Το τετραμηνιαίο λογοτεχνικό περιοδικό Συντέλεια που κυκλοφόρησε στις αρχές της δεκαετίας του 1990 (και αργότερα  με τίτλο Νέα Συντέλεια)ήταν μια πλημμυρίδα από ανέκδοτα και αδημοσίευτα κείμενα που τα υπέγραφαν κορυφαίοι ποιητές και πεζογράφοι της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Μαζί με ποιήματα, πεζά και δοκίμια βρίσκει κανείς εκεί και εικαστικές δημιουργίες Ελλήνων και ξένων, παλαιών και νέων, δημιουργών. Υπήρξε επίσης ένα σημαντικό λογοτεχνικό περιοδικό, που επικεντρωνόταν στη λογοτεχνία, τις τέχνες και τη θεωρία (εκδ. Εξάντας). Θεωρείται, μάλιστα, και μια εστία παρουσίασης  μοντερνιστικών και υπερρεαλιστικών τάσεων στην ελληνική λογοτεχνία κατά την περίοδο της  κυκλοφορίας του. Γενικοί διευθυντές του  περιοδικού ήταν ο ποιητής  Νάνος  Βαλαωρίτης, η Μαντώ Αραβατινού και ο Ανδρέας  Παγουλάτος. Ο πρώτος – όπως τουλάχιστον  δείχνει το επώνυμό του – ήταν δισέγγονος του ποιητή  Αριστοτέλη Βαλαωρίτη, του ποιητή που, αν και δεν τον διαβάζουν σήμερα, έχει ωστόσο γράψει και στίχους αξιομνημόνευτους, όπως αυτοί που αναφέρονται στον Πασά των Ιωαννίνων, τον οποίο ο ποιητής φαντάζεται  ξαπλωμένο μπρούμυτα πάνω σε μια λεοντή, όπως αυτή που φόραγε ο Ηρακλής,  στηρίζοντας  το σαγόνι του στο κεφάλι του θηρίου :

Αγκαλιασμένα τα θεριά, σου φαίνονται πως έχουν

                ένα κορμί δικέφαλο· το μάτι δε γνωρίζει

               ποιο τάχα ναν’ το ζωντανό και ποιο το σκοτωμένο.

Ο  Νάνος (Ιωάννης)  Βαλαωρίτης – στενός  φίλος  του Ελύτη  και του Εμπειρίκου – συμπληρώνει τον αριθμό των τριών σωματοφυλάκων του Δουμά και της υπερρεαλιστικής μας ποίησης, για την  οποία  διατείνεται ότι « ο δικός μας υπερρεαλισμός έχει ιδιαίτερο χαρακτήρα ο οποίος δεν είναι ελληνοκεντρικός, αλλά  μεσογειακός και μεταφυσικός ».  Ο   Νάνος  Βαλαωρίτης – που  γεννήθηκε στην Λωζάνη το 1921 και πέθανε  στην Αθήνα το  2019 – σπούδασε Φιλολογία και Νομικά  στην  Αθήνα, το Λονδίνο και τη Σορβόννη, και ήταν ο πρώτος που μετάφρασε έλληνες υπερρεαλιστές. Υπήρξε επίσης, κατά την περίοδο 1963-1967, διευθυντής στο περιοδικό Πάλι, στο οποίο – δεν πρέπει να κάνω λάθος –  δημοσιεύεται, το  1965 σε τρεις συνέχειες,  το έργο του Ανδρέα  Εμπειρίκου  Αργώ ή Πλους αεροστάτου. Όσο για τη Συντέλεια, πρέπει να διευκρινιστεί ακόμη ότι δεν είναι, αποκλειστικά, ένα περιοδικό για τον υπερρεαλισμό, αλλά ένα περιοδικό που θέλει να έχει μια δυναμική σχέση με τα  μοντέρνα  κινήματα.

Στο δεύτερο τεύχος της Συντέλειας, που κυκλοφόρησε  το 1991, βρίσκει  κανείς  στις  σελίδες του ένα αδημοσίευτο τότε κείμενο του Ελύτη και ένα του Εμπειρίκου.  Αρχίζοντας με τον Ελύτη, πρέπει να πούμε ότι πέντε μήνες μετά την έκδοση των δύο κειμένων της  Ιδιωτικής οδού,  ο νομπελίστας ποιητής επανέρχεται στο προσκήνιο με ένα ποίημα ερωτικό, γραμμένο μόλις την περσινή χρονιά  και αφιερωμένο   στη μνήμη του Bαρώνου Friedrich von Hardenberg που δεν είναι άλλος από τον γερμανό ποιητή Novalis(1772- 1801 ), τον ποιητή του « μαγικού ιδεαλισμού » και του ρομαντισμού των μακρινών οριζόντων, ο οποίος ήταν σημαδεμένος από τον έρωτά του για τη Σοφία Φον Κουν, που πέθανε στα 16 της  από φθίση και που έγινε αφορμή να οδηγηθεί ο ποιητής  σε  ακραίες μεταφυσικές στάσεις. Ο Ελύτης, όπως έκανε άλλοτε και με την πορτογαλίδα μοναχή  Μαρία Αλκαφοράντο στα Τρία ποιήματα με σημαία ευκαιρίας, έτσι και σ’ αυτό το αδημοσίευτο τότε ποίημα αναφέρει τη Σοφία Φον Κουν με το μικρό της όνομα στη γερμανική του γραφή,  όπως τουλάχιστον φαίνεται στους στίχους του εν λόγω ποιήματος που παραθέτω πιο κάτω και που επιγράφεται  ΕΛΕΓΕΙΟ  ΤΟΥ GRÜNINGEN. Ο νομπελίστας ποιητής, εμπνευσμένος από  αυτή την έξω, από τα συνηθισμένα σχέση, μιλάει εκεί για τη μεταφυσική διάσταση του έρωτα:

Δάση της Ρηνανίας πριν καιρό πολύ σταματημένα μέσα μου

            Και ξανά τώρα σαν από κέρας κυνηγετικό ερχομένα

           Οικόσημα και δέντρα  γενεαλογικά που δωδεκαετής άθελά μου

ανακάλυπτα

Es war der erste einzige  Traum

Söfchen μου σένα εννοώ

Όπως καταλαβαίνετε τώρα από τους στίχους, το ΕΛΕΓΕΙΟ  ΤΟΥ GRÜNINGEN  είναι σήμερα ένα από τα 14 ποιήματα της ποιητικής συλλογής  Τα Ελεγεία της Εξώπετρας, που κυκλοφόρησε λίγους μήνες αργότερα από το δεύτερο τεύχος της Συντέλειας, το φθινόπωρο του 1991.

Και κάτι ακόμα: Δύο από τα πιο σπουδαία έργα του Ελύτη ανήκουν σε αυτή την όψιμη περίοδο της ποιητικής του δημιουργίας: το  Ημερολόγιο ενός αθέατου Απριλίου (1984) και  Τα ελεγεία της Εξώπετρας  (1991).

Λέγεται, μάλιστα, ότι με  εξαίρεση τον Γκαίτε (εγώ θα πρόσθετα και τον Σοφοκλή για το κύκνειο άσμα του Οιδίπους επί Κολωνώ), ποιητής που γύρω στα 80 του χρόνια να έχει γράψει μείζονα έργα  δεν υπάρχει στα παγκόσμια  Γράμματα, πράγμα που δείχνει ότι η ποίηση είναι τέχνη της νεότητας ακόμα και όταν γράφεται από ποιητές  στα βαθιά γερατειά.

Η  άλλη κορυφαία προσωπικότητα της ελληνικής ποίησης, την οποία βρίσκουμε στις σελίδες του περιοδικού Συντέλεια,είναι, όπως είπαμε πιο πάνω, ο  Ανδρέας  Εμπειρίκος. Η  Συντέλεια φέρνει για πρώτη  φορά στο φως 438 στίχους από μια πολύστιχη  και ανολοκλήρωτη ποιητική του δημιουργία, θρυλική όσο και ο Μέγας Ανατολικός , που είναι μάλιστα σύγχρονή του, την Άσπρη Φάλαινα, εμπνευσμένη από ένα αριστούργημα της αμερικανικής λογοτεχνίας, το   Moby Dick  του Χέρμαν  Μέλβιλ.   Ο Ανδρέας  Εμπειρίκος – που σε ένα του ποίημα, με τίτλο ‘ 28 Οκτωβρίου 1940 ,’ δηλώνει ευθαρσώς : είμαι φιλήδονος και σοσιαλιστής – αν και τον απασχολούσαν τότε οι πολιτισμοί και ο ιδεολογικός προσανατολισμός των μειονοτήτων όπως και οι φυλετικές μείξεις, άρχισε να γράφει αυτό το πολύστιχο ποίημα το 1965, δέκα ακριβώς χρόνια πριν από τον θάνατό του και συγχρόνως  με τα τελευταία ποιήματα των συλλογών Η σήμερον ως αύριον και ως χθες  και Οκτάνα, ενώ ταυτόχρονα επεξεργαζόταν  το  ερωτογράφημα  Μέγας  Ανατολικός. Η  Άσπρη Φάλαινα είναι γραμμένη  σε πρώτο πρόσωπο. Ο ποιητής δανείζεται τη μορφή του Ισμαήλ, του μόνου επιζήσαντα από το πλήρωμα «του καπετάν Αχάμπ του ανθρωποδαίμονα» που χάθηκε με το φαλαινοθηρικό Πήκουοντ στα βάθη του Ειρηνικού ωκεανού, ενώ ο λόγος που γράφει αυτό το ποίημα δηλώνεται μέσα στο ποίημα :

Όχι για να υμνήσω εμάς τους κυνηγούς της

                           Αλλά την Άσπρη Φάλαινα, το μέγα κήτος

 Διότι η Αλήθεια αξίζει πιο πολύ από τη Δόξα

                           Κι από το Κάλλος

Και από τη Νίκη..

Στις σελίδες της Συντέλειας, μαζί με άλλα, όπως είπαμε,  ποιήματα, πεζά, δοκίμια και εικαστικές  δημιουργίες Ελλήνων και ξένων,  τα δυο αυτά έργα, για τα οποία  έγινε  λόγος, έρχονται να υποστηρίξουν την ιδεολογική στροφή της ελληνικής «περιθωριακής κουλτούρας» που κηρύττει ο ποιητής, πεζογράφος και καθηγητής  στο αμερικανικό πανεπιστήμιο Μπέρκλεϊ,  Νάνος  Βαλαωρίτης και που αποτελεί την άποψη του περιοδικού, που θέλει σε γενικές γραμμές να πει: Δεν πρέπει να προσπαθούμε να γίνουμε αντάξιοι ή ίσοι με τους αρχαίους προγόνους μας. Πρέπει να χειραφετηθούμε και να προχωρήσουμε. Ο νεοέλληνας λογοτέχνης και θεωρητικός, η νεοελληνική κουλτούρα γενικότερα – που υποχρεώνεται να εκφραστεί σε έναν στενό, γλωσσικά και γεωγραφικά, χώρο – πρέπει να συνειδητοποιήσει και  να  διαφυλάξει την ελληνική ταυτότητα, αλλά και να εκσυγχρονιστεί. Να πάψει να είναι το μιμητικό αντικαθρέφτισμα ιδεών, που άλλοι  (οι αρχαίοι ή οι Δυτικοί) έχουν διατυπώσει καλύτερα. Να διεκδικήσει ακόμα έναν παρεμβατικό ρόλο, με το δεδομένο όμως ότι ανήκει στο περιθώριο της Αρχαίας  Ελλάδας, της Ευρώπης, των ιστορικών μεταβολών. Αυτή είναι, μπορούμε να πούμε, η άποψη για την πολιτιστική μας ζωή που υπηρέτησε το τετραμηνιαίο περιοδικό λογοτεχνίας, τέχνης και θεωρίας Συντέλεια. Κλείνω αυτό το κείμενο με αυτούς τους στίχους από την Άσπρη Φάλαινα, όπου ο ποιητής εκφράζει τη γνώμη του για την ποίηση:            Ω, ναι !  αγάπησα πολύ την ποίηση·

                         Μεσ’ απ’ αυτή παίρνει η ζωή την πλήρη σημασία της

                        Το χρώμα και το σχήμα και τη γεύσι.