Δηλαδή, δεν είναι στις προθέσεις του ν’ αφήσει τον αναγνώστη του αβοήθητο να πνιγεί και να καταποντισθεί μέσα στον τρόμο ή να χαθεί στη σκοτεινή όψη της ζωής που του μεταδίδει. Για να μην συμβεί, όμως, αυτό το απευκταίο γεγονός, επιχείρησε να σταθμίσει και να εξισορροπήσει όλα τα στοιχεία που υπάρχουν μέσα στην ποίησή του, σίγουρα για να τού φανερώσει και την άλλη όψη της ζωής, την φωτεινή και την χαρούμενη, φέρνοντας τώρα μπροστά στα μάτια του αναγνώστη και μερικές ευχάριστες εικόνες, ειδυλλιακού περιεχομένου και ανάσας, γεγονός που τον αναδεικνύει, ταυτόχρονα, και σ’ ένα φυσιολάτρη ποιητή.
Υπάρχει βέβαια κι η άλλη εκδοχή
μπορεί να κρύβει αγρούς ολάνθιστους,
κατάφυτες πλαγιές, ένα ποτάμι,
μπορεί πουλιά να κελαηδούνε στο περβάζι.
σ. 52
Παρά την φιλόδοξη προσπάθειά του, εννοώ να φανερώσει και την άλλη όψη της ζωής, την φωτεινή, μέσα στα ποιήματά του, διαφαίνεται πως αυτή έμεινε ανεκπλήρωτος στόχος γιατί, δυστυχώς,το μαύρο νέφος του θανάτου που πλανάται πάνω από τη σκέψη του σκιάζει πλατιά τα καινούργια ποιήματά του.
Σε αυτές τις ποιητικές στιγμές, παρά την πικρία του, ο ποιητής ενεργεί πάντοτε με αυτοπεποίθηση αλλά και με παραδειγματική αποφασιστικότητα, και δεν διστάζει να στιγματίσει την τάση ή τη μανία του σύγχρονου ανθρώπου, όταν απερίσκεπτα καταστρέφει και το φυσικό περιβάλλον, χωρίς να υπολογίζει τις αρνητικές συνέπειες που θα έχει για τη δική του ζωή αλλά και για τις ζωές των συνανθρώπων του.
Ακόμη,η λεπτή ειρωνεία που εκδηλώνει και διαπερνά αρκετούς στίχους του, είναι και αυτή απότοκο της ασφυκτικής κοινωνικής βαρβαρότητας που μας περισφίγγει ολοένα και περισσότερο στις μέρες μας, όπου οι περισσότεροι άνθρωποι σήμερα λειτουργούν αποξενωμένοι από το κοινωνικό σύνολο, δηλαδή ατομικά και εγωιστικά, με μόνο σκοπό στη ζωή τους την ευμάρεια μέσω του αθέμιτου πλουτισμού, αγνοώντας και περιφρονώντας τις πανανθρώπινες αξίες.
Ολοκληρώνοντας, θα έλεγα, χωρίς δεύτερη σκέψη, πως η ποιητική συλλογή ΄΄Εν παραβολαίς αινιγμάτων΄΄, περιέχει στιβαρή, χυμώδη και ευρύχωρη (με την έννοια της πολυθεματικότητας) ποίηση. Ποίηση απλή, ανθρώπινη, ενίοτε βιωματική, καθαρή στη διατύπωσή της και διαυγή στην εξεικόνισή της, με χαμηλόφωνο και εξομολογητικό τόνο, δομικά και ανθεκτικά στοιχεία που ανεβάζουν κατά πολύ την τιμή των μετοχών του Α. Φλωράκη στο Χρηματιστήριο Αξιών της ελληνικής ποίησης. Δεν είμαι, όμως, σε θέση να γνωρίζω αν το ελληνικό φιλότεχνο κοινό έχει αξιολογήσει και εκτιμήσει σωστά την αξία αυτής της ποίησης και αν την έχει ανεβάσει εκεί που της αξίζει.
