Α
Ακολουθώντας την Ψυχολογία του Βάθους βρίσκουμε ότι, σύμφωνα με τον Carl Jung, η σύνδεση μεταξύ της Σκιάς και του πολέμου είναι άμεση και βαθιά ψυχολογική. Η Σκιά αντιπροσωπεύει τη “σκοτεινή πλευρά” της προσωπικότητάς μας — όλα εκείνα τα ένστικτα, τους πρωτογονισμούς, τις επιθυμίες και τα χαρακτηριστικά που αρνούμαστε να αποδεχτούμε.
Πώς η Σκιά Οδηγεί στον Πόλεμο
- Προβολή (Projection): Όταν ένα άτομο ή μια κοινωνία αρνείται τη δική της εσωτερική “κακία”, την προβάλλει ασυνείδητα στους άλλους. Ο “εχθρός” γίνεται τότε ο απόλυτος φορέας όλων των αρνητικών μας στοιχείων.
- Συλλογική Σκιά: Σε περιόδους κρίσης, οι ατομικές Σκιές ενώνονται σε μια συλλογική Σκιά. Όπως εξήγησε ο Jung, όταν οι άνθρωποι σχηματίζουν μια μάζα, αναδύεται ένα “λυσσασμένο τέρας” που οδηγεί σε αιματηρές συγκρούσεις και φρικαλεότητες.
- Ο Εχθρός ως Καθρέφτης: Ο πόλεμος ξεσπά όταν η προβολή της Σκιάς γίνεται τόσο έντονη που η εξόντωση του “άλλου” φαντάζει ως η μόνη λύση για να απαλλαγούμε από το εσωτερικό μας σκοτάδι.
Η Λύση κατά τον Jung
Η μοναδική προστασία απέναντι στον πόλεμο είναι η λεγόμενη εξατομίκευση(individuation).
- Πρέπει να αναγνωρίσουμε τη δική μας ικανότητα για το κακό.
- Αντί να πολεμάμε εξωτερικούς εχθρούς, οφείλουμε να κάνουμε μια εσωτερική “διαπραγμάτευση” (εσωτερική διαλεκτική) με τη Σκιά μας.
- Μόνο αν “αποσύρουμε τις προβολές μας”, μπορούμε να δούμε τον άλλον ως άνθρωπο και όχι ως δαίμονα.
Όπως προειδοποίησε ο Jung, η αποτυχία σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο να αντιμετωπίσουμε τη Σκιά μας είναι η ρίζα των περισσότερων συγκρούσεων παγκοσμίως. Λείπει η κατάλληλη κουλτούρα και παιδεία.
Χαρακτηριστικά Παραδείγματα
Η συλλογική σκιά λοιπόν εκδηλώνεται όταν μια ολόκληρη κοινωνία αρνείται να αναγνωρίσει τα δικά της ελαττώματα και τα προβάλλει μαζικά σε μια άλλη ομάδα. Ακολουθούν μερικά από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα στη σύγχρονη ιστορία:
- Ναζιστική Γερμανία και Αντισημιτισμός
Αποτελεί το πιο διαβόητο παράδειγμα κατά τον Jung.
- Η Προβολή: Οι Γερμανοί, πληγωμένοι από την ήττα του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου και την οικονομική εξαθλίωση, πρόβαλαν τη δική τους εσωτερική “κακία” και αποτυχία στους Εβραίους.
- Ο Ηγέτης ως Καθρέφτης: Ο Χίτλερ λειτούργησε ως “μαγνήτης” για τη συλλογική σκιά, ενσαρκώνοντας τα αρχέτυπα του πολέμου (όπως ο θεός Wotan) που ήταν ήδη παρόντα στο γερμανικό ασυνείδητο.
- Ο Ψυχρός Πόλεμος/ Μακαρθισμός
Στις ΗΠΑ της δεκαετίας του ’50, η εθνική αγωνία για την απώλεια του “αμερικανικού ονείρου” μετατράπηκε σε ένα “κυνήγι μαγισσών” κατά των κομμουνιστών.
- Η Προβολή: Οποιοσδήποτε διαφωνούσε ή είχε προοδευτικές ιδέες ταυτιζόταν με τον “απόλυτο εχθρό”, επιτρέποντας στο κράτος να ασκήσει βία και λογοκρισία στο όνομα της ελευθερίας.
- Η Πανδημία COVID-19 και η Πόλωση
Πιο πρόσφατα, η συλλογική σκιά εμφανίστηκε μέσα από τον φόβο και την αβεβαιότητα της πανδημίας.
- Η Προβολή: Η κοινωνία διχοτομήθηκε, με κάθε πλευρά (π.χ. εμβολιασμένοι vs.ανεμβολίαστοι) να δαιμονοποιεί την άλλη. Η αδυναμία ελέγχου του ιού μετατράπηκε σε οργή προς τον “ανεύθυνο” συνάνθρωπο.
- Τα Social Media καιη “Cancel Culture”
Στην ψηφιακή εποχή, η συλλογική σκιά βρίσκει διέξοδο στην ταχεία δαιμονοποίηση ατόμων ή ομάδων.
- Η Προβολή: Μέσω της ανωνυμίας, οι χρήστες εκτονώνουν τη δική τους εσωτερική επιθετικότητα σε έναν “στόχο”, νιώθοντας μια ψευδαίσθηση ηθικής ανωτερότητας.
- Ξενοφοβία και Εθνικισμός
Σε πολλές σύγχρονες δυτικές κοινωνίες, η συλλογική σκιά προβάλλεται στους μετανάστες.
- Η Προβολή: Τα οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα μιας χώρας αποδίδονται στον “ξένο”, ο οποίος αντιμετωπίζεται ως η αιτία κάθε κακού, επιτρέποντας στην εγχώρια κοινωνία να αποφύγει την αυτοκριτική.
Η αναγνώριση αυτών των μοτίβων είναι το πρώτο βήμα για την αποφυγή μαζικής ψύχωσης.
Στην εποχή μας η πόλωση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ενισχύει τη δημιουργία μιας νέας συλλογικής σκιάς, αλλά συγχρόνως προσφέρει μια ευκαιρία για να έρθει αυτό το “σκοτάδι” στην επιφάνεια και να θεραπευτεί, με την προϋπόθεση ότι θα υπάρξει η κατάλληλη ατομική παιδεία και συλλογική κουλτούρα -πράγμα πολύ αβέβαιο.
Β
Ο Jung έγραψε πολύ δυνατά κείμενα για τη σκιά και τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, όπου μιλά για την «ψυχική επιδημία» των μαζών. Ιδού ένα μικρό χαρακτηριστικό απόσπασμα που το εξηγεί πολύ καθαρά. Το γράφει στο βιβλίο του The Undiscovered Self: «Ο άνθρωπος που δεν αναγνωρίζει τη σκιά του τείνει να τη βλέπει στους άλλους και να τους πολεμά σαν να ήταν ο φορέας του κακού.»
Τι εννοεί με αυτό: Όταν ο άνθρωπος δεν βλέπει το σκοτεινό κομμάτι μέσα του,το προβάλλει σε άλλους ανθρώπους ή λαούς,τότε πιστεύει ότι ο άλλος είναι το απόλυτο κακό.Έτσι,δημιουργείται ένα επικίνδυνο ψυχολογικό φαινόμενο: η σύγκρουση φαίνεται ηθικά δικαιολογημένη, γιατί ο εχθρός θεωρείται «καθαρό κακό». Γι’ αυτό ο Jung έλεγε ότι ο μεγαλύτερος κίνδυνος για τον κόσμο δεν είναι μόνο τα όπλα, αλλά η ασυνείδητη σκιά του ανθρώπου.Όταν εκατομμύρια άνθρωποι λειτουργούν χωρίς να γνωρίζουν τη σκιά τους, τότε μπορεί να δημιουργηθούν μαζικές ψυχικές επιδημίες, όπως πόλεμοι και ολοκληρωτισμοί.
***
Ο Jung έγραψε ένα συγκλονιστικό κείμενο για τη σκιά του ναζισμού και τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Να ένα μικρό αλλά πολύ χαρακτηριστικό απόσπασμα του Carl Jung για τη σκιά και τον πόλεμο.
«Κοιτάξτε την απίστευτη αγριότητα που συμβαίνει στον λεγόμενο πολιτισμένο κόσμο.Όλα προέρχονται από ανθρώπους και από την ψυχική τους κατάσταση. Οι πιο τρομεροί μηχανισμοί καταστροφής επινοούνται από αξιοσέβαστους και λογικούς πολίτες. Επειδή κανείς δεν αναγνωρίζει πόσο ασυνείδητος είναι ο ίδιος, προβάλλει την κατάστασή του στον γείτονα· και τότε γίνεται σχεδόν καθήκον να έχει κάποιος τα μεγαλύτερα όπλα και τα πιο δηλητηριώδη αέρια.»
Ο Jung προσπαθεί να εξηγήσει πώς μπορεί ένας “πολιτισμένος” λαός να φτάσει σε πόλεμο ή βαρβαρότητα:Οι άνθρωποι δεν βλέπουν τη σκοτεινή πλευρά μέσα τους (τη σκιά). Την προβάλλουν στους άλλους.Έτσι πιστεύουν ότι ο εχθρός είναι το κακό.Και τότε η καταστροφή φαίνεται δικαιολογημένη.
Γι’ αυτό ο Jung έλεγε: Ο πόλεμος δεν αρχίζει μόνο στα σύνορα των κρατών — αρχίζει μέσα στην ανθρώπινη ψυχή.
***
Το 1936 ο Jung είχε γράψει ένα μικρό κείμενο/ δοκίμιο για τον θεό Wotan, όπου εξηγεί γιατί πίστευε ότι η ναζιστική Γερμανία ήταν ένα ξέσπασμα της συλλογικής σκιάς της Ευρώπης. Είναι πολύ δυνατό κείμενο και συζητιέται ακόμη στην ψυχολογία.Αρχή φόρμας
Να το πολύ ενδιαφέρον σημείο όπου ο Jung συνδέει τη σκιά, τη συλλογική ψυχή και τον πόλεμο.
Η βασική ιδέα: Σε μεγάλες ιστορικές στιγμές μπορεί να «ενεργοποιηθούν» αρχέτυπα του συλλογικού ασυνειδήτου (ψυχο-νοητικά μοντέλα συμπεριφοράς). Στην περίπτωση της Γερμανίας θεώρησε ότι ενεργοποιήθηκε το αρχέτυπο του Wotan, του παλιού γερμανικού θεού της μανίας, της έκστασης και του πολέμου.Δεν εννοούσε ότι ο θεός υπάρχει κυριολεκτικά. Εννοούσε ότι ένα αρχέτυπο ενεργειακό μοτίβο της ψυχής ξύπνησε μέσα στη συλλογική ψυχολογία του λαού.
Κατά τον Jung: η γερμανική κοινωνία είχε καταπιέσει πολλά ένστικτα και δυνάμεις, αυτά συσσωρεύτηκαν στο συλλογικό ασυνείδητο. Όταν εμφανίστηκαν οι ιστορικές συνθήκες, η ενέργεια αυτή ξέσπασε μαζικά. Έτσι, ο λαός παρασύρθηκε από μια σχεδόν μυθική ψυχική δύναμη, που εκφράστηκε πολιτικά μέσα από τον ναζισμό.
Για τον Jung αυτό ήταν ένα παράδειγμα της συλλογικής σκιάς: σκοτεινές δυνάμεις της ψυχής, που δεν είχαν αναγνωριστεί και ξέσπασαν μαζικά.
Η προειδοποίησή του: Ο Jung τόνιζε ότι αυτό δεν αφορά μόνο έναν λαό. Κάθε κοινωνία έχει τη δική της σκιά. Αν δεν αναγνωρίζεται συνειδητά, μπορεί να εμφανιστεί:σε φανατισμό, μαζικές ιδεολογίεςή ακόμη και σε πόλεμο.
Πολλοί θεωρούν ότι η θεωρία του για τον Wotan είναι μια από τις πιο τολμηρές προσπάθειες να εξηγηθεί ο πόλεμος όχι μόνο πολιτικά αλλά ψυχολογικά και μυθολογικά.
Να μια φράση του Carl Jung που ταιριάζει πολύ με όσα συζητάμε για φως και σκοτάδι, από το βιβλίο του Psychological Aspects of the Shadow:
«Όσο περισσότερο καταπιέζουμε τη σκιά μας, τόσο πιο ζωντανή γίνεται μέσα μας και τόσο πιο πιθανό είναι να την βλέπουμε έξω, σαν να κατοικεί στους άλλους. Το φως δεν φαίνεται χωρίς σκοτάδι, και η ψυχή δεν ολοκληρώνεται χωρίς την αναγνώριση των σκοτεινών της πλευρών.»
Με απλά λόγια: Η σκιά είναι το σκοτάδι μας.Το φως υπάρχει επειδή την αναγνωρίζουμε και συνυπάρχουμε με αυτήν.Η συνείδηση και η ολοκλήρωση απαιτούν να κοιτάξουμε μέσα μας, όχι να την απορρίψουμε.
Σήμερα έχουμε πάλι ένα πόλεμο όπου οι μεν (Ιράν) προβάλλουν τη σκιά τους στους γείτονες (Ισραήλ) και αντίστροφα. Πάλι δεν πρόκειται να μάθουμε τίποτα ή ίσως αύριο να ξέρουμε περισσότερα.
Σημείωση
Το δοκίμιο του Jung για τον Wotan υπάρχει στα ελληνικά με τον τίτλο ‘Το Αρχέτυπο του Ολοκληρωτισμού’.
