Με τη θεραπευτική δύναμη της γραφής
Ένας βαρκάρης σε μια λίμνη ατενίζει τα βουνά. Ο πίνακας του Φλωρινιώτη ζωγράφου Δημήτρη Βέγλη,στο εξώφυλλο,και ο τίτλος Ο βαρκάρης της Πρέσπας μας εισάγουν στο βιβλίο της Βάλιας Ζαπώνη. Φλώρινα, Πρέσπα, βαρκάρης,βουνά… ένας κόσμος που τον στοιχειώνει ακόμη το διαγενεακό συλλογικό τραύμα του εμφυλίου. Γι’ αυτόν τον κόσμο ένιωσε τη βαθιά επιθυμία να γράψει το βιβλίο της η Φλωρινιώτισσα Βάλια.
Και πράγματι με το θέμα του εμφυλίου ασχολείται στο πρώτο εκτενές ομότιτλο διήγημα, καθώς και στο διήγημα «Ελβασάν Ταβά», ενώ στα υπόλοιπα πέντε εστιάζει σε άλλες θεματικές, ήθη και έθιμα στη γενέθλια πόλη, η οδύνη της αρρώστιας και της απώλειας, η φθορά των ανθρώπινων σχέσεων, κ.ά. Τα δύο + πέντε διηγήματα που περιλαμβάνει το βιβλίο παρουσιάζουν διαφορές ως προς τη θεματική, την έκταση και τον τρόπο γραφής σε κάποιο βαθμό. Παραμένει, ωστόσο,σταθερή και διαυγής η οπτική της Βάλιας, που θεωρώ ότι αποτελεί και στάση ζωής. Είναι μια ματιά πολιτική με την ευρύτερη έννοια. Προσεγγίζει το ατομικό μέσα από το κοινωνικό που το εμπεριέχει και το διαμορφώνει. Και ταυτόχρονα είναι μια ματιά γεμάτη ανθρωπιά, με ενσυναίσθηση και αγάπη για τον άνθρωπο, πίστη σε αξίες και αγωνιστικότητα, με αισιοδοξία καικατάφαση στη ζωή.
Θα προσπαθήσω να τεκμηριώσω την άποψη αυτή. Θα παρουσιάσωμε συντομία τα έξι διηγήματα και θα εξετάσω αναλυτικά το διήγημα «Ο βαρκάρης της Πρέσπας».
Ξεκινώ με τρία διηγήματα που νομίζω ότι μπορούν να αποτελέσουν μια κατηγορία. Και στα τρία η συγγραφέας αφηγείται βιωμένα γεγονότα που εκτυλίσσονται στην παιδική ηλικία της στη Φλώρινα. Και στα τρία η Βάλια αξιοποιεί την πρωτοπρόσωπη αφήγηση με την οποία εκφράζεται άμεσα και προσεγγίζει τον αναγνώστη.Το διήγημα «ΕλβασάνΤαβά» αναφέρεται στα δεινά του εμφυλίου, στη μαρτυρική αιχμαλωσία του θείου της Βάλιας, που παρέμεινε κρατούμενος σε στρατόπεδο της Αλβανίας πέντε χρόνια και γύρισε αγνώριστος από την οδυνηρή περιπέτεια. Την τεχνική της πρωτοπρόσωπης αφήγησης αξιοποιεί και στα διηγήματα «Τα κεράσια και η σπασμένη στάμνα» και «Η πρασόπιτα και οι φωτιές». Τα διηγήματα αυτά από τη μια αποπνέουν τη νοσταλγία και τη μοσχοβολιά του προσωπικού βιώματος, ενώ από την άλλη αποδίδουν τα ήθη και την ατμόσφαιρα της κοινοτικής ζωής. Θα λέγαμε ότι κλίνουν προς την ηθογραφία. Σημειώνω απλώς ένα μοτίβο που διατρέχει και τα τρία:Η αίσθηση της γεύσης κυρίαρχη.Η μάνα τροφοδότρα μοιράζει γενναιόδωρα τα καλούδια της και γλυκαίνει στόματα και ψυχές.
Με το διήγημα «Στην αιμοκάθαρση» απομακρυνόμαστε από τη γενέθλια πόλη και την εποχή του εμφυλίου και περνούμε στη σύγχρονη εποχή. Η συγγραφέας αξιοποιεί την τριτοπρόσωπη αφήγηση, παρότι έχει προσωπικά βιώματα. Ίσως γιατί η ατομική οδυνηρή περιπέτεια γίνεται ανεκτή ακόμα και αποδεκτή, όταν η παθούσα τη βλέπει μέσα από την οπτική της κοινής σκληρής μοίρας « Πάμπολλες ιστορίες, κάθε είδους με κοινό παρονομαστή τον ανθρώπινο πόνο, την πάλη με τον θάνατο, με την αρρώστια, με τη φθορά». Και όμως η ελπίδα, το χιούμορ, η αγωνιστικότητα αντιστέκονται: «Αν είναι ανθρώπινος ο πόνος, δεν είμαστε άνθρωποι μόνο για να πονούμε» λέει ο Σεφέρης και μέσα στις αίθουσες του νεφρολογικού κέντρου ακούς γέλια, χαχανητά, πολιτικές συζητήσεις, κουβέντες καφενείου, φιλοσοφίες της δεκάρας, συμπεράσματα επί παντός του επιστητού». Σεφέρης, μία ακόμη διακειμενική αναφορά από αυτές που κάνει συχνά η συγγραφέας.
Τα τελευταία δύο διηγήματα εστιάζουν στη φθορά των ανθρώπινων σχέσεων. Στο διήγημα «Τα στέφανα του γάμου» η εγκαταλειμμένη και περιφρονημένη σύζυγος φτάνει εν βρασμώ ψυχής στην ανθρωποκτονία, όταν ο άντρας της προσβάλλει τα «ιερά στέφανα του γάμου» τους. Στο εκτενέστερο διήγημα «Ακόμα με θυμάσαι;», έχουμε και πάλι έναν διαλυμένο γάμο, έναν γάμο αταίριαστο που στηρίχτηκε στο σεξ, αλλά αυτή τη φορά η συγγραφέας εστιάζει στη νόσο του Αλτσχάιμερ που διαλύει τον άνθρωπο και καταστρέφει μια καινούρια αγαπητική σχέση που πάει ν΄ανθίσει. Πιστεύω ότι το διήγημα αυτό διαθέτει υλικό αξιοποιήσιμο περαιτέρω σε νουβέλα.
Και τώρα ας περάσουμε στο διήγημα «Ο βαρκάρης της Πρέσπας»που αποτελεί τη ραχοκοκαλιά του βιβλίου, σύμφωνα με τη συγγραφέα. Στηρίζεται σε ιστορικό γεγονός στο οποίο μάλιστα εμπλέκεται και ο πατέρας της Βάλιας. Αφορά τη λιποταξία μιας διμοιρίας του κυβερνητικού στρατού που αυτομόλησε στον ΕΛΑΣ. Η συγγραφέας αφηγείται το περιστατικό συνδυάζοντας την ιστορική αλήθεια με τη μυθοπλασία. Από τη μια μένει πιστή στην εξιστόρηση των γεγονότων- αναφέρει μάλιστα ρητά ποια πρόσωπα είναι πραγματικά. Από την άλλη μας παρουσιάζει διάφορες σκηνές που φαίνεται ότι είναι επινοημένες, τις «πυροδότησε η φαντασία της», για παράδειγμα η ειδυλλιακή σκηνή ανάμεσα στον Ηλία, τον «βαρκάρη της Πρέσπας» και τη Βέτα, «την όμορφη της λίμνης» που παραδίδονται στον έρωτά τους μέσα στη βάρκα μια νύχτα με πανσέληνο. Η Βάλια χρησιμοποιείτ ην τριτοπρόσωπη αφήγηση που της δίνει τη δυνατότητα να πάρει απόσταση και αξιοποιεί τον παντογνώστη αφηγητή που της επιτρέπει να διεισδύσει στον εσωτερικό κόσμο των ηρώων της.
Ο Μήτσος και το Μαρικάκι από τη μια, ο Ηλίας και η Βέτα από την άλλη, δύο ζευγάρια ερωτευμένα με πάθος. Και συγχρόνως δύο άντρες που συνδέονται με ακατάλυτους δεσμούς φιλίας. Αλλά ο πόλεμος μαίνεται άγριος ολόγυρα και αδίστακτος τους παρασύρει στη δίνη του. Αυτό είναι το βασικό σχήμα γύρω από το οποίο κτίζεται το διήγημα.
Νομίζω πως φαίνεται ξεκάθαρα η φιλοσοφημένη ματιά της Ζαπώνη απέναντι στον αδελφοκτόνο πόλεμο, όπου εχθρός είναι ο αδελφός. Όπου επιθυμίες και όνειρα ανατρέπονται. Όπου νέοι άνθρωποι σκοτώνονται πριν να χαρούν τα νιάτα τους, τον έρωτα και τη ζωή. «Ο εμφύλιος βρίσκει τον Ηλία και τον Μήτσο να υπηρετούν στην παραμεθόριο Πύλη της Πρέσπας. Ανθυπολοχαγός ο Μήτσος, στρατιώτης ο Ηλίας. Περίπου είκοσι εννιά άνθρωποι , μια διμοιρία δηλαδή, στάλθηκαν από τον εθνικό στρατό μέσα στη δίνη του πολέμου, για να φυλάξουν τα ιερά και τα όσια της πατρίδας και να πολεμήσουν ενάντια στον εχθρό. Μόνο που εχθρός ήταν οι άλλοι Έλληνες κι ένα απάνθρωπο φρικτό αιματοκύλισμα ξεκίνησε στη νεότερη ιστορία του τόπου μας […] «Ντόμπρος άνθρωπος και ξηγημένος ο κ. Ανθυπολοχαγός», όπως έλεγαν όλοι στη διμοιρία για τον Μήτσο. Έκανε γρήγορα φιλίες με τους φαντάρους που ήταν συνομήλικοί του, όλοι σχεδόν παιδιά, που βρέθηκαν στη δίνη του αδελφοκτόνου πολέμου, μάτωσαν, πολέμησαν, σκοτώθηκαν, χωρίς να προλάβουν να πάρουν έστω μια μικρή γεύση από τους χυμούς της ζωής, τα δώρα που παρέχει η τριβή με την καθημερινότητα, με κάθε είδους ασήμαντες ενασχολήσεις που γλυκαίνουν τη ζωή».
Στη μάχη της Φλώρινας σκοτώθηκαν εκατοντάδες παλικάρια. Ο Δημοκρατικός στρατός νικήθηκε. Ο Μήτσος και το Μαρικάκι θα χαρούν τη ζωή που επιφυλάσσει η μοίρα των νικητών. Η Βέτα και ο Ηλίας ακολουθούν τη μοίρα των νικημένων. Η Βέτα σκοτώνεται στη μάχη επικαλούμενη μάταια τον «εχθρό»:«Αδέλφια είμαστε, μη σκοτωνόμαστε μεταξύ μας. Παραδώσου!». Ο Ηλίας τραυματίζεται,σώζεται εκ θαύματος, καταφεύγει στη Ρουμανία κουβαλώντας το βαρύ φορτίο του ήρωα και τρώει το πικρό ψωμί της ξενιτιάς. Το διήγημα τελειώνει με το σμίξιμο των δύο φίλων που τσουγκρίζουν τα ποτήρια τους με τον όρκο: «Όχι άλλες συμφορές στον τόπο μας, όχι άλλες καταστροφές, όχι άλλος αφανισμός».
Δύο ζευγάρια, δύο πονεμένες παράλληλες ιστορίες,τα ανθρώπινα πάθη μέσα στη δίνη του εμφυλίου πολέμου.Και στο βάθος μια τοιχογραφία της περιοχής, των ανθρώπων, των θεσμών.Η Φλώρινα: Άνθρωποι, νοοτροπίες, κοινωνική δομή και κοινωνικοί ρόλοι, ο πατέρας αφέντης, η καταπιεσμένη σύζυγος και η «άχρηστη» κόρη, αλλά και η αγαπημένη μάνα που κάνει κουμάντο και διαφεντεύει στο σπίτι, που κάνει τα προξενιά, που μαγειρεύει την πιο γευστική χελωνόσουπα. Και πιο πέρα το Κόμμα, η αυστηρή πειθαρχία στους κανόνες, οι ηγέτες, ο πράκτορας, ο Δημοκρατικός και ο Εθνικός στρατός αντιμέτωποι, οι φαντάροι που παίζουν αμέριμνοι μπάλα, οι άτεγκτοι στρατοδίκες και οι λιποτάκτε ςστρατιώτες που παίζουν «θέατρο», για να σώσουν τον Ανθυπολοχαγό. Ένας ολόκληρος κόσμος ζωντανεύει στο διήγημα, μια τοιχογραφία ζωγραφισμένη με σεβασμό και αγάπη για τον άνθρωπο.Είναι ο κόσμος που κτίζει η Βάλια Ζαπώνη με προσεκτική έρευνα στα ιστορικά γεγονότα, με γραφή βιωματική, με λόγο λιτό, καθημερινό,που ρέει απαλά, χύνεται στη λίμνη της Πρέσπας και συναντούμε τον βαρκάρη που μονολογεί «Το τραύμα του εμφυλίου αρχίζει να επουλώνεται με τη θεραπευτική δύναμη της γραφής».
