Ο έρωτας ως συμπύκνωση της ομορφιάς
Το έναυσμα για το «πλησίασμα» της τρίτης ποιητικής συλλογής του Νίκου Παπάνα με τον ερωτηματικό τίτλο Σας αρέσουν τα σονέτα; (Εκδόσεις Ιωλκός, 2023) το έδωσε ο Μπωντλαίρ. Το ωραίο, γράφει, θα είναι πάντα παράξενο. Θα ενέχει ένα στοιχείο, όχι ηθελημένης, αλλά υποσυνείδητης παραδοξότητας. Το ωραίο αγαπώ, όταν αγαπώ. Την ομορφιά αγαπώ αυτή που είναι ο φύλακας Άγγελος, η Μούσα, η Μαντόνα. Οι στίχοι του Μπωντλαίρ, που προτάσσονται ως μότο στην ποιητική συλλογή, δίνουν το κλειδί, έναν οδηγό «συνάντησης» με την ποίηση του Νίκου Παπάνα. Έτσι, το εναρκτήριο ποίημα της ποιητικής συλλογής του, τιτλοφορείται, «ΠΑΡΑΞΕΝΟ ΛΟΥΛΟΥΔΙ»:
Παράξενο λουλούδι ο έρωτας:
Κι όλα τα χρώματα έχει και κανένα.
Τα πέταλά του ανθίζουν στο σκοτάδι,
οι ρίζες του ποτίζονται με δάκρυα.
Παντού ανθίζει, ακόμη και στην άσφαλτο.
Ξεχωριστό είδος, θα μπορούσε να ονομάζεται
κρινοκυκλάμινο το απουσιοτρόπιο.
Φημίζεται και για τα δηλητηριώδη αγκάθια του.
Βέβαια δε σπουδάζω ανθοκομία ─
έχω μόνο γνώσεις βασικές.
Μαζί σου, όμως, κάτι αρχίζω να μαθαίνω:
Άδοξο θερμοκήπιο του μετέωρου γέλιου σου,
υγρός μίσχος που ανθίζει επίμονα,
γαλάζια χείλη αυτόφωτα σε κούφια νύχτα.
Συμπύκνωση ομορφιάς ο έρωτας, λοιπόν, και, μέσα στην παραδοξότητά του, κινητήριος μοχλός της ποιητικής γραφής. Το ωραίο υμνεί και υπηρετεί ο ποιητής μέσω της γραφής. Παντοτινός εραστής του ωραίου… Μα το από τη φύση του ωραίο λουλούδι ανθίζει στο σκοτάδι, οι ρίζες του ποτίζονται με δάκρυα, κρινοκυκλάμινο απουσιοτρόπιο, αλλά φημίζεται και για τα δηλητηριώδη αγκάθια του. Κι εσύ, νύχτα να συναντάς τον ποιητή μες τα σκοτάδια του, και τα δικά σου, να ακούγεται στο πιάνο το «ΟΝΕΙΡΟ ΑΓΑΠΗΣ» του Λιστ, αέρας και βροχή να χτυπά το τζάμι, ο Ηράκλειτος να ψιθυρίζει τα δε πάντα οιακίζει κεραυνός και ο Χατζηδάκις να απαντά πως με την ήττα μόνο ξαναγεννιόμαστε κι έχουμε το κουράγιο να ξαναζήσουμε απ’ την αρχή τα ίδια λάθη σε καινούριες φόρμες. Και πως η νίκη είναι πανωλεθρία του αισθήματος και της ψυχής. Η γη των νικημένων είναι η γη μου, θα πει ο Τάσος Ζερβός και ο Πρόδρομος Μάρκογλου θα προσθέσει: οι λέξεις ανήκουν στο ποίημα/το αίμα στον ποιητή.
Η πρώτη φροντίδα του ανθρώπου που θέλει να γίνει ποιητής, μας λέει ο Ρεμπώ, είναι η γνώση του εαυτού ολάκαιρη. Ψάχνει την ψυχή του, την εποπτεύει, τη δοκιμάζει, τη μαθαίνει, τη χαρίζει. Αέναο ταξίδι αυτογνωσίας είναι η γραφή, μέσα από σκοτεινές μα ταυτόχρονα καταυγάζουσες διαδρομές. Ταξίδι προς τον εαυτό, αυτή την ακραία ετερότητα. Απέναντι στην υλική, φθαρτή υπόσταση του έρωτα, η πάλη με τον χρόνο, η αναζήτηση του αιώνιου. Ο πόνος του προσωρινού ─ αιώνια προσωρινός ο έρωτας, δηλώνει ο ποιητής ─ αλλά κύκλος με συνείδηση της κυκλικότητάς του. Ξαναγεννιέται μέσα από τον θάνατο, γονιμοποιεί την αιώνια επιστροφή του με τις ενυπάρχουσες στη φύση του αντιθέσεις, φωτιά και νερό, ζωή και θάνατος μαζί, η σκοτεινή και η φωτεινή πλευρά της σελήνης. Μα σε αυτόν κατοικεί η ειλικρίνεια (έστω και ειρωνική), η διαφάνεια (επώδυνη, μα πώς αλλιώς;), αυτός γίνεται κατάκτηση γλώσσας πέρα από τις γλώσσες. Αγγίζει ενίοτε την τελειότητα, αφού ορισμός κανένας δεν αρκεί, μα δεν είναι και απαραίτητος ─ ορίζω, άλλωστε, σημαίνει περιορίζω. Όπως ο έρωτας κινείται στην καμπύλη του κύκλου και επανέρχεται, Μούσα και Άγγελος μαζί, έτσι και η μετουσίωσή του, η Ποίηση, είναι ένας κύκλος που δεν κλείνει. Το έργο δεν κλείνει, δεν τελειώνει. Απλώς, επανέρχεται με τις εικόνες του, με τις εμμονές του, με τους πυρακτωμένους στίχους του ή και τις διορθώσεις του.
Έτσι, ο αόριστος του ποιήματος «ΕΜΑΘΑ ΜΑΖΙ ΣΟΥ», της προηγούμενης συλλογής, με τον τίτλο Σε ανακηρύσσω νικήτρια (Εκδόσεις Ιωλκός, 2021), μετατρέπεται σε ενεστώτα, μαζί σου κάτι αρχίζω να μαθαίνω. Δίνεται η διάρκεια, η συνεχής, αέναη μαθητεία στη γραφή. Η συνεχής πάλη με τη γλώσσα. Τα δηλητηριώδη αγκάθια αυτού του παράξενου λουλουδιού, που είναι ο έρωτας, μας παραπέμπουν σ’ εκείνη τη συνειδητοποίηση της προηγούμενης συλλογής πως τίποτε από τα λόγια που δεν ειπώθηκαν δεν χάνεται, παρά μεταμορφώνεται στα πιο αγκαθωτά, μα και τα πιο κόκκινα, τριαντάφυλλα. Κι αυτά δεν είναι τίποτε άλλο παρά το ίδιο το ποίημα. Θυσιασμένοι έρωτες, ματαιώσεις, απορρίψεις, σιωπές, απώλειες, πληγές, για να γεννηθεί το ποίημα. Ποιος σκέφτηκε ποτέ ότι το δώρο της ποίησης είναι ανέξοδο; Όλες τις μορφές της οδύνης ψάχνει ο ποιητής, εξαντλεί όλα τα δηλητήρια της απουσίας, της φθοράς, του θανάτου, για να κρατήσει την πεμπτουσία τους ─ όπως το λέει ο Όμηρος, ο τρώσας και ιάσεται.
Ο ποιητής Νίκος Παπάνας, από τα σκαλάκια και τα θρανία της πρώτης δημοτικού (Πρώτη δημοτικού και άλλα, Εκδόσεις Ιωλκός, 2019), από τη συνειδητοποίηση και παραδοχή της απόλυτης νικήτριας, της ποίησης, φτάνει στην τρίτη ποιητική συλλογή, αποτίνοντας φόρο τιμής στους δασκάλους. Υποκλινόμενος στους ποιητές που ύμνησαν τον όλεθρο και τη συντριβή με το μεγαλείο των στίχων τους, δίνει ο ίδιος νέα πνοή στα κουαρτέτα και τις τερτσίνες που ύμνησαν κάποτε τον έρωτα. Ο ποιητής βυθίζεται στον ατέρμονα βυθό της ποίησης, ψηλαφεί την αλλοτινή εξύμνηση του έρωτα στο πρόσωπο της Βεατρίκης, της Λάουρας, της ανώνυμης αγαπημένης. Η γραφή του γίνεται γόνιμη περιπλάνηση στην έρημη χώρα του παρόντος, ανακαλύπτει ─ και μαζί του κι εμείς ─ έναν κόσμο που αυτοεξελίσσεται σαν παιχνίδι, για να θυμηθούμε τον Κώστα Αξελό. Αλλά και πικρά συνειδητοποιεί πως τότε το δώρο της ποίησης έφτανε στον προορισμό. Ενώ τώρα; Δε σε κερδίζουν οι άχρηστοί μου στίχοι, καταλήγει στο σονέτο το αφιερωμένο στον Λορέντζο Μαβίλη με τον τίτλο «ΚΑΛΟΤΥΧΟΙ ΟΙ ΠΑΛΙΟΙ». Και αλλού: οι στίχοι μου όμως πάντοτε λίγοι και ταπεινοί. Ανεπίδοτα, λοιπόν, τα δώρα της ποίησης;
Η συλλογή κλείνει με το ομότιτλο ποίημα, «ΣΑΣ ΑΡΕΣΟΥΝ ΤΑ ΣΟΝΕΤΑ;», στο οποίο γίνονται αναφορές σε στίχους κορυφαίων ποιητών, που έγραψαν σονέτα. Η ποιητική συνείδηση τοποθετεί και σχολιάζει τον εαυτό της σ’ ένα περιβάλλον ποιητικό, εμπλέκοντας και τον αναγνώστη, με μια συνεχώς επανερχόμενη και ανοιχτή ερώτηση: Σας αρέσουν τα σονέτα;/Σας αρέσουν τα σύννεφα; Τους ποιητές ανέκαθεν τους συγκινούσαν η μοναξιά, η συντριβή, μα και τα άστρα, τα σύννεφα, ο ουρανός. Βρίσκονται συνεχώς σε αναζήτηση άλλων πιθανοτήτων ύπαρξης. Και, σαν τραυματισμένα πουλιά, προετοιμάζονται για την ιπτάμενη εξέλιξη του ανθρώπου. Πάντα σε απόπειρα πτήσης.
Για τον Μωρίς Μπλανσό η γραφή είναι μια ριζική, η ριζικότερη ίσως εμπειρία του ανθρώπου. Είναι ο χώρος της κορυφαίας διεκδίκησης. Σ’ αυτήν τίποτε δεν είναι αυτονόητο. Εκεί καταρρίπτονται οι βεβαιότητες, αναποδογυρίζεται ο χρόνος, ενώ η ζωή, ο έρωτας κι ο θάνατος μετριούνται αλλιώς. Αν δεν σε ταλανίζει το μάταιο και εφήμερο της ύπαρξης, αν δεν επιζητάς το αιώνιο, δύσκολα γεννιέται τέχνη.
Διαβάζουμε στο ποίημα με τον τίτλο «ΘΑΛΑΣΣΑ ΤΩΝ ΓΡΕΒΕΝΩΝ»:
Φαίνεται πως η θάλασσα
των Γρεβενών
θα παραμείνει ένας μεγάλος
έρωτας.
Πολλές φορές τη σκέφτομαι
νοσταλγικά τα βράδια,
και την ποθώ, και την καλώ
να υπάρξει‧
να λάμπει και να κυματίζει
μέσα μου μονάχα ─
παλίρροια δική μου, και πάλι δική μου
άμπωτη.
Κρυφή αγκαλιά ενός άλλου θέρους,
ιδιωτική γαλάζια αιωνιότητα
Γιατί η τέχνη, η ποίηση, μας πάει στην αθέατη πλευρά των πραγμάτων. Κάνει το ανύπαρκτο υπαρκτό. Παλίρροια και άμπωτη, δονήσεις εσωτερικές. Όμως το ποίημα είναι στραμμένο προς τον αναγνώστη. Είναι η μετάφραση της σιωπής μέσα μας. Όλοι κρατάμε κάτι που μας υπερβαίνει. Πολλοί το αγνοούν, άλλοι το αποσιωπούν, οι ποιητές απλώς προχωρούν στην πράξη της γραφής.
Ιωάννα Ευθυμιάδου, Φιλόλογος-ποιήτρια
