Η μουσική της μοναξιάς

(Το παρόν αποτελεί μέρος ενός ευρύτερου αφιερώματος στον σύγχρονο γυναικείο ποιητικό λόγο, που σχεδίαζε ο Κώστας Ριζάκης, στη μνήμη του οποίου αφιερώνεται)

Με το βλέμμα στον άνθρωπο και σε ό,τι τον ορίζει ως οντότητα η ποιητική συλλογή της Νιόβης Ιωάννου επιχειρεί μια καταβύθιση στις σκέψεις και στα συναισθήματα που χαρακτηρίζουν σε μεγάλο βαθμό τη διαμόρφωση των στάσεων του ατόμου στους σύγχρονους καιρούς. Ο τίτλος «Σε στήχο πλάγιο και μόνο» με τη σκόπιμη ανορθογραφία προβάλλει τη μουσικότητα ως βασικό χαρακτηριστικό του ποιητικού λόγου, αυτήν τη μουσική που δημιουργούν οι λέξεις όταν συντροφευμένες δημιουργούν νοήματα που ξεφεύγουν από τα στενά πλαίσια της λογικής δημιουργώντας περιβάλλοντα – γλωσσικά, νοητικά- ικανά να εκφράσουν τους προβληματισμούς του ανθρώπου, οι οποίοι εδράζονται στο κύριο χαρακτηριστικό της σύγχρονης διαβίωσης, τη μοναξιά. Όλα τα ποιήματα είναι γραμμένα σε ελεύθερο στίχο, με γλώσσα απλή και απολύτως κατανοητή, με συμπερίληψη πολλών εκφραστικών μέσων, κυρίως εικόνων, στοιχεία που εύκολα γίνονται αντιληπτά από τον αναγνώστη. Η συλλογή δομείται σε τρεις ενότητες, οι οποίες συνδέονται μεταξύ τους στη βάση των προσωπικών προβληματισμών της ποιήτριας για την πραγματικότητα που την περιβάλλει και τον τρόπο που η τελευταία εισπράττεται από την ίδια και μετουσιώνεται σε ποιητικό λόγο. Κάθε ενότητα αυτονομείται και ορίζεται από μια ιδιαίτερη οπτική στην προσέγγιση της θεματολογίας χωρίς να ακυρώνεται ο κύριος ποιητικός στόχος, όπως ορίστηκε παραπάνω. Αντί για υπότιτλο σε κάθε ενότητα προτάσσεται ένα μικρό ποίημα που ορίζει ποιητικω τω τρόπω την κύρια στόχευση του ποιητικού υποκειμένου αλλά παράλληλα δημιουργεί τις προϋποθέσεις ενός ιδιότυπου διαλόγου που συντελείται εντός της συλλογής μεταξύ του ποιήματος που προτάσσεται και των υπολοίπων ποιημάτων που ολοκληρώνουν την ενότητα. Αυτό αποτελεί μιαν ευχάριστη πρωτοτυπία από την άποψη της δόμησης του υλικού που χειρίζεται η ποιήτρια, αλλά και της αίσθησης που απολαμβάνει ο δέκτης καθώς στη συλλογή περιορίζονται οι βεβαιώσεις ενώ αφθονούν οι αναζητήσεις, οι αμφιταλαντεύσεις, τα ερωτήματα, οι πολλαπλές οπτικές σε μια προσπάθεια να προσεγγιστεί η αλήθεια κυρίως μέσα από την οπτική του ευαίσθητου και σκεπτόμενου ανθρώπου.

Έτσι, στην πρώτη ενότητα το εισαγωγικό ποίημα θέτει το μείζον θέμα των σχέσεων, των αλληλεπιδράσεων, των κίβδηλων επαφών μεταξύ των ανθρώπων και τέλος της αίσθησης απογοήτευσης που δοκιμάζει ο άνθρωπος σήμερα εξ αιτίας της ακύρωσης της ανάγκης του για αγάπη και αποδοχή.

Πριν με διαβάσουν/τα συνθήματα/στο τελευταίο λευκό/αποσύρομαι/με την ομίχλη πρόσχημα/μη με ζητήσεις/είναι πιο έντιμη η νύχτα.

Το ποιητικό υποκείμενο αναζητά τρόπους ικανούς να διαμορφώσουν μια ουσιαστική επικοινωνία με τον συνάνθρωπο (γείτονα, φίλο, εραστή, συνοδοιπόρο) σε μια δύσκολη εποχή που κάθε άλλο παρά ευνοεί αυτού του τύπου την επαφή. Η μοναξιά και η ερημία προβάλλουν όχι ως φόβοι αλλά ως ζώσα πραγματικότητα, που από τη μια προβληματίζει το ποιητικό υποκείμενο από την άλλη όμως ενισχύει την ανάγκη της έκφρασης και του «κοινωνείν». Οι άμεσες εκκλήσεις προς το «εσύ» περιλαμβάνουν τους όρους και τις προϋποθέσεις μέσω των οποίων η συνύπαρξη δύναται να υπάρξει στη βάση της αλήθειας και της γνησιότητας. Στην κατεύθυνση αυτή λειτουργεί η πολύ πετυχημένη χρήση των εγκλίσεων, όπου με την οριστική δηλώνεται το υπαρκτό – αποκρουστικό ή και εφιαλτικό στην εμφάνισή του- ενώ με τις υπόλοιπες εγκλίσεις δίδεται μια άλλη πραγματικότητα, πιο όμορφη, πιο ουσιαστική, πιο κοντά στις προσδοκίες του ποιητικού υποκειμένου. Η ποιήτρια δε διστάζει να επιλέξει τη μοναξιά, όταν δεν πληρούνται οι προϋποθέσεις, που τέθηκαν παραπάνω, εκφράζοντας έτσι μια έντονη ανάγκη, σχεδόν υπαρξιακή, για την αλήθεια των σχέσεων και για την πάταξη του ψεύδους και της υποκρισίας τόσο στην ποίηση όσο και στη ζωή.

Άργησες

Λύνεται η βροχή/στους φθόγγους των φύλλων/άνυδρες χειραψίες, στην κόψη/ανοίγω μονοπάτια στο μέτωπο/χωρίς τους ίσκιους των δρόμων/ολομόναχο ταξίδι η επιστροφή/μια στραβοτιμονιά στο πιο δικό μας φως/παρά δύο θα ήταν χθες/φταίει που/άργησες στο καινούργιο σου πρόσωπο.

Στη δεύτερη ποιητική ενότητα το ποιητικό υποκείμενο εστιάζει περισσότερο στον εαυτό, στο βάθος της ύπαρξης, στην ουσία του ανθρώπου.

Όπου/ οι παλιές μου/ οι πληγές/ συνωμοτούν την τάξη/ εμένα ψάχνουν/ κι ας βαθαίνω/ να σωθώ.

Εδώ τα ποιήματα χαρακτηρίζονται από υπαρξιακή διάσταση καθώς το ποιητικό υποκείμενο κατανοώντας τα αδιέξοδα της σύγχρονης εποχής αναζητά στήριγμα στον εαυτό ώστε να ανακουφιστεί από την κενότητα και την υποκρισία. Μέσω εικόνων κυρίως αισθητοποιείται στον δέκτη η προσπάθεια νοηματοδότησης της ζωής με καταβύθιση στις βαθύτερες πτυχές της ύπαρξης αφού οι σύγχρονες συνθήκες δεν ευνοούν ούτε την ουσιαστική έκφραση ούτε τη γνήσια επικοινωνία. Αυτό το «εγώ» όμως δεν παραδίδεται αμαχητί στα λυπηρά της ζωής ή στα μελανά των καιρών: αναζητά την ομορφιά, ψάχνει διεξόδους, προβληματίζεται για τις δυνατότητες που υπάρχουν· όταν τα βρίσκει τα εναγκαλίζεται· όταν δεν τα βρίσκει καταφεύγει στη φαντασία και στη δύναμη του νου πλάθοντας φανταστικές εικόνες, με την ομορφιά να κυριαρχεί, ή ανασύροντας από το βάθος της μνήμης εμπειρίες ικανές να «γεμίσουν» το συναισθηματικό κενό που βιώνει στο παρόν. Έτσι, το άνυδρο και προβληματικό παρόν μεταμορφώνεται σε εύφορο έδαφος δημιουργίας με τρόπο ώστε να συμπεριλαμβάνεται όχι μόνο το «εγώ» που κυριαρχεί στην υποενότητα αλλά μέσω της μνήμης και όλα (στοιχεία, άνθρωποι, βιώματα) όσα στηρίζουν την προσπάθεια αναζήτησης οραμάτων και τότε και τώρα.

Ανομοιοκατάληκτα

Περπατούσε/σέρνοντας στους δρόμους/τραγούδια από περασμένα αισθήματα/

Ομοιοκατάληκτα αγαπούσε/σαν ένα μικρό παιδί/που προφητεύει/σε άγουρες συμπτώσεις

την τελευταία συλλαβή της νύχτας/Ύστερα απότομα σώπαινε/ως τα βάθη της καρδιάς/

Πίσω από μια πόρτα σφαλισμένη/ό,τι ακούς έχει ήδη τελειώσει.

Στην Τρίτη ποιητική ενότητα το ποιητικό υποκείμενο επαναξιολογεί όσα διαπραγματεύτηκε ποιητικά στις προηγούμενες ενότητες ανοίγοντας όμως ένα αισιόδοξο παράθυρο σε ό,τι αφορά τον εαυτό και τις σχέσεις που δημιουργεί.

Σε κάθε σκέψη μου γενναία/υπάρχει ένα δωμάτιο πληγωμένο/μ’ ένα τραπέζι ακάνθινο/και μια κραυγή χελιδονιού/στο κέντρο του/να φτερουγίζει τα’ όνομά μου.

Εδώ η τέχνη της ποιήσεως με τη μουσικότητα, που την χαρακτηρίζει αναδεικνύεται ως το αποκούμπι του ποιητικού υποκειμένου, η βάση πάνω στην οποία μπορεί να στηριχθεί ώστε να ζήσει και να δημιουργήσει. Ο λόγος γίνεται πυκνότερος σε ό,τι δηλώνεται άμεσα και περιεκτικότερος σε ό,τι υποδηλώνεται· δίνεται η εντύπωση ότι το ποιητικό υποκείμενο συμφιλιώνεται τελικά με τους φόβους, τα αδιέξοδα, τους ανεκπλήρωτους πόθους και τις έωλες προσδοκίες. Σε αυτό το ταξίδι η τέχνη της ποίησης αποδεικνύεται πολύτιμος αρωγός: προστάτεψε το ποιητικό υποκείμενο από τα ευτελή, τα ποταπά, το έστρεψε σε κατευθύνσεις λαμπερές μέσω των «εργαλείων» της, της φαντασίας και του λόγου κατά τον Αλεξανδρινό, διαμόρφωσε υγιείς προϋποθέσεις όχι μόνο για την πνευματική δημιουργία αλλά και για την ίδια τη ζωή. Ο αναγνώστης εισπράττει τη λύτρωση του ποιητικού υποκειμένου ως αποτέλεσμα της ωραιοποιητικής αλλά και της κοινωνικής λειτουργίας της τέχνης: το περιεχόμενο των ποιημάτων, τα εκφραστικά μέσα που χρησιμοποιούνται, η απλότητα του λόγου, η χρήση του α’ πληθυντικού προσώπου αλλά και ο περιορισμός των συνυποδηλώσεων είναι τα στοιχεία μέσω των οποίων επιχειρείται η οικοδόμηση μιας γέφυρας επικοινωνίας μεταξύ της καλλιτέχνιδος και των (απο)δεκτών.

Κάποτε θα βγούμε στους δρόμους/συνεπείς στο ραντεβού που δεν δόθηκε ποτέ/θα πορευτούμε απ’ τις φλέβες των στίχων ανάμεσα/ξεφυσώντας παλίρροιες και νεροποντές/και ο ένας στην εγκάρσια τομή του άλλου θα χαζεύει/τις αλληγορίες των πλεούμενων ευχών.

Κάποτε θα ξεδιπλώσουμε απ΄τις τσέπες μας/όσα όμηρα άστρα μας απέμειναν/με κρούστα απ’ το ασήμι τους να ντύσουμε/των κρεμασμένων τα πέλματα.

Κι εκείνη τη λευκή χαρά απ’ του χαμόγελου τις όχθες/όταν ερημώνουν οι πόλεις μέσα σου κι ο φόβος γίνεται χορός και υποκλίνεται στο άδειο σου καπέλο.