Φίλος καλλιτέχνης, μου έστειλε τις προάλλες μια εικόνα από τις εισαγωγικές εξετάσεις σε Σχολή Καλών Τεχνών σε επαρχία της Κίνας. Εύκολα λέμε ότι ο πληθυσμός της Κίνας, κοντά στο ενάμισι δισεκατομμύριο, ανταγωνίζεται εκείνον της Ινδίας για την πρωτιά στον πλανήτη, δύσκολα όμως μπορούμε να φανταστούμε τι σημαίνει πραγματικά αυτή η αριθμητική κλίμακα, όταν μεταφράζεται σε ανθρώπινο πλήθος, σε προσδοκία, σε αγώνα και σε επιθυμία διάκρισης. Μόνον όταν μια τέτοια στατιστική γίνεται εικόνα αρχίζει κανείς να αντιλαμβάνεται το βάρος της.
Η εικόνα παύει να είναι απλώς εντυπωσιακή και, στη θέα της, προκαλεί δέος. Το ανθρώπινο πλήθος, η επανάληψη των καβαλέτων και η ομοιομορφία της στάσης των σωμάτων συνθέτουν μια μνημειακή σκηνή. Καταμαρτυρούν έναν μηχανισμό σε πλήρη λειτουργία, μέσα από τον οποίο χιλιάδες νέοι άνθρωποι διεκδικούν πρόσβαση στην τέχνη, στη μόρφωση και, ενδεχομένως, σε μια διαφορετική ζωή. Ο θεατής δεν βρίσκεται αντιμέτωπος μόνο με μια εξεταστική διαδικασία, αλλά με μια ολόκληρη τελετουργία κοινωνικής και πολιτισμικής επιλογής.
Αναπόφευκτα, γεννιέται και ο θαυμασμός: τόσοι νέοι άνθρωποι διεκδικούν μια θέση στον χώρο της τέχνης, επενδύοντας χρόνο, κόπο και προσδοκία σε μια διαδικασία που, από τη φύση της, μοιάζει να αφορά το ιδιαίτερο, το ανεπανάληπτο, το προσωπικό. Έχουμε άλλωστε μάθει, ιδίως στη Δύση, να συνδέουμε την τέχνη με την ιδιαιτερότητα, την προσωπική ματιά, τη μοναδική χειρονομία, την ελευθερία της απόκλισης. Κι όμως, στη φωτογραφία, η ατομικότητα μοιάζει να υποτάσσεται, έστω προσωρινά, σε μια σχεδόν βιομηχανική διάταξη σωμάτων και επιφανειών.
Ακριβώς αυτή η αντίφαση προσδίδει στο στιγμιότυπο μια ξεχωριστή δύναμη. Δεν πρόκειται απλώς για μια θεαματική εικόνα πλήθους, αλλά για μια εικόνα όπου η δημιουργία συναντά τον θεσμό και η ευαισθησία υποβάλλεται στη βάσανο της επιλογής, όπου το ταλέντο πρέπει να αποδειχθεί, να συγκριθεί, να κατορθώσει να διακριθεί μέσα σε μια σχεδόν αδιανόητη πυκνότητα υποψηφίων.
Από θεσμική και κρατική άποψη, αυτό που αποτυπώνεται στις φωτογραφίες είναι η απόπειρα να μετρηθεί το ταλέντο μαζικά, οργανωμένα, υπό επιτήρηση και σε συνθήκες ανταγωνισμού. Η διαδικασία μοιάζει περισσότερο με τελετουργία επιλογής, που συνοδεύεται από σοβαρότητα, πειθαρχία και μια μορφή συλλογικής αφοσίωσης, στοιχεία που δύσκολα αφήνουν αδιάφορο τον θεατή. Η φωτογραφία δεν αποτυπώνει απλώς υποψήφιους που διαγωνίζονται, αλλά την ατομική έκφραση που προσπαθεί να επιβιώσει σε μια σχεδόν απρόσωπη πυκνότητα, προτού ακόμη αναγνωριστεί ως ιδιαίτερη.
Ας μην θεωρήσουμε, λοιπόν, ότι η φωτογραφία αφορά μόνο την Κίνα και μόνο μια εισαγωγική εξέταση, ούτε ότι είναι ένα απλό εντυπωσιακό τεκμήριο, ασυνήθιστο για τα μέτρα του δυτικού κόσμου. Ας τη διαβάσουμε περισσότερο ως αλληγορία, ως σχόλιο πάνω στον σύγχρονο πολιτισμό, όπου το ταλέντο δεν αρκεί απλώς να υπάρχει, αλλά πρέπει διαρκώς να αποδεικνύεται, να συγκρίνεται και να διακρίνεται μέσα από το πλήθος. Η Ευρώπη, έχοντας ιστορικά ταυτίσει την τέχνη με την ατομική ιδιοφυΐα και τη μοναδικότητα της καλλιτεχνικής δημιουργίας, δυσκολεύεται να σκεφτεί την καλλιτεχνική επιλογή σε τόσο μαζική κλίμακα. Αντίθετα, η κινεζική πολιτισμική παράδοση, περισσότερο εξοικειωμένη με την αξία της συλλογικότητας, της πειθαρχίας και της ομαδικής οργάνωσης, χωρίς να ακυρώνει την ατομική φιλοδοξία, την εντάσσει μέσα σε ένα ευρύτερο σύνολο. Και ίσως ακριβώς εκεί να βρίσκεται η βαθύτερη πολιτιστική διαφορά που η φωτογραφία αποκαλύπτει με τόση ευγλωττία.
Γιάννης Κολοκοτρώνης
Καθηγητής Ιστορίας και Θεωρίας της Δυτικής Τέχνης – Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών / Δ.Π.Θ.
