Θα επιχειρήσω στο κείμενο που ακολουθεί να προσφέρω τη δική μου ανάγνωση για την νέα ποιητική συλλογή Φωτογραφικός Θάλαμος του Χάρη Μιχαλόπουλου. Ο ίδιος ο ποιητής μού είχε πει στο παρελθόν ότι την ποίηση την αγαπάς, την αισθάνεσαι,δεν την κατανοείς, μια άποψη που λειτουργεί εδώ όχι ως αποτρεπτική της ερμηνείας, αλλά ως υπενθύμιση των ορίων της. Υπό αυτό το πρίσμα, η παρούσα προσέγγιση δεν φιλοδοξεί να εξαντλήσει τα νοήματα της συλλογής, αλλά να ανιχνεύσει τις διαθέσεις, τις σιωπές και τις υπόγειες συνδέσεις που διατρέχουν τα ποιήματα, επιχειρώντας να φωτίσει τον τρόπο με τον οποίο ο «φωτογραφικός θάλαμος» μετατρέπεται σε χώρο μνήμης, ταυτότητας και στιγμιαίας αποκάλυψης.
Όμως τι είναι ποίηση; Δεν νομίζω πως έχω διαβάσει καλύτερο ορισμό του τι είναι ποίηση από το πρώτο ποίημα με τίτλο «Σπασμένη Ομπρέλα» της ποιητικής συλλογής Φωτογραφικός Θάλαμος του Χάρη Μιχαλόπουλου.
Γιατί η ποίηση δεν είναι κάτι εύκολο. Γράφει ο ποιητής στο συγκεκριμένο ποίημα:
Κι εσύ σκοντάφτεις πέφτεις και μπουσουλάς, αδύναμος σαν βρέφος
ματώνεις το γόνατο σε κάθε στίχο
Δεν είναι μονοσήμαντη ούτε στατική, αλλά ρευστή και πολύσημη:
Απλώνεις με αγωνία τα χέρια να κρατηθείς από τις λέξεις
Μα αυτές λιώνουν, καπνός, μαλλί της γριάς μέσα στο στόμα
Και συ ως αναγνώστης μάταια προσπαθείς να τη συλλάβεις, να την καθηλώσεις σε ένα νόημα,να της φορέσεις ερμηνείες καθώς δεν κατανοείς πως η ποίηση είναι ένα πεδίο αέναης πτώσης, βυθίσματος μια μαύρη τρύπα που σε ρουφά:
Το ποίημα
Μια θάλασσα μαύρες τρύπες
Ίδια με κείνη που ρούφηξε τους Beatle στο yellow submarine
-Ξέρεις δεν ξέρεις κολύμπι-πνίγεσαι
Ξεφούσκωτα σωσίβια γύρω σου οι λέξεις.
Οι παρηχήσεις και οι μεταφορές,
Ενώ εσύ ψάχνεις με αγωνία στον βυθό όλα όσα έχασες,
Εκείνους που λείπουν, φίλους που δεν χαιρέτησες,
Ερωμένες που πρόδωσες, πριν αγαπήσεις.
Και ίσως, μόνο όταν φτάσεις τελικά στον βυθό ως αναγνώστης να κατανοήσεις πως η αποτυχία να τη συλλάβεις δεν είναι αδυναμία σου, αλλά ο μόνος τρόπος να υπάρξει η ποίηση.
Η ποιητική συλλογή Φωτογραφικός Θάλαμος ξεκινά, επομένως, με ένα ποίημα μανιφέστο για την ίδια την ποίηση. Δίνει το στίγμα του τι θα ακολουθήσει: μια ποίηση που αποτυπώνει την ευθραυστότητα μνήμης και λήθης, πόνο και τρυφερότητα, μεταμορφώνοντας την καθημερινότητα σε ποιητικά τοπία με λέξεις-καθρέφτες και σώματα χωρίς σκιά όπως μπορεί να διαβάσει κανείς στην παρουσίαση του βιβλίου στην ιστοσελίδα της Κάπα Εκδοτική.
Αλλά και ο ίδιος ο τίτλος είναι ένα μανιφέστο που προϊδεάζει για το περιεχόμενο και τα χαρακτηριστικά της συλλογής. Φωτογραφικός Θάλαμος… Ο τίτλος υποβάλλει την ιδέα του σκότους του φωτογραφικού θαλάμου. Ο ποιητής ανέφερε σε κάποια συνέντευξή του ότι ο «Φωτογραφικός θάλαμος» οδηγεί τον αναγνώστη σε πιο σκοτεινές διαδρομές μνήμης. Εκεί,συμπληρώνω εγώ, όπου οι εικόνες δεν φωτίζονται για να γίνουν καθαρές, αλλά για να αναδυθούν αργά, εύθραυστες και ανήσυχες. Ταυτόχρονα όμως ο τίτλος Φωτογραφικός θάλαμος παραπέμπει και σε μια μεγάλη καινοτομία της συλλογής: την πολυτροπικότητα του ποιητικού μηνύματος με την ενσωμάτωση φωτογραφιών, όχι σε μια λογική λευκώματος, αλλά ενός ουσιαστικού διαλόγου με τις λέξεις και τις εικόνες των ποιημάτων. Δεν ξέρω αν οι φωτογραφίες γέννησαν την έμπνευση ή αν τα ποιήματα οδήγησαν τον ποιητή να επιλέξει τις συγκεκριμένες φωτογραφίες. Αυτό μόνο ο Χάρης Μιχαλόπουλος μπορεί να μας το απαντήσει, δε ξέρω, όμως, καν αν έχει σημασία. Εκείνο,ωστόσο, που κάνει τη συλλογή να ξεχωρίζει είναι αυτό το θαυμαστό πάντρεμα φωτογραφίας και στίχων όπου η φωτογραφία δεν λειτουργεί διακοσμητικά, επεξηγηματικά ή εικονογραφικά, αλλά συνθετικά: φωτογραφία και ποίηση συνυπάρχουν ως ισότιμα και αυτόνομα ίχνη καλλιτεχνικής έκφρασης όπου το ένα παραπέμπει στο άλλο δίχως, όπως λέει ο ποιητής, «η εικόνα να προϋποθέτει τη λέξη, ούτε η λέξη να προϋποθέτει την εικόνα».
Η συλλογή, που απέχει δέκα χρόνια από την προηγούμενη δουλειά του Μιχαλόπουλου, περιλαμβάνει τριάντα πέντε ποιήματα, δέκα φωτογραφίες του ίδιου του ποιητή, ο οποίος είναι δεινός φωτογράφος με εξαιρετική ματιά και οπτική, έναν πίνακα ζωγραφικής και δύο εικόνες σε μία καλαίσθητη έκδοση με ένα λιτό κομψό εξώφυλλο σε ένα τολμηρό ρευστό, όπως και η ποίηση που περιλαμβάνεται, σομόν; πορτοκαλί; χρώμα που έρχεται σε αντίθεση με το σαφές και σταθερό μπλε της πρώτης και της τελευταίας σελίδας του βιβλίου.
Κανένα από τα ποιήματα δεν είναι ίδιο ως προς το άλλο ως προς τη μορφή, την έκταση, το θέμα, το ύφος. Καθένα όμως μας αφηγείται μια ξεχωριστή πτυχή ενός ιδιωτικού χρονικού, όπου κατάφερα να αναγνωρίσω την απώλεια στενών μελών της οικογένειας (στο ποίημα «Γενεθλιακό») ή την επικαιρότητα της οικονομικής κρίσης και της ανέχειας στο ποίημα «Αυτή την στιγμή» ή της πανδημίας στο «Ημερολόγιο Covid».
Στην ποίηση δεν αναφέρεται μόνο το «Σπασμένη Ομπρέλα», με το οποίο ξεκίνησα την παρουσίαση αυτή.Για την ποίηση μιλά επίσης, με μια εκρηκτική συμπύκνωση το «Χάδι»:
Ποίηση είναι να χαϊδεύεις τον πόνο
κι εκείνος να σου λέει «σ’ ευχαριστώ»
Αλλά και το ευρηματικό «ΑΡΧΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ. ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΕΛΕΓΧΟΥΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ» που μας ενημερώνει ότι η ποίηση είναι κάτι επικίνδυνο, γιατί -αν το καλοσκεφτούμε- καταρρίπτει όλες μας τις βεβαιότητες και τις παραδοχές και μας αφήνει εκτεθειμένους, χωρίς δίχτυ ασφαλείας. Η ποίηση είναι επικίνδυνη γιατί είναι ανατρεπτική, ακριβώς γιατί δεν συμμορφώνεται: δεν μας παρηγορεί με τον τρόπο που περιμένουμε, δεν μας καθησυχάζει, δεν οργανώνει τον κόσμο σε καθαρές κατηγορίες. Αντίθετα, εισβάλλει εκεί όπου έχουμε υψώσει άμυνες, χαϊδεύει τον πόνο όχι για να τον απαλύνει, αλλά για να τον φέρει στο φως της επίγνωσης.
Έκανα λόγο πιο πάνω, με αφορμή το ποίημα«Χάδι»για «εκρηκτική συμπύκνωση». Αυτό είναι κάτι που λάτρεψα στη συλλογή Φωτογραφικός Θάλαμος. Η λιτότητα σε ποιήματα, όπως η «Οδός Αινείου», το «Περί Ορέξεως», το «Στον Σταθμό,»το «Μίμησις Αγίου», το «Στιγμή Κλικ» με μόλις έναν, δύο ή το πολύ τρεις στίχους ο ποιητής δημιουργεί μια ιδιαίτερη ένταση και πυκνότητα συναισθημάτων που μοιάζει με το σύντομο κλικ της φωτογραφικής μηχανής ή την κλαγγή των όπλων: κάθε λέξη λειτουργεί σαν ράπισμα, σύντομο και καίριο, που δεν σου αφήνει χρόνο να αμυνθείς μόνο να αναμετρηθείς τελικά με ό,τι ειπώθηκε τόσο λίγο, αλλά τόσο απροσδόκητα και τόσο αμείλικτα.
Εξίσου απολαυστικό και το παιχνίδι με την ομωνυμία στο «Πάλι», την τονική παρωνυμία in absentia στο «Μίμησις Αγίου» και την παρήχηση (έλεος-ελιά) στο ποίημα «Ψώνια ΙΙ».
Με μάγεψε,επίσης, η αναρχία των προτάσεων και το πώς ο ποιητής τοποθετεί ανατρεπτικά τα βασικά συστατικά, τα υποκείμενα, τα ρήματα, τα αντικείμενα και τους προσδιορισμούς.
Ξέχασε, λέει, τον τρόπο να ανθίσει. Δεν θυμάμαι την άκρη από το κλαδί πώς να βρει φυλλαράκι δειλό να πεταρίσει.(«Ημερολόγιο COVID»).
Ως γλωσσολόγος δεν θα μπορούσα να μην πω δυο λόγια για τις ερωμένες του ποιητή, τις λέξεις. Που δεν είναι καθόλου λιπόσαρκες με μαύρους κύκλους,όπως μας λέει στο ομώνυμο ποίημα «Λέξεις». Το πρωτογενές υλικό των ποιημάτων του Μιχαλόπουλου, οι λέξεις, δεν είναι τυχαίες επιλογές. Αντίθετα είναι πλούσιες, καλοδιαλεγμένες και καλοταιριασμένες στον κάθε στίχο με πυκνότητα και υφή. Λέξεις όπως ορκαπάτης, μνημοβόρα, πεταρίσει. Καμία δεν περισσεύει, καμία δεν στέκεται διακοσμητικά. Είναι εκεί για να συγκροτήσουν το ποίημα.
Κλείνοντας, θα έλεγα πως ο Φωτογραφικός Θάλαμος είναι μια εμπειρία ανάγνωσης που δεν εξαντλείται στην παρουσίαση, ούτε στην πρώτη επαφή. Είναι ένα βιβλίο στο οποίο επιστρέφεις, όπως επιστρέφεις σε μια φωτογραφία που δεν θυμάσαι πότε τραβήχτηκε αλλά ξέρεις γιατί σε πονά. Ένα βιβλίο που σου μαθαίνει να στέκεσαι μέσα στο σκοτάδι, να αντέχεις τη σιωπή ανάμεσα στους στίχους, να εμπιστεύεσαι τη δύναμη της λέξης όταν αυτή λέγεται με ακρίβεια και τόλμη. Για μένα, αυτή η συλλογή είναι μια γραφή βαθιάς αγάπης για την ποίηση, τη γλώσσα και τη μνήμη που με άφησε λίγο πιο εκτεθειμένη, λίγο πιο άγρυπνη, λίγο πιο αληθινή ως αναγνώστρια.
Ζωή Γαβριηλίδου, Καθηγήτρια Γλωσσολογίας ΔΠΘ
