Από τον Ουγκώ στον Δροσίνη
Στο βιβλίο του Στέφαν Τσβάιχ Οι μεγάλες ώρες της ανθρωπότητας, που διάβασα παιδί, δίνεται μια από τις πιο καλύτερες και πιο λεπτομερείς περιγραφές της μάχης του Βατερλό. Σύμφωνα με όσα λέει ο Τσβάιχ στο βιβλίο του, ο Ναπολέων δεν ήταν κατώτερος από τον νικητή Οέλλιγκτων. Απλώς ήταν, θα λέγαμε, άτυχος. Και αυτό γιατί, αν, αντί για το στράτευμα των Πρώσων, έφτανε την ώρα που κρινόταν η μάχη, το γαλλικό στράτευμα με τον Γκρουσί, νικητής τότε θα ήταν ο Ναπολέων και όχι ο Ουέλλιγκτων. Έτσι, όμως, που εξελίχθηκαν τα πράγματα σε αυτή τη μεγάλη μάχη, η νίκη κρίθηκε από τον παράγοντα τύχη και όχι από την ανωτερότητα του ενός στρατηγού ή του άλλου. Ήξεραν, δηλαδή , οι αντίπαλοι στρατηγοί ότι ο νικητής θα είναι αυτός που θα δεχτεί πρώτος βοήθεια. Προς επιβεβαίωση όλων αυτών παραθέτω το σχετικό απόσπασμα από το βιβλίο του Τσβάιχ: «Από τις έντεκα ως τη μία, τα γαλλικά συντάγματα εξορμούν σε έφοδο, για να καταλάβουν τα υψώματα, κατακτούν θέσεις επίμαχες και χωριά, απωθούνται και ξαναρχίζουν με νέα ορμή. Δέκα χιλιάδες πτώματα σκεπάζουν κιόλας τους αργιλώδεις λόφους και τα λασπώδη εδάφη εκείνης της περιοχής, χωρίς να φέρουν άλλο αποτέλεσμα από μια τρομερή εξάντληση. Και τα δυο στρατεύματα είναι αφανισμένα, και οι δυο στρατηγοί είναι ανήσυχοι. Ξέρουν και οι δυο πως τη νίκη θα την κερδίσει εκείνος που πρώτος θα πάρει βοήθεια, ο Ουέλλιγκτων από τον Μπλύχερ, ο Ναπολέων από τον Γκρουσύ. Ο αυτοκράτορας αρπάζει κάθε στιγμή το κιάλι του, ανιχνεύοντας με αγωνία τον ορίζοντα, στέλνει βιαστικά νέους αγγελιοφόρους. Αν ο στρατάρχης του φτάσει εγκαίρως, ο ήλιος του Αούστερλιτς θα αναλάμψει και πάλι στη Γαλλία» (μτφρ. Σοφία Σπανούδη).
Όλα τούτα έκαναν τη λύπη των Γάλλων, αλλά και αρκετών άλλων που δεν είναι Γάλλοι να μην μπορούν να παραδεχτούν τη νίκη των Άγγλων στο Βατερλώ και να προσπαθούν να μειώσουν τη σπουδαιότητά της με κάποια μεγάλη στιγμή αυτής της μάχης όπου προβάλλονται η γενναιότητα και η αποφασιστικότητα ενός Γάλλου στρατηγού ή του ίδιου αυτοκράτορα. Σε τέτοια συναισθηματική κατάσταση βρίσκονταν τόσο ο Ουγκώ όσο και ο Δροσίνης, και για διαφορετικούς λόγους ο καθένας. Είναι γνωστό ότι ο πατέρας του Ουγκώ ήταν ένας από τους στρατηγούς του Ναπολέοντα στον πόλεμο με την Ισπανία και ότι ο συγγραφέας των Αθλίων αγαπούσε και θαύμαζε πολύ τον γεννήτορά του. Αυτό φαίνεται ξεκάθαρα σε ένα ποίημα που εμπνεύστηκε από ένα περιστατικό της ζωής του πατέρα του και που επιγράφεται «Μετά τη μάχη» (Aprés la bataille). Το ποίημα αυτό περιλαμβάνεται μαζί με άλλα στη συλλογή Ο θρύλος των αιώνων (La Légende des Siècles )και το παραθέτω εδώ σε δική μου απόδοση: ΜΕΤΑ ΤΗ ΜΑΧΗ
Ο κύρης μου, ο ήρωας ο χαμογελαστός,
Που ‘χε πάντα γι’ ακόλουθο τον ακριβό του ουσάρο,
Για το ψηλό του ανάστημα και την παλικαριά του,
Πέρναγε πάνω στ’ άλογο το βράδυ μίας μάχης,
Ανάμεσα σε πτώματα, καθώς έπεφτε η νύχτα.
Ένας Σπανιόλος του στρατού ήταν του νικημένου,
Που σέρνονταν αιμόφυρτος στην άκρη εκεί του δρόμου,
Αγκομαχώντας, κάτωχρος και μισοπεθαμένος
Και με φωνή που έλεγε: «Έλεος! Να πιω, διψώ!».
Τον πόνεσε ο κύρης μου και δίνει στον ουσάρο
Ένα φλασκί που κρέμονταν με ρούμι απ’ τη σέλα
Και του ‘πε: «Δώσε του να πιει του βαριοπληγωμένου».
Άξαφνα κει που έσκυβε σ’ εκείνον ο ουσάρος,
Αυτός ο άντρας που ήτανε Μαυριτανός το γένος
Σήκωσε το πιστόλι του που ακόμη το κρατούσε.
Τον κύρη μου σημάδεψε «άπιστο» βρίζοντάς τον,
Η σφαίρα δίπλα πέρασε, του πήρε το καπέλο,
Ενώ τ’ άλογο τρόμαξε πισωδρομώντας λίγο.
Μα ο κύρης μου ατάραχος λέει ξανά τ’ ουσάρου:
Δωσ’ του ακόμα πιο πολύ να πιει του πληγωμένου.
Στους Αθλίους,όπου μας δίνει μια από τις καλύτερες περιγραφές της μάχης του Βατερλό, φτάνει στην υπερβολή. Σε κάποιο σημείο της περιγραφής αναφέρεται στην «ένδοξη» λέξη (merde) του στρατηγού Καμπρόν και φτάνει τότε στο σημείο να πει ότι ο άνθρωπος που κέρδισε τη μάχη του Βατερλό δεν είναι ο Ουέλλιγκτων ούτε ο Ναπολέων, ούτε ακόμα ο Μπλύχερ ή ο Γκρουσί. «Ο άνθρωπος που κέρδισε τη μάχη του Βατερλό», λέει βαθιά συγκινημένος ο Ουγκω,«είναι ο Καμπρόν» (L’ homme qui a gagnéla bataille de Vaterloo, c’est Cambronne). Και αυτό όχι τόσο γιατί είπε τη λέξη «σκατά», όσο για τη στιγμή που την είπε μέσα στη μάχη.
Ο Δροσίνης δεν είναι βέβαια Γάλλος· γαλλόφιλος όμως ήταν κι ας σπούδασε στη Γερμανία. Και αυτό δεν το υποθέτω. Το λέει ξεκάθαρα ο ίδιος στην αυτοβιογραφία του Σκόρπια φύλλα της ζωής μου: «Στα νεανικά μου χρόνια, οι δεσμοί μου με τα Γαλλικά Γράμματα κι η προσωπική επικοινωνία με σύγχρονους Γάλλους λόγιους είχαν υψώσει τη Γαλλία στη θέση της δεύτερης πνευματικής πατρίδας» (τ. 8ος, σ. 393). Μεγάλη ήταν επίσης η αγάπη του για τον Ουγκώ και αδιάπτωτο το ενδιαφέρον του για τη ζωή και το έργο του. Αυτό φαίνεται ξεκάθαρα εκείνη τη βροχερή μέρα στο Παρίσι που επισκέφτηκε το Μουσείο Βίκτωρ Ουγκώ στην place des Vosges. Την αναφέρει στην αυτοβιογραφία του: «Κάποια βροχερή μέρα του Αυγούστου κλείστηκα υποχρεωτικά εκεί εντελώς μόνος και γύρισα και μελέτησα από κάμαρα σε κάμαρα και από βιτρίνα σε βιτρίνα και τα τρία πατώματα. Τόσο ζωντανός είναι εκεί μέσα ο Ποιητής, που θαρρούσα πως θα τον αντικρίσω σε κάποια κάμαρα της παλιάς κατοικίας του με τη σπιτική του ρόμπα».
Στην ποιητική του συλλογή Πύρινη ρομφαία, υπάρχει ένα ποίημα που επιγράφεται «Ναπολέων». Σε αυτό το ποίημα ο θαυμασμός του Δροσίνη για τον μεγάλο Κορσικανό, τον «μεγάλο υλοτόμο της Ευρώπης» (grand bữcheron de l’ Europe) όπως τον αναφέρει στους Αθλίους ο Ουγκώ, φτάνει στο αποκορύφωμά του και θυμίζει τον θαυμασμό του Ουγκώ για τον Καμπρόν, γιατί και στο ποίημα του Δροσίνη για την ίδια μάχη γίνεται λόγος, και ακριβώς όπως την ώρα της μάχης, με τη λέξη του Καμπρόν, οι Άγγλοι χάνουν – κατά τον Ουγκώ – τη νίκη του Βατερλό, έτσι και την ώρα της παράδοσης του αυτοκρατορικού ξίφους της ίδιας μάχης στον νικητή, οι Άγγλοι χάνουν, κατά τον Δροσίνη, τη νίκη που έδωσε το όνομά της σε μια γέφυρα και σ’ ένα σταθμό του τρένου στο Λονδίνο. Παραθέτω το ωραίο ποίημα του Δροσίνη που θα το υπέγραφε κι ο Ουγκώ, γιατί είναι γραμμένο στο ίδιο πνεύμα και με τον ίδιο πόνο ψυχής που θα το έγραφε κι εκείνος. Κλείνω το κείμενο με το ωραίο ποίημα του Δροσίνη.
ΝΑΠΟΛΕΩΝ
Το κάθε τι από σένα η δύναμη
της ψυχής μεγαλόπλαστο το δείχνει:
Φωτιά, που καίει στον κάμπο ανάμεσα,
Χιλιόμακρους τους ίσκιους γύρω ρίχνει.
*
Και το σπαθί σου όταν σου ζήτησεν
Ο νικητής – χωρίς απόκριση άλλη –
Στη θήκη χτύπησες το χέρι σου
Και στύλωσες ολόρθο το κεφάλι.
*
Μα η άρνησή σου άστραψε πιότερο,
Παρ’ αν έσερνες το σπαθί απ’ τη θήκη.
Κι ο νικητής απόμεινε άφωνος .
Την ώρα εκείνη είχε χάσει τη νίκη!…
