Έτσι, «πεισματικό φάντασμα», αποκάλεσε ο Γιώργος Σεφέρης τον Ανδρέα Κάλβο στην εκταφή των οστών του στην Αγγλία. 18 του Μάρτη 1960. «Πεισματικό» γιατί δεν του φεύγει από το μυαλό και με την ευκαιρία της μετακομιδής των λειψάνων του στην Ελλάδα, γράφει το χρονικό.
Ας προηγηθεί όμως η Ωδή «Ο Φιλόπατρις» που είναι ένας ύμνος στη Ζάκυνθο, στο όμορφο νησί που γεννήθηκε ο Ανδρέας Κάλβος. Στην τρίτη στροφή αυτής της ωδής ο ποιητής μιλάει στο νησί του:
Ποτέ δεν σε ελησμόνησα, / ποτέ· — Και η τύχη μ’ έρριψε /
μακρά από σε· με είδε /το πέμπτον του αιώνος /εις ξένα έθνη.
Μετά από μια πλατιά περιήγηση στην ιστορία και τον πολιτισμό της Ελλάδας και της Ευρώπης, στη στροφή ιβ΄ , στο μέσον του ποιήματος, αποφαίνεται :
Χαίρε Αυσονία, χαίρε/ και συ Αλβιών, χαιρέτωσαν / τα ένδοξα Παρίσια·/
ωραία και μόνη η Ζάκυνθος/ με κυριεύει.
Τέλος στη στροφή κγ΄, τελευταία στροφή, καταλήγει με την ευχή:
Ας μη μου δώση η μοίρα μου /Εις ξένην γην τον τάφον. Είναι γλυκύς ο θάνατος/ Μόνον όταν κοιμώμεθα εις την πατρίδα.
Αν προσέξουμε τις λέξεις καλά διαλεγμένες μία μία, θα δούμε το πόσο στερήθηκε την πατρίδα του και πόσο πολύς ήταν ο χρόνος στην ξένη γη. Ακόμα πόσο βαριά είναι η σημασία της «μοίρας»… που έχει τη δύναμη εκείνου το οποίο δεν μπορούμε να αποφύγουμε. Οι αρχαίοι Έλληνες την είπαν Ανάγκη. Κι ακόμα πόσο διαφορετικός φαίνεται ο θάνατος στην πατρίδα· σαν γλυκός ύπνος.
Ο Κάλβος όμως δεν ευτύχησε να πεθάνει στην πατρίδα. Πέθανε και θάφτηκε στο Λάουθ της Αγγλίας και συγκεκριμένα στο κοιμητήριο της Αγίας Μαργαρίτας. Όμως, τελικά, τα οστά του, καθώς και της συζύγου Καρλότας, επέστρεψαν στη Ζάκυνθο και έτσι πραγματοποιήθηκε η επιθυμία του.
Ο Σεφέρης ήταν πρέσβης στο Λονδίνο και κατέγραψε λεπτομερώς τις κινήσεις για τον επαναπατρισμό των οστών του Κάλβου. Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπασμα από το βιβλίο του Δοκιμές Β΄, Κάλβος,1960, σελ. 112-135:
«Λονδίνο, Παρασκευή 18 Μαρτίου
Ξύπνησα 7 πρωί με την ιδέα του Κάλβου. Αύριο το αεροπλάνο της “Ολυμπιακής“ παίρνει το λείψανό του (και της γυναίκας του) για την Αθήνα. … Στις 11.15 Τρισάγιο. Από το παράθυρό μου ο καιρός απαλό γκρίζο περιστεριού· στους δρόμους οι πρώτες χειρονομίες της μέρας: γαλατάδες, σκουπιδιάρηδες, … Εικόνες τούτης της χώρας που κράτησε τόσα χρόνια τον Κάλβο, περνούν από το μυαλό· η βαριά βλάστηση, το υπέρογκο σώριασμα των φύλλων το φθινόπωρο, η βίαιη εισβολή της Άνοιξης, όπως την εκφράζει στο μπαλέτο που της αφιέρωσε ο Στραβίνσκι. Άλλοι βιολογικοί ρυθμοί και άλλες συμβιώσεις του Ιόνιου άντρα….
Όσο ήταν ποιητής, η φωνή του βοηθούσε τη φαντασία μας, αλλά πώς να φανταστεί κανείς τον σύζυγο της Σαρλότας –Αυγούστας; Δεκαοχτώ χρόνια χωρίς μια λέξη στα ελληνικά· και τα όνειρά του ακόμα ξενόγλωσσα… Τ’ απόγευμα έφεραν και μου έδειξαν τις φωτογραφίες που πήραν όταν άνοιξαν τον τάφο του: ‘‘Αλίμονο, καημένε Γιόρικ…’’ κτλ… Η μπρούτζινη πλάκα με τ’ όνομα του, η καρφωμένη πάνω στο φέρετρο, είχε φαγωθεί από χρόνια… Λίγο χώμα που γυρίζει στον τόπο του· τα άλλα όσα εξαγοράσει το φως…».
«Κυριακή, 24 Ιουλίου
Αποφάσισα να πάμε στο Λάουθ για τα αποκαλυπτήρια της αναμνηστικής πλάκας του Κάλβου. Η τελετή θα γίνει στις 14 Αυγούστου μετά το μεσημέρι…»
«Παρασκευή, 12 Αυγούστου
Αύριο πρωί για τη Λούθα του Κάλβου»
«Κυριακή, βράδυ, Λίνκολν
Ήρθαμε εδώ τ’ απόγευμα· σύντομος κατάφυτος δρόμος… Έπειτα κοίταξα βρω τη γειτονιά του κ. J.W.White … Μιλήσαμε για τις τελετές που πρόκειται να γίνουν σήμερα. “Μα γιατί θέλησε να ταφεί στο Κeddington;” Τον ρώτησα. “ Υποθέτω” είπε “γιατί ο γείτονάς του, αυτός που έμενε στο πλαϊνό σπίτι, αριστερά, είχε ένα αγρόκτημα εκεί, και ο Κάλβος είχε την ευκαιρία να γνωρίσει αυτή την όμορφη εξοχή». Είπαν και άλλα πολλά … «η πομπή των αυτοκινήτων για την τελετή στην εκκλησία του Κeddington. ….. Η πλάκα του Κάλβου σκεπασμένη με την ελληνική σημαία (δες περισσότερα στη σημείωση 1 της σελίδας 359)…
Ο προκαθήμενος της Μητρόπολης του Λίνκολν είπε την προσευχή: «Πατέρα των πάντων, σ’ ευχαριστούμε για το δούλο σου Ανδρέα Κάλβο που έζησε σ’ αυτό τον τόπο, σε μέρες περασμένες και που τα χοϊκά λείψανά του βρήκαν ανάπαυση στο κοιμητήριο τούτης της εκκλησιάς. Σ’ ευχαριστούμε για την ομορφιά της ποίησής του και για τους ευγενικούς στοχασμούς του…» είπε και άλλα και άλλοι… «Όμως στο τέλος απροσδόκητα, στη μικρή νορμανική εκκλησία της Αγίας Μαργαρίτας, τη χωνεμένη μέσα στην πρασινάδα και τους τάφους, ακούστηκε ο Ύμνος στην Ελευθερία… Μια στιγμή που σ’ αγκυλώνουν τα μάτια. Δε γύρεψα το γιατί, ούτε ξέρω γιατί συλλογίστηκα, βγαίνοντας, εκείνον που με ρώτησε στο μεσημεριανό τραπέζι: «Μα πέστε μου, ο Κάλβος έγραψε μόνο εθνικιστικά ποιήματα;» Κι εκείνον τον άλλον που …χρησιμοποίησε -με ειλικρινή συμπάθεια- την έκφραση: «αυτός ο ξεπερασμένος εθνικισμός σας”». Και ο Σεφέρης σχολιάζει: «Πώς να εξηγήσει κανείς την Ελλάδα στους άλλους Ευρωπαίους που ολοκληρώνονται βιομηχανικά όλο και περισσότερο. Πώς να εξηγήσεις την Ελλάδα και σε πολλούς ελλαδικούς … Η πλαϊνή καθεδρική χτύπησε έντεκα· στα τζάμια των παραθύρων, η χοντρή βροχή. Θυμούμαι τον Άγιο Ιάκωβο χτες τη νύχτα και εκείνο το πεισματικό φάντασμα ενός ποιητή χωρίς πρόσωπο».
Σ’ αυτό το απόσπασμα από το ευρύτερο κείμενο του Σεφέρη επιλέγω ως απολύτως αναγνωριστικές και ιδιαιτέρως σημαίνουσες τις ψηφίδες «Ύμνος στην ελευθερία», «σ’ αγκυλώνουν τα μάτια», «ο Κάλβος έγραψε μόνο εθνικιστικά ποιήματα;» «αυτός ο ξεπερασμένος εθνικισμός σας», «Πώς να εξηγήσει κανείς την Ελλάδα στους άλλους Ευρωπαίους που ολοκληρώνονται βιομηχανικά όλο και περισσότερο», «πεισματικό φάντασμα ενός ποιητή χωρίς πρόσωπο».
Έχουμε λοιπόν δύο Έλληνες ποιητές που συναντώνται στο Λονδίνο το 1960. Ο ένας πεθαμένος από το 1869 και θαμμένος στο Λάουθ, και ο άλλος, το 1960, στην εκταφή του, ως εκπρόσωπος της Ελλάδας. Δύο Έλληνες Ποιητές, οι οποίοι έγραψαν και πόνεσαν για την Ελλάδα, εμπνευσμένοι, ο ένας από τον αγώνα του 1821 και ο άλλος από τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922, που βίωσε εκατό χρόνια μετά. Στα ενδιάμεσα χρόνια, η Ελλάδα δεν σταμάτησε να έχει πολιτικές, κοινωνικές και εθνικές περιπέτειες, πολέμους, δικτατορίες, κινήματα, τα οποία επηρέασαν το έργο Ποιητών και άλλων καλλιτεχνών, κάνοντας την Ιστορία την πιο σταθερή πηγή έμπνευσης και το έργο τους «εθνικό», κάτι που ο συνομιλητής του Σεφέρη χαρακτήρισε «εθνικιστικό» και την αγάπη των ποιητών για την πατρίδα «εθνικισμό».
Κι ακόμα η λέξη φάντασμα: η Αγγλία είναι η χώρα όπου κάθε πύργος έχει και ένα φάντασμα. Ο Σαίξπηρ βάζει τον Άμλετ να βλέπει το φάντασμα του πατέρα του, όπως στην τραγωδία Πέρσες ο Αισχύλος έφερε στην ορχήστρα το φάντασμα του Δαρείου. Και τώρα ο αρχαίος ποιητής, ο Αισχύλος, συναντιέται με τον αναγεννησιακό ποιητή τον Σαίξπηρ, το νεότερο ποιητή τον Κάλβο και τον σύγχρονο ποιητή τον Σεφέρη… είναι δυνατόν να μη τρέχει χοντρή βροχή στα τζάμια και στην ψυχή του Σεφέρη;
Είναι δυνατόν να μην είναι «πεισματικό» το φάντασμα του Κάλβου;
Και το κενοτάφιο σήμερα: από το 1999 η μικρή νορμανική εκκλησία της Αγίας Μαργαρίτας, η χωνεμένη μέσα στην πρασινάδα, της οποίας ο περίβολος λειτουργούσε ως κοιμητήριο, πουλήθηκε σε κάποιον ιδιώτη, που την μετέβαλε σε προσωπική του κατοικία και ο ναός – που έχει κηρυχθεί διατηρητέο μνημείο – έπαψε να λειτουργεί. Η κατοικία μετεβλήθη σε Airbnb. Οι διαδικασίες που εμπόδιζαν κάτι τέτοιο καθώς και την απομάκρυνση στου κοιμητηρίου, βρέθηκε τρόπος να παρακαμφθούν και το κοιμητήριο ανασκάφτηκε.
Ευτυχώς το κενοτάφιο του Κάλβου είχε μεταφερθεί σε άλλη θέση, εκτός της ιδιοκτησίας, παρά τις πολλές δυσκολίες και το βαρύ οικονομικό τίμημα. Και έτσι δικαιολογείται το πώς μπορεί κανείς να εξηγήσει στην Ελλάδα και στους άλλους Ευρωπαίους, στην έρημη χώρα τους… που “ολοκληρώνονται βιομηχανικά όλο και περισσότερο”, τον Κάλβο ή τον Σεφέρη, και πώς μια Εκκλησία και ένα κοιμητήριο μεταμορφώνονται σε Airbnb.
