Ο Χένρι Τζέιμς γεννήθηκε στη Νέα Υόρκη, αλλά πέρασε τον περισσότερο χρόνο της ζωής του στις μεγαλύτερες πόλεις της δυτικής Ευρώπης. Στη Ρώμη, για παράδειγμα, εμπνεύστηκε ένα από τα πιο σημαντικά του μυθιστορήματα (Roderick Hudson, 1876), στο Παρίσι γνώρισε τον Τουργκένιεφ, τον Φλομπέρ, τον Ζολά και άλλους, και μελέτησε το έργο τους. Είναι όμως δύσκολος συγγραφέας, ακόμα και για επαρκείς αναγνώστες. Ο Έλιοτ – που είναι κι αυτός όπως ο Τζέιμς: μισός Αμερικανός και μισός Άγγλος – λέει πάνω σ’ αυτό το θέμα: «Ο Χένρι Τζέιμς είναι ένας δύσκολος συγγραφέας για τους Άγγλους αναγνώστες, επειδή είναι Αμερικανός. Και δύσκολος για τους Αμερικανούς, επειδή είναι Άγγλος». Στη συνέχεια λέει ότι δεν γνωρίζει αν είναι κατανοητός στους αναγνώστες άλλων εθνοτήτων. Πάντως, η γνώμη που επικρατεί είναι ότι η καλύτερη εισαγωγή στο έργο του Χένρι Τζέιμς είναι το πρώτο αριστούργημα που έγραψε: Το πορτρέτο μιας λαίδης, 1881. Ο τίτλος του έργου μάς θυμίζει την αγάπη του συγγραφέα για τη ζωγραφική. Ο ίδιος, μάλιστα, όταν αναφερόταν στην τέχνη του μυθιστορήματος, χρησιμοποιούσε όρους δανεισμένους από τις εικαστικές τέχνες. Μιλούσε δηλαδή για «φόρμα», «ρυθμό» και «σύνθεση». Επίσης υπήρξε πνευματικό παιδί του Αισθητικού κινήματος, στο οποίο πρωτοστατούσαν, όπως είναι γνωστό, οι ζωγράφοι. Τα έργα του Χένρι Τζέιμς θα μπορούσαν, από μιαν άποψη , να χαρακτηριστούν σαν κοινωνική κριτική, πράγμα που δεν εξηγεί όμως καθόλου την πραγματική τους δύναμη. Είναι, θα ‘λεγε κανείς, ιδιόμορφοι ψυχολογικοί μύθοι, γραμμένοι σε ένα στυλ που – όσο προχωρούμε από τα νεανικά στα μεταγενέστερα έργα – γίνεται όλο και πιο έμμεσο και πιο πολύπλοκο. Πίσω από τα άφθονα ρητορικά σχήματα, τις μεταφορές και τις παρομοιώσεις κινείται αδιάκοπα ένα μυστηριώδες και υποχθόνιο ρεύμα. Είναι πολύ πιθανό, αυτή η αλλόκοτη τέχνη να έχει τις ρίζες της στην προσωπική ζωή του ίδιου του συγγραφέα, αν λάβει κανείς υπόψη του ότι ο Τζέιμς ήταν το πλέον αθόρυβο και συνεσταλμένο μέλος μιας οικογένειας ευφυών ανθρώπων. Έμεινε ως τον θάνατό του εργένης και, μολονότι του άρεσαν οι κοινωνικές συναναστροφές και η κοσμική δραστηριότητα, στο βάθος ήταν πολύ μοναχικός άνθρωπος. Αφοσιώθηκε με πάθος στην τέχνη του, και αυτή η αφοσίωση έφτασε ν’ αποτελεί το μόνο μέσο που πρόσφερε διέξοδο στα αισθήματα και τις συγκινήσεις του.
Η πραγματική ζωή τού προμήθευε μονάχα données, δηλαδή θέματα κατάλληλα για μετουσίωση. Αυτά τα ακατέργαστα υλικά πάσχιζε να τα υποτάξει στην απόλυτη εξουσία της τέχνης του. «Η τέχνη πλάθει τη
ζωή», υποστήριξε με πάθος στην περιβόητη διαμάχη του με τον Χ. Τζ. Ουέλς, τον συγγραφέα του μυθιστορήματος Ο αόρατος άνθρωπος. Η τέχνη του Τζέιμς επεκτείνει σε μεγάλο βαθμό τις δυνατότητες της πεζογραφίας. Είχε βάλει στόχο του να τελειοποιήσει ένα είδος μυθιστορήματος, στο οποίο η εξωτερική βάση θα είναι ελάχιστη. Πράγματι, όλα σχεδόν τα εξωτερικά συμβάντα στα έργα του γνωστοποιούνται στον αναγνώστη μέσα από τις συνομιλίες των προσώπων. Και αυτό γιατί ο διάλογος και οι κοινωνικές επαφές δεσπόζουν στις ιστορίες του, που ξετυλίγονται σε μια ατμόσφαιρα ευγένειας και υλικής άνεσης. Παρ’ όλο που ο Τζέιμς απεχθανόταν τον Όσκαρ Ουάιλντ και το έργο του, συμμεριζόταν, ωστόσο, την αγάπη του Ουάιλντ για καθετί το κοσμικό, το αβρό και το σπινθηροβόλο. Ήταν, άλλωστε, εξ ίσου πνευματώδης με τον συγγραφέα του Ντόριαν Γκρέι, με τη διαφορά ότι τα ευφυολογήματα του Χένρι Τζέιμς- που ισχυριζόταν για τις συμπατριώτισσές του ότι «οι Αμερικανίδες (οι όμορφες, κι αυτό έδινε ευρύτητα στο αξίωμα) είναι οι πιο απαιτητικές γυναίκες του κόσμου, και οι λιγότερο προικισμένες με το αίσθημα της οφειλής» (Daisy Miller ) – δύσκολα μπορούν ν’ αποσπασθούν από το κείμενο που τα περιέχει, γιατί είναι στενά υφασμένα με τη δράση του βιβλίου.
« Ποτέ μην πεις ότι ξέρεις την τελευταία λέξη για την καρδιά μια γυναίκας», συμβουλεύει ο αφηγητής μιας ιστορίας του Χένρι Τζέιμς το 1888. Οι βιογράφοι του Τζέιμς θα έπρεπε να λαμβάνουν αυτή την παρατήρηση συχνότερα υπόψη τους. Ένας απ’ αυτούς, η Λίντολ Γκόρντον, στη βιογραφία που έγραψε για τον εν λόγω συγγραφέα: Χένρι Τζέιμς: Δυο γυναίκες και η τέχνη του (1999), ξεκινά το βιβλίο της με μια ευφυή ιδέα. Να ερευνήσει τη σχέση του μεγάλου συγγραφέα με δυο σπουδαίες γυναίκες της ζωής του, και κατόπιν να εντοπίσει την επιρροή τους στο έργο του. Η πρώτη γυναίκα είναι η ωραία και έξυπνη εξαδέλφη του Μαίρη Τεμπλ. Πριν από τον πρόωρο θάνατό της, από φυματίωση στα 24 χρόνια της, το 1870, η Μίνι, όπως την αποκαλούσαν, είχε γοητεύσει με το ευφυές της πνεύμα όχι μόνο τον Χένρι Τζέιμς, τον μεγαλύτερο αμερικανό συγγραφέα εκείνη την εποχή, αλλά και τον αδελφό του Ουίλιαμ, τον μεγαλύτερο ίσως Αμερικανό φιλόσοφο, και ακόμα τον Όλιβερ Χολμς , τον επιφανέστερο τότε αμερικανό δικηγόρο. Η χαριτωμένη και λαμπερή παρουσία της θα αποτελούσε αργότερα το υλικό με το οποίο ο Χένρι Τζέιμς θα έπλαθε μυθιστορηματικές ηρωίδες σαν την Ιζαμπέλ Αρτσερ στο Πορτρέτο μιας λαίδης ( 1881 ) και τη Μίλι Ντίαλ στα Φτερά του περιστεριού ( 1902 ). Η δεύτερη γυναίκα χάρισε, κρυφά, στον Χένρι Τζέιμς μια καρφίτσα γραβάτας, καμωμένη από ένα αρχαίο ελληνικό νόμισμα, με τη μορφή του Βάκχου. Τη φορά ο συγγραφέας σε μια κατοπινή φωτογραφία του. Η Κωνστάνς Φένιμορ Γούλσον, όπως ήταν το όνομά της , ήταν συγγενής του Τζέιμς Φένιμορ Κούπερ, συγγραφέα του μυθιστορήματος Ο τελευταίος των Μοϊκανών που του χάρισε παγκόσμια φήμη. Ήταν, όπως αποδεικνύει η βιογράφος του Χένρι Τζέιμς, και η ίδια αξιόλογη συγγραφέας , που πρωτοδημοσίευσε έργο της τη χρονιά που πέθανε η άλλη σπουδαία γυναίκα, η Μαίρη Τεμπλ. Ύστερα από μια μακριά παραμονή της στον αμερικανικό Νότο , τόπο όπου κυρίως διαδραματίζονται τα βιβλία της , πήγε στην Ευρώπη το 1880, όπου γρήγορα γνωρίστηκε με τον Χένρι Τζέιμς, τον οποίο θαύμαζε απεριόριστα. Δημιούργησαν μια στενή φιλία που διήρκεσε και βάθυνε μέχρι την αυτοκτονία της. Μια φορά μάλιστα έμεινε με τον απόμακρο Τζέιμς, για ένα μήνα, σε ένα σπίτι στη Φλόριντα, ενώ το 1891 ρίχτηκε από ένα μπαλκόνι στη Βενετία, σύμφωνα με τη βιογράφο του Τζέιμς , επειδή ο Χένρι δεν μπορούσε να έλθει εκεί λόγω υποχρεώσεών του στο Λονδίνο.
Η Λίντολ Γκόρντον, με στοιχεία συγκεντρωμένα έπειτα από ενδελεχή έρευνα, δεν διστάζει να πάει ενάντια στις πρόσφατες θεωρίες για τον Τζέιμς, όπως εκείνη του Φρεντ Κόπλαντ, που το 1992 τον παρουσιάζει « ομοερωτικό », και η άλλη του Σέλντον Νόβικ, που, στη βιογραφία του για τον Τζέιμς το 1996, τον αναφέρει, λιγότερο πειστικά, ως ενεργό και έκδοτο ομοφυλόφιλο. Για την Γκόρντον οι σχέσεις του Τζέιμς με τις δυο αυτές γυναίκες είχαν ερωτισμό, αν και ποτέ δεν ολοκληρώθηκαν ερωτικά. Αποκαλύπτει, επίσης, με πειθώ, τη δημιουργική σημασία που είχε γι’ αυτόν η Μαίρη Τέμπλ. Ο ίδιος ο Τζέιμς , αρκετό καιρό μετά τον βαθύ του πόνο για τον πρόωρο θάνατο της Μαίρης Τεμπλ, μίλησε για τη ζωντάνια της και το πρόωρα κομμένο άνθος της ζωής της, λέγοντας ότι υπήρξε, όπως αναφέρθηκε και πιο πάνω, η έμπνευση για ορισμένες ηρωίδες του, με μόνη τη διαφορά ότι εδώ έχουμε και την επιβεβαίωση του ίδιου του συγγραφέα. Πολύ συγκινητικά έγραψε και στην αυτοβιογραφία του, σαράντα χρόνια μετά τον θάνατό της.
Την ίδια σημασία είχε για τη βιογράφο του και η σχέση του με την Κωνστάνς Φένιμον Γούλσον. Στις συναντήσεις τους, λέει ακόμα η Γκόρντον, συζητούσαν, σαν ίσος προς ίσο, για την τέχνη της μυθοπλασίας, ενώ η αυτοκτονία της όχι μόνο πλήγωσε ψυχικά βαθιά τον Τζέιμς, αλλά και υπήρξε ο καταλύτης για τη δημιουργία των εξαιρετικών τελευταίων βιβλίων του. Η Λίντολ Γκόρντον προσφέρει, στη βιογραφία της για τον Χένρι Τζέιμς, άγνωστα ή λίγο γνωστά, πάντα όμως ενδιαφέροντα, στοιχεία για τον συγγραφέα, στηρίζοντας τη βασική θέση του βιβλίου της που είναι ότι τόσο η ζωή όσο και το έργο του Χένρι Τζέιμς επηρεάστηκαν βαθιά από τη σχέση του με τις δυο αυτές σπουδαίες γυναίκες.
—————————-
