«Οι Ίδιοι»: Ένα βιβλίο υπαρξιακό, βαθιά πολιτικό και οδυνηρά επίκαιρο
«Οι Ίδιοι» είναι ένα κείμενο πυκνό, σκοτεινό, διορατικό και οδυνηρά επίκαιρο. Από τις πρώτες κιόλας σελίδες γίνεται σαφές πως το μείζον διακύβευμα είναι η εξάλειψη της ατομικότητας. Οι άνθρωποι δεν υπάρχουν ως πρόσωπα, αλλά ως επαναλαμβανόμενες μορφές που ακολουθούν συντεταγμένα τις ίδιες κινήσεις, σαν να έχουν παραδώσει τον εσωτερικό τους ρυθμό σε μια αόρατη εξουσία. Κινούνται σαν πειθαρχημένες αντανακλάσεις ενός απρόσωπου μηχανισμού, σαν σώματα που έχουν παραιτηθεί από το δικαίωμα της απόκλισης, από τη δυνατότητα να είναι κάτι άλλο πέρα από αυτό που τους επιβάλλεται.
Ο Δημήτρης Χωστιανός χτίζει ένα σύμπαν όπου οι οθόνες, η δημοφιλία και η κοινωνική αξιολόγηση συνθέτουν ένα καθεστώς πνευματικής καθυπόταξης. Γι’ αυτό η φράση «ζούμε σε έναν κόσμο πνευματικά αναπήρων ίδιων» δεν λειτουργεί ως ρητορική υπερβολή, αλλά ως σκληρή διάγνωση. Το διήγημα δείχνει πώς η κοινωνία της εικόνας αντικαθιστά την ενσυναίσθηση με το θέαμα, πώς οι άνθρωποι υπάρχουν στην καθημερινότητά τους μέσα σε σκόρπιες συζητήσεις χωρίς ποτέ να αγγίζουν την ουσία. Ο συγγραφέας είναι αμείλικτος, αλλά όχι άδικος, γιατί βλέπει καθαρά ότι η αλλοίωση είναι συλλογική, βαθιά και σχεδόν αόρατη. Και αυτό είναι ίσως το πιο τρομακτικό σημείο του έργου, καθώς δεν αναφέρεται σε ένα φανταστικό αύριο, μα σε όσα συμβαίνουν ήδη γύρω μας, μέσα στις συνήθειες, στις σιωπές, στις μικρές καθημερινές μας παραχωρήσεις.
«Οι Ίδιοι» δεν είναι μόνο οι άλλοι. Με έναν σκληρό και αληθινό τρόπο, το διήγημα καταδεικνύει πως ένας ίδιος είμαστε όλοι, όταν παραιτούμαστε από τη σκέψη μας, όταν φοβόμαστε να διαφέρουμε, όταν επιλέγουμε την ασφάλεια του ρόλου αντί για την ευθύνη της αλήθειας. Ο πρωταγωνιστής είναι και εκείνος ένας άνθρωπος με άγχη, ανασφάλειες, φόβους, χαμηλή αυτοεκτίμηση, ρωγμές, εμμονές και διαρκή αμφιβολία για το αν όσα ζει είναι πραγματικά ή αποκύημα μιας εσωτερικής αποσύνθεσης. Γι’ αυτό και γίνεται τόσο πειστικός. Είναι ένα πρόσωπο οικείο, ρεαλιστικό, υπαρκτό. Δεν στέκεται έξω από τον κόσμο των «ίδιων», αλλά είναι μέρος του. Ο Χωστιανός σκιαγραφεί έναν άνθρωπο που λυγίζει, αμφιβάλλει, παλεύει με τον εαυτό του. Και αυτή ακριβώς η ανθρώπινη αδυναμία του είναι που τον κάνει τόσο αληθινό. «Ένας ίδιος είμαστε όλοι», μοιάζει να ψιθυρίζει το κείμενο καθιστώντας το τόσο ανησυχητικό.
Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί και ο συμβολικός ιστός του διηγήματος, όπως το πούπουλο, δυο γάτες, τρεις γρύλοι, άλλοι τόσοι αλευροσκώληκες, το μολύβι, οι οθόνες. Όλα αυτά τα μικρά, καθημερινά στοιχεία γίνονται φορείς ενός νοήματος που ο καθένας το ερμηνεύει με βάση τις δικές του προσλαμβάνουσες. Το πούπουλο φέρει μέσα του την ανάμνηση μιας ελαφρότητας που χάθηκε. Οι γάτες κουβαλούν κάτι από την ανεξαρτησία του ενστίκτου, οι αλευροσκώληκες φέρουν την αίσθηση της αργής σήψης ενός κατά τα άλλα λαμπρού πολιτισμού. Και το μολύβι, αυτό το τόσο απλό αντικείμενο, μετατρέπεται σε ένα ισχυρό όπλο αντίστασης σε κάθε προσπάθεια εξάλειψης της προσωπικότητας και της ανομοιομορφίας.
Ο ήρωας κάνει συνεχώς βήματα προς τα μέσα και βήματα προς τα έξω. Βυθίζεται στη συνείδησή του, έπειτα απομακρύνεται τρομαγμένος για να αντέξει αυτό που αντικρίζει. Μια διαρκής ταλάντωση ανάμεσα στο φως και το σκοτάδι. Μια ταλάντωση που φανερώνει πως ο άνθρωπος αναγκάζεται να υποδυθεί ρόλους, σε τέτοιο βαθμό, που παύει να θυμάται ποιος είναι τελικά, μέχρι που αδυνατεί να διακρίνει πού τελειώνει το προσωπείο και πού αρχίζει το πρόσωπο.
Η γραφή του Δημήτρη Χωστιανού έχει ένταση, έχει ρυθμό, έχει εκείνη τη σιωπηλή δύναμη που δεν χρειάζεται κραυγές για να σε ταράξει. Ξέρει να δημιουργεί μια ζοφερή ατμόσφαιρα που σε τυλίγει, να δουλεύει τη λεπτομέρεια, να μετατρέπει το ασήμαντο σε ουσιαστικό. Οι εικόνες που δημιουργεί με τις στιβαρές περιγραφές του καταφέρνουν να διεισδύσουν στην ψυχή του αναγνώστη και οι λέξεις του έχουν ένα ειδικό βάρος που τις συντροφεύει μια αίσθηση ανησυχίας και αγωνίας.
«Οι Ίδιοι» είναι ένα κείμενο υπαρξιακό, βαθιά πολιτικό, υποβλητικό. Δεν χαρίζεται στον αναγνώστη. Τον αναγκάζει να σταθεί απέναντι στον εσωτερικό του καθρέφτη και να αναμετρηθεί με το είναι του, με τον εαυτό του, με τις ανησυχίες του. Και τον προσκαλεί, με μια ορμητική παράκληση, να αντισταθεί, να σώσει, έστω την ύστατη στιγμή, τον πυρήνα του. «Απλώς ξύπνα, για να μην αλλάξουνε τουλάχιστον εσένα».
Βιογραφικό
Η Κέλλη Κρητικού είναι εκπαιδευτικός. Η αγάπη της για τη λογοτεχνία την ώθησε να αρχίσει να αρθρογραφεί σε έντυπα και ηλεκτρονικά μέσα (AthensVoice, HuffPost, Ελεύθερος Τύπος) για παιδικά βιβλία και βιβλία ενηλίκων. Συνεργάζεται με εκδοτικούς οίκους όσον αφορά μεταφράσεις μυθιστορημάτων καθώς και αξιολογήσεις λογοτεχνικών έργων. Συντονίζει τη Λέσχη Ανάγνωσης Feelgood Μυθιστορημάτων των εκδόσεων Μεταίχμιο.
