Το φθινόπωρο του 2025 κυκλοφόρησε το βιβλίο Εκατό και είκοσι φωνές από τις εκδόσεις Καστανιώτη. Είναι ο δεύτερος συλλογικός τόμος του Δικτύου Γυναικών Συγγραφέων κατά της έμφυλης βίας και των γυναικτονιών “Η Φωνής της”[1], που περιλαμβάνει 120 κείμενα μελών του δικτύου. Τα περισσότερα από αυτά – ποιήματα μιας σελίδας μάξιμουμ και πεζογραφήματα έως 250 λέξεις – δημοσιεύονται εδώ για πρώτη φορά. Δημιουργήθηκαν δηλαδή, ως ανταπόκριση στο κάλεσμα του Δικτύου Η ΦΩΝΗ ΤΗΣ, “να προσεγγιστεί από τις γυναίκες συγγραφείς το πολυδιάστατο θέμα της γυναικείας έμφυλης ταυτότητας «ποιητικώ τω τρόπω» και να παρουσιαστεί η γυναίκα ως κοινωνικό και πολιτικό δρων υποκείμενο”.

Η οργάνωση-παρουσίαση των κειμένων, γίνεται αλφαβητικά.  Με το επώνυμο δηλαδή της συγγράφισσας ως ενσωματωμένο πατριαρχικό δομικό στοιχείο της κοινωνίας μας – από όπου νομοτελειακά προέρχονται άλλωστε και οι 120 Φωνές. Σε όλα σχεδόν τα κείμενα, ο αναγνώστης θα διακρίνει τον δυναμισμό και τη μαχητικότητα των γυναικών συγγραφέων καθώς και την αναγκαστική, θα λέγαμε, αισιοδοξία μαζί με τη θλίψη, τον πόνο του αποχωρισμού και τον φόβο για το άγνωστο που διεκδικούν σήμερα οι γυναίκες να κατακτήσουν.

Ως προς τη θεματολογία, μεγάλο μέρος τους (τόσο από τα ποιήματα όσο και από τα πεζά) εμπνέεται από τη γυναίκα του προηγούμενου αιώνα. Έτσι, βρίσκουμε την ανάμνηση ή το βίωμα στην Αναστάσαινα (Τ’ ΟΝΟΜΑ ΤΗΣ, Φωτεινή Βασιλοπούλου, σελ. 37-8) στη Μεμούλα (ΤΟ ΖΥΜΑΡΙ, Τζούλια Γκανάσου, σελ. 54-5) και σε άλλες χωρίς όνομα γυναίκες. Με αποδοχή, με συμπάθεια, με αναγνώριση και με κείνο το παράπονο που οι ίδιες δεν εκφράσανε ποτέ. Εδώ οι εγγονές τους, αναλαμβάνουν να τις φέρουν στο φως και να ακούσουμε τη φωνή τους.

Μορφές από τη μυθολογία επίσης διασχίζουν τους αιώνες και επανασημασιοδοτούνται. Η Ελένη μας ειδοποιεί: “Όπου ακούτε τ’ όνομά μου/ Κάποιος κάποιον σκοτώνει στα κρυφά” (ΕΛΕΝΗ, Νάνα Παπαδάκη, σελ. 161-2). Η Αδρομέδα καλεί τον ήρωά της “Έλα με το στομωμένο σπαθί σου,/ έλα να γευτείς της πληγής το άγιο αίμα,/έλα να σκοτώσεις το κήτος/ και μετά για χρόνια να σκοτώνεις εμένα” (ΑΝΔΡΟΜΕΔΑ, Αλέκα Πλακονούρη, σελ. 177-8) και η Πηνελόπη σαρκάζει στο “βουλισμένο αλώνι”, κι ας είναι μέσα στο όνειρό της – αν είναι όνειρο : “Θα τον περιποιηθώ, έννοια σας. Μ’ αυτές τις ίδιες βελόνες που του πλέκω την κάπα για τα γεράματά του. Γιατί θά ‘ρθει κάποτε και θα βγάλω στην ποδιά του παραθύρου να δείτε το αίμα. Το αίμα από τα μάτια του, το αίμα από τα σκέλια μου – γιατί έχω ακόμη αίμα”. (ΠΗΝΕΛΟΠΗ ΣΕ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ, Νίκη Τρουλινού, σελ. 207-8)

Οι ηρωίδες σε άλλα κείμενα είναι γυναίκες αληθινές που έζησαν στην εποχή μας και την καθόρισαν, όπως η Φρίντα Κάλο “Αναδημιούργησε τον εαυτό της! Αυτόν που κουβαλούσε σαν γεννήθηκε. ” (ΦΡΙΝΤΑ, Ελευθερία Παραγιουδάκη, σελ. 165-6) ή μόνο τραγικά πρόσωπα όπως η Ντόροθι Χέιλ (ΗΤΑ (Ή ΕΝΗΛΙΚΙΩΣΗ), Ελένη Γαλάνη, σελ. 46-7).

Αναφορές γίνονται σε βιασμούς, γυναικοκτονίες, βία και κακοποίηση μέσα στην οικογένεια σε πολλά κείμενα “Από της Υπατίας τον αφανισμό κι ακόμα/ασίγαστο το αίμα ρέει./ […] Δεν πάσχει κατά λάθος η απόπειρα να γράψω ποίημα/ με τόσους φόνους γυναικών. /Οι σφαγμένες Κασσάνδρες μύθος γίνονται στο πανόραμα/της βίας.” (ΟΛΕΣ ΜΑΖΙΤΣΑ, Κωστούλα Μάκη, σελ. 121-2)

Πολλά κείμενα προσπαθούν να σκιαγραφήσουν τη γυναίκα με τις πολλές ιδιότητες, τα χαρακτηριστικά, τους ρόλους της στους αιώνες, αλλά και τη σύγχρονη πραγμάτωσή της. Επιλέγω στίχους από το ποίημα της Γιούλης Βολανάκη “Πολίτιδες” (ΠΟΛΙΤΙΔΕΣ, Γιούλη Βολανάκη, σελ. 42-3) Γυρεύοντας ένα όνομα ψιλόν, ευάρμοστον εντούτοις./ Για τους χρόνους και τους τόπους καταγραφής/ της γυναικείας εμπειρίας./ Για την περιεκτική, ποιητική μεταφορά μιας θηλυκής πορείας: […] Γυρεύοντας τον πολλαπλό εαυτό: / ”

Για τις γυναίκες φίλες εντόπισα ένα κείμενο και ένα για τις γυναίκες “μπάρμπι”. Ο άντρας εκτός από δυνάστης, που εμφανίζεται σε πολλά κείμενα (είτε μέσα σε γάμους-θηλιά είτε στην ενσωματωμένη-εσωτερική πατριαρχία είτε στην εξωτερική καταπιεστική επιβαλλόμενη), απασχολεί τις συγγράφισσες και σαν πατέρας στο συγκλονιστικό ποίημα της Χάρις Παρασκευοπούλου (ΟΜΟΛΟΓΙΑ, Χάρις Παρασκευοπούλου, σελ. 168-9), αλλά και σαν υπέροχος ερωτευμένος άντρας που σαγηνεύεται από τη γυναίκα σειρήνα (ΣΤΗ ΜΗΤΡΟΠΟΛΗ, Αλεξάνδρα Μπακονίκη, σελ 136-7). Υπάρχει όμως και ένα ποίημα της Κατερίνας Γκιουλέκα. Μια τρυφερή απεύθυνση της μάνας προς τον γιο της (ή της γιαγιάς στον εγγονό), να ξυπνήσει και να αντιδράσει απέναντι στα “λευκά κολάρα ασύδοτα σεξουαλικά αρπακτικά και καπηλ-τέχνες μαστροποί (στο απυρόβλητο)” (IT’S A BOY!, Κατερίνα Γκιουλέκα, σελ. 56-7).

Ο ρόλος της μάνας δεν είναι κυρίαρχος στα κείμενα του τόμου. Η Ελένη Λιντζαροπούλου αγγίζει τον πόνο της μάνας που έχασε το παιδί της (Η ΧΙΜΠΑΤΖΙΝΑ ΕΛΕΝΗ, Ελένη Λιντζαροπούλου, σελ. 117) ενώ η Μαριάννα Νικολάου μένει στον καθημερινό αγώνα της μάνας με το μωρό, τη δουλειά και τις δικές της ανάγκες (ΠΡΙΖΕΣ, Μαριάννα Νικολάου, σελ. 152-3). Επίσης η Βασιλεία Οικονόμου κρυπτικά γράφει για την αγέννητη κόρη της που είναι “σκληρή και χυδαία/ Μου το χρωστάει/ που δεν της έδωσα φωνή να με βρίσει/” (ΓΕΝΕΘΛΙΑ, Βασιλεία Οικονόμου, σελ 157-8) αλλά στοιχειώνει τον αναγνώστη νομίζω και η κραυγή της Ισμήνης Παφίτη “Μαμά, φοβάμαι να γεννηθώ…” (ΣΤΗ ΜΗΤ(Ε)ΡΑ, Ισμήνη Παφίτη, σελ. 172-3).

Τούτες οι γυναίκες που φοβούνται να γίνουν μάνες και οι κόρες που φοβούνται να γεννηθούν, δείχνουν νομίζω μια κατεύθυνση προς την οποία εξελίσσεται συχνά η νέα εργαζόμενη, ανεξάρτητη γυναίκα.

Όσο για τον έρωτα, λες και είναι παρωχημένος (;) δεν απασχολεί παρά 4-5 κείμενα, ενώ πολιτικά και κοινωνικά θέματα θίγονται λίγο. Δυο ποίηματα είναι για τις γυναίκες στη Γάζα (ΚΑΠΟΥ ΣΤΗ ΛΩΡΙΔΑ ΤΗΣ ΓΑΖΑΣ, Κατερίνα Λιάτζουρα, σελ. 113-4, και ΓΥΝΑΙΚΑ ΤΗΣ ΓΑΖΑΣ ΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟ ΠΡΟΣΜΕΝΕΙ ΓΡΑΦΟΝΤΑΣ ΠΟΙΗΜΑΤΑ, Ειρήνη Παραδεισανού, σελ. 167) και ένα για τις εξόριστες στη Μόρια (ΕΞΟΡΙΣΤΕΣ, Νεφέλη Βουτσινά-Πετσιμέρη, σελ. 44-5)

Ηλικιωμένες και νεαρές ηρωίδες αναζητούν την εαυτή τους, τη ζωή τους και τη φωνή τους. Μέσα σε σχέσεις δύσκολες, καταπιεστικές, βίαιες, χωρίς έρωτα. Με ενοχές, φυγές, όνειρα, μοναξιά και την αγωνία του σεξουαλικού προσανατολισμού κάποτε. Ωστόσο, πέρα από το να αποδώσουν εύσημα και να συμπονέσουν τις προηγούμενες γενιές γυναικών τα κείμενα, δείχνουν πως οι γυναίκες, παρόλο τον φόβο και την αγωνία τους, κοιτάνε μπροστά. Οι νεότερες μάλιστα από τις ποιήτριες π.χ. Ζησάκη (ΣΤΟ ΔΩΜΑΤΙΟ ΤΗΣ, Κατερίνα Ζησάκη, σελ. 74) Χριστοδούλου (ΤΗΣ ΜΑΝΑΣ ΜΟΥ, Βάσω Χριστοδούλου,  σελ. 222-3), Τόβα (ΔΥΟ ΕΚΑΤΟΣΤΑ, Δέσποινα Τόβα, σελ. 203-4) κλπ ανατέμνουν, εισχωρούν και σφάζουν.

“Αν δεν ορίσουμε εμείς τον εαυτό μας, θα μας ορίσουν οι άλλοι”, γράφει η  AUDRE LORD το 1978[2], αναφερόμενη στις Μαύρες γυναίκες και τους Μαύρους άντρες. Και σε άλλο άρθρο της με τον τίτλο “Η ποίηση δεν είναι πολυτέλεια”, ένα χρόνο νωρίτερα, σημειώνει:  “Μπορούμε να εκπαιδεύσουμε τον εαυτό μας να σέβεται τα συναισθήματά του και να τα μεταμορφώνει σε γλώσσα, ώστε να μπορεί να τα μοιράζεται. Και όπου αυτή η γλώσσα δεν υπάρχει ακόμα, είναι η ποίησή μας που θα μας βοηθήσει να τη φτιάξουμε”[3].

Σε αυτό το πνεύμα νομίζω κινείται η συγκεκριμένη συλλογική έκδοση, 100+20 Φωνές. Και καθώς μάλιστα έρχεται ως συνέχεια του Α’ τόμου, που εκδόθηκε δύο χρόνια νωρίτερα (2023), μπορούμε να πούμε ότι το Δίκτυο γυναικών Συγγραφέων Η ΦΩΝΗ ΤΗΣ με μια ενεργητική και δυναμική στάση μοιάζει να δηλώνει: όλες μαζί οι φωνές θα γίνουμε πιο δυνατές, θα δείξουμε το σχήμα, θα πάρει μορφή η θέση, ο ρόλος και το σημείο στο οποίο βρισκόμαστε οι γυναίκες σήμερα. Έτσι θα προχωρήσουμε στο μέλλον το δικό μας και των παιδιών μας. Γιατί αν δεν γεννήσουν οι δικές μας μήτρες το μέλλον, τότε ποιος θα φροντίσει γι αυτό;

(Το κείμενο -με κάποιες αλλαγές- διαβάστηκε στην πρώτη παρουσίαση του τόμου, που έγινε στο Ρομάντζο στις 5/12/25).

Ελένη Γούλα, μέλος του συντονιστικού στο Δίκτυο Γυναικών Συγγραφέων Η ΦΩΝΗ ΤΗΣ, συμμετέχουσα στην έκδοση.

[1] Ο πρώτος τόμος κυκλοφόρησε από τον ίδιο εκδοτικό οίκο τον Μάιο του 2023 με τίτλο Η Φωνή της και περιλαμβάνει 53 διηγήματα.

[2] AUDRE LORD,  sisters outside, μετ. Ισμήνη Θεοδωροπούλου, εκδόσεις κείμενα, 2023, σελ 62. Το άρθρο με τίτλο “ΞΥΝΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑ: Σημειώσεις για τους φραγμούς ανάμεσα στις γυναίκες και στην αγάπη”, δημοσεύτηκε πρώτη φορά στο περιοδικό The Black Scholar, τόμος 9, τχ 7, (1978).

[3] Στο ίδιο: σελ. 53. Το άρθρο με τον τίτλο: Η ΠΟΙΗΣΗ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΠΟΛΥΤΕΛΕΙΑ (από τα πιο σύντομα κεφάλαια στο βιβλίο) δημοσιεύτηκε πρώτη φορά στο γυναικείο περιοδικό Chrysalis: A Magazine of Female Culture, τχ.3, 1977