Μου δόθηκε η ευκαιρία να γράψω-μια ακόμα φορά-για τον πατέρα μου, Ιάκωβο Καμπανέλλη, με την ευκαιρία έκδοσης ενός σημαντικού επιστημονικού έργου, από τον Ομ. καθηγητή Λαογραφίας του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης, κ. Μανόλη Σέργη. Τίτλος του βιβλίου: «Θεατρικά κείμενα και Λαογραφία: Η περίπτωση του Ιάκωβου Καμπανέλλη», πρόλογος Κατερίνα Καμπανέλλη, εκδ. Σταμούλη, Θεσσαλονίκη, 2025. Το βιβλίο αποτελεί τον Ε’ τόμο μιας σειράς λαογραφικών μελετών του Καθηγητή, η οποία φέρει τον τίτλο: Μελέτες Ναξιακής Λαογραφίας.
Η έκδοση αυτού του αφιερωμένου στον πατέρα μου τόμου, είναι μια ιδιαίτερα σημαντική επανεξέταση της δραματουργίας του Ιάκωβου Καμπανέλλη, μέσα από το πρίσμα της επιστήμης της Λαογραφίας.
Ο πατέρας μου υπήρξε βαθιά συνδεδεμένος με τον ελληνικό πολιτισμό και τη νεοελληνική κοινωνία. Δεν ήταν απλώς ένας θεατρικός συγγραφέας. Ήταν ποιητής, στιχουργός, δοκιμιογράφος, αλλά και ένας διαχρονικός καταγραφέας του ελληνικού ψυχισμού. Και αυτό δεν αποτελεί υπερβολή, αλλά μια πραγματικότητα την οποία αναδεικνύει με συνέπεια και τεκμηρίωση η εν λόγω μελάτη, στην οποία ο Ιάκωβος Καμπανέλλης προσεγγίζεται ως “λαογράφος”.
Η εργασία του καθηγητή κ. Μανόλη Σέργη συνεισφέρει σημαντικά στη θεατρολογική έρευνα, καθώς προτείνει έναν νέο τρόπο “ανάγνωσης” του έργου του Καμπανέλλη, που συνδέεται ουσιαστικά με τη λαϊκή πολιτισμική παράδοση από την οποία ο πατέρας μου άντλησε τα πιο σημαντικά στοιχεία της δραματουργίας του. Εξετάζει τη λειτουργία των λαογραφικών στοιχείων ως θεμελιακά υλικά της θεατρικής γραφής και φωτίζει με νέους όρους τη δημιουργική του γλώσσα, τη θεματολογία του και κυρίως τη σχέση του με τη συλλογική μνήμη του τόπου.
Ο Ιάκωβος Καμπανέλλης γεννήθηκε και μεγάλωσε στη Νάξο, σε ένα περιβάλλον ζωντανό, όπου η προφορική παράδοση, τα έθιμα, τα ιδιώματα και οι μικρές ιστορίες της καθημερινότητας καλλιέργησαν την ευαισθησία και το ύφος του. Στα έργα του —από την Αυλή των Θαυμάτων (1957) έως τις Δύσκολες νύχτες του κ. Θωμά (2005)— αποτυπώνονται πρόσωπα, μαρτυρίες και συμβάντα που έρχονται κατευθείαν από την παιδική ηλικία του Καμπανέλλη στο νησί του αλλά και τα βιώματα της μετέπειτα ζωής του. Τα κείμενά του είναι, θα έλεγε κανείς, ντοκουμέντα, στα οποία αποκαλύπτεται η πορεία της ελληνικής κοινωνίας από τη μεταπολεμική περίοδο μέχρι σήμερα. Και εντός αυτών, ο λαϊκός πολιτισμός δεν λειτουργεί ως διακοσμητικό στοιχείο, αλλά είναι οργανικά ενσωματωμένος στον κόσμο του δράματος.
Πολλές φορές αναρωτιέμαι, γιατί το έργο του πατέρα μου, ενώ είναι τόσο θεμελιώδες για τη συγκρότηση της νεοελληνικής θεατρικής ταυτότητας, παραμένει ημιτελώς ενταγμένο στο επίσημο εκπαιδευτικό πρόγραμμα. Ίσως διότι δεν αρκείται σε μια “καθωσπρέπει” καταγραφή της πραγματικότητας. Ίσως γιατί ο θεατρικός συγγραφέας μιλάει με πιο λανθάνοντα πολιτικό τρόπο από έναν λογοτέχνη ή ποιητή. Ο Καμπανέλλης ήταν ριζικά πολιτικός χωρίς να είναι στρατευμένος. Ήταν ποιητικός χωρίς να είναι διακοσμητικός. Ήταν ρεαλιστής χωρίς να παραιτείται από την ουτοπία. Η μελέτη του καθηγητή κ. Σέργη προσεγγίζει ακριβώς αυτήν τη σύνθεση: την ισορροπημένη συνομιλία του καλλιτέχνη με την κοινωνία, την ιστορία και τις μυθολογίες της.
Ο Ιάκωβος Καμπανέλλης δεν αναπαριστά μόνο το λαϊκό βίωμα. Μέσα από τους χαρακτήρες του —είτε πρόκειται για ταπεινούς ανθρώπους της Αυλής είτε για μυθολογικές φιγούρες — όπως π.χ. η Κλυταιμνήστρα— επιχειρεί να αναδείξει τον εσωτερικό κόσμο, την ηθική υπόσταση και την ιστορική επίγνωση. Ασχολήθηκε ιδιαίτερα με τον «έσω θίασο» των προσώπων του, που τον γοήτευε ιδιαίτερα, καθώς πίστευε ότι όλοι οι άνθρωποι έχουν έναν «έσω θίασο», αλλά και με την ταραχώδη ιστορία του τόπου μας. Όπως είπε ο ίδιος: «Γράφεις για να υπηρετήσεις τον τόπο σου. Και για να το πετύχεις αυτό, πρέπει να αντλείς από τον τόπο σου».
Στα έργα του πραγματεύθηκε πολλών ειδών θεματικές: τον πόλεμο, την αγάπη, τον έρωτα , τους αρχαίους μύθους, τη γυναίκα-θύμα, τους αγώνες, τα όνειρα, την προδοσία. Πολλές φορές ενσωματώνει συμβολισμούς και αλληγορίες για να επικοινωνήσει μηνύματα, ιδιαίτερα στους στίχους των τραγουδιών που πλαισιώνουν αρκετά από τα έργα του. Είναι αλήθεια ότι το ποιητικό του έργο είναι εκτενές. Όμως θεωρούσε τον εαυτό του μόνο θεατρικό συγγραφέα. Όπως έλεγε ο ίδιος: «Τα τραγούδια τα έγραψα για να εμπλουτίσω τα θεατρικά μου έργα, όπου χρειαζόταν. Δεν γράφω στίχους μόνο και μόνο για να μελοποιηθούν και να γίνουν επιτυχίες».
Αν υπάρχει μια σταθερά σε όλη τη δημιουργική πορεία του πατέρα μου, αυτή είναι η πίστη του στη δύναμη του λόγου. Η λέξη για εκείνον δεν ήταν απλώς εργαλείο δραματουργίας. Ήταν πράξη συνείδησης. Κάθε λέξη είναι βαθιά μελετημένη, σοφά τοποθετημένη, ώστε το κείμενο πολλές φορές δημιουργεί ρυθμικό λόγο. Θεωρώ ότι αν αφαιρέσεις έστω και ένα «και» ο λόγος παραπατάει και χάνει τον ειρμό του. Γι’ αυτό και το θέατρό του —το αποκαλούσε “θέατρο του λόγου”— δεν απευθυνόταν μόνο στο αυτί του θεατή, αλλά στον ψυχισμό του. Οι παύσεις, τα αποσιωπητικά, οι μισοτελειωμένες φράσεις, τα λαϊκά ιδιώματα, όλα υπηρετούν ένα εσωτερικό ρυθμό και μια ποιητική ανάγνωση της ζωής, την οποία ο αναγνώστης αυτού του βιβλίου καλείται να ανακαλύψει με νέα εργαλεία ανάλυσης.
Η λαογραφική προσέγγιση, έτσι όπως αναπτύσσεται στο έργο του καθηγητή Μανόλη Σέργη, συμβάλλει σε μια διαφορετική ανάγνωση του «Καμπανελλικού Θεάτρου». Οι αναφορές στα ιστορικά τραύματα και ταυτόχρονα η αναζήτηση της ήττας αλλά και της ελπίδας στην κοινή συλλογική συνείδηση διαμορφώνουν έναν καλλιτεχνικό λόγο που συνεχίζει να συνομιλεί με την εποχή μας.
Θέλω να εκφράσω την ευγνωμοσύνη μου στον καθηγητή κ. Μανόλη Σέργη για την επιστημονική και ανθρώπινη προσέγγισή του στο έργο του Ιάκωβου Καμπανέλλη. Μέσα από την ερευνητική του πορεία και την ενδελεχή μελέτη του το έργο του Ιάκωβου Καμπανέλλη παραμένει ανοιχτό, ζωντανό — ένα έργο που δεν αναπαύεται στις δάφνες του, αλλά απαιτεί νέες και συνεχείς αναγνώσεις.
Εύχομαι ο τόμος αυτός να συμβάλει στη δημιουργία ενός νέου, γόνιμου θεατρολογικού διαλόγου γύρω από τη δραματουργία του Ιάκωβου Καμπανέλλη και τη βαθιά της ρίζα στον λαϊκό πολιτισμό. Και να εμπνεύσει μια νέα γενιά μελετητών, θεατών και δημιουργών να ανακαλύψει ξανά, με τα δικά της εργαλεία, εκείνον που δεν καταγράφει μόνο την εποχή του, αλλά, πάνω απ’ όλα, προσπαθεί και να την κατανοήσει.
