Ένοχο τοπίο
Εξακολουθώ επίμονα να απασχολώ τη στήλη και με ταινίες ελάχιστα δημοφιλείς, αυτές που οι κριτικοί υποδέχονται χλιαρά και οι κινηματογραφόφιλοι μάλλον αποφεύγουν, είτε γιατί είναι ορκισμένοι εχθροί των arthouse ταινιών, είτε γιατί το ασαφές, το φευγαλέο, το αιωρούμενο δεν περιλαμβάνεται στο κινηματογραφικό μενού τους. Η ταινία REEDLAND (Ανάμεσα στις Καλαμιές)* του Sven Bresser είναι μια ταινία γι’ αυτούς που τα παραπάνω χαρακτηριστικά ασκούν μια σαγήνη.
Σε ένα σημερινό μικρό χωριό στη Βόρεια επαρχία της Ολλανδίας, ζει ο χήρος ηλικιωμένος αγρότης Jonas τη μοναχική μονότονη καθημερινότητα του. Ασχολείται με την κοπή και συλλογή των καλαμιών, που είναι η κύρια πηγή εσόδων της περιοχής, και περιστασιακά φιλοξενεί και προσέχει την προέφηβη εγγονή του Dana όταν η μητέρα της εργάζεται. Οι νέες συνθήκες που επιβάλει η Ευρωπαϊκή Ένωση στον αγροτικό τομέα προβληματίζουν και τον ίδιο και ολόκληρη της κοινότητα του χωριού που διαμαρτύρεται έντονα· ο ανταγωνισμός με την κινέζικη παραγωγή μειώνει την τιμή του δικού τους προϊόντος, το κράτος διαφοροποιεί σε βάρος τους την αγροτική πολιτική του και οι οικονομικές απαιτήσεις για εκσυγχρονισμό του γεωργικού εξοπλισμού είναι δυσβάσταχτες – μια νέα πραγματικότητα στην οποία καλούνται να συναινέσουν όλοι οι ευρωπαίοι αγρότες.
Όμως η ήρεμη αγροτική καθημερινότητα, που παίρνει διαστάσεις σχεδόν αρχέγονης ιεροτελεστίας, διακόπτεται όταν ο Jonas ανακαλύπτει το πτώμα ενός νεαρού κοριτσιού ανάμεσα στις καλαμιές. Ο ξένος είναι πάντα πιο πρόσφορος για τον ρόλο του θύτη, εύκολα του αποδίδονται ευθύνες για ο,τι κακό συμβαίνει· η δολοφονία καταλογίζεται στους κατοίκους ενός άλλου χωριού στην απέναντι πλευρά του καναλιού. Η αστυνομική έρευνα, απρόθυμη από την αρχή, χαλαρώνει ακόμη περισσότερο. Το κακό κρατήθηκε ‘’μακριά από μας’’.
Η δολοφονία του κοριτσιού ωθεί τον ήρωα να αναζητήσει ο ίδιος τον ένοχο με επιμονή, η εσωτερική ισορροπία του ανατρέπεται, ξυπνά μέσα του μια έντονη ανησυχία, μια ανασφάλεια, κάτι σκοτεινό που είχε απωθήσει – παιδικοί φόβοι και απώλειες ίσως. Ο σκηνοθέτης αφήνει σκηνές-ρωγμές μέσα στη συνεχιζόμενη καθημερινότητα, που επιτρέπουν στον θεατή να ρίξει ματιές μέσα στην εσωτερική σκοτεινή επικράτεια του Jonas, να εισπράξει τη διάχυτη τάση του να ενδώσει σε σκοτεινές παρορμήσεις. Χαρακτηριστική η σκηνή με την έφηβη του ωτοστοπ: χωρίς διάλογο, χωρίς κίνηση, χωρίς βλέμμα, με τη σιωπή να κόβεται μόνο από τον ήχο της καταρρακτώδους βροχής στα τζάμια, η δυναμική μέσα στο αυτοκίνητο αλλάζει σταδιακά, η ένταση γίνεται σχεδόν απτή, ο θεατής χωρίς να ξέρει γιατί περιμένει ότι κάτι κακό θα συμβεί.
Ο σκηνοθέτης αφήνει σκόπιμα τον ήρωα του ανεξιχνίαστο. Κρατά τον θεατή στην κόψη του ξυραφιού, διαφοροποιώντας συνεχώς τη γνώμη του για τα κίνητρα και τις κινήσεις του Jonas, σε μόνιμη ανησυχία, σε διαρκή αίσθηση απειλής. Επιτρέπει την προσπάθεια προσέγγισης του θεατή στον ψυχισμό αυτού του κλειστού ανθρώπου με τα καταπιεσμένα συναισθήματα, μόνο μέσα από υπονοούμενα, σκόπιμες παραλείψεις, μικρές νύξεις και εικασίες, που δεν αφήνει ποτέ να γίνουν βεβαιότητες. Τον αφήνει μετέωρο ανάμεσα στο φως και το σκοτάδι, όπως ακριβώς και τον ήρωα του.
Η δυσοίωνη αίσθηση, η αβεβαιότητα και αμφιθυμία που χαρακτηρίζει την ταινία υπηρετείται έξοχα από το συντριπτικά όμορφο φυσικό τοπίο· το παιχνίδι της φύσης, πότε γαλήνια καθησυχαστικό, πότε επικίνδυνα άγριο, αντικατοπτρίζει τις υπόγειες διεργασίες του ήρωα. Έχει κανείς την εντύπωση ότι το τοπίο – με τις εικόνες και τις εμπειρίες που εμπεριέχει – ενέπνευσε την ταινία, γι’ αυτό και είναι συμπρωταγωνιστής· μέσα από τη βροχή, τον άνεμο, την κίνηση των καλαμιών, τη φωτιά και τον καπνό, γίνεται μια μυστηριώδης παρουσία, χάνει την αθωότητα του, σε σημείο που μια λακκούβα με πίσσα μέσα στα καλάμια μπορεί να οπτικοποιήσει το κακό.
Λιτό, ευφυές, συμπυκνωμένο σενάριο, σύντομες σκηνές, επιλεγμένες με σχολαστική φροντίδα, που κόβονται απότομα, ρυθμός αργός αλλά ελεγχόμενος, καθηλωτική φωτογραφία, εξόχως ανησυχητικό ηχητικό τοπίο και η απρόσμενη, για ερασιτέχνη αγρότη ηθοποιό, συγκρατημένη ερμηνεία του πρωταγωνιστή συνυπηρετούν με συνέπεια αυτό το ιδιόμορφο, μινιμαλιστικό, ατμοσφαιρικό θρίλερ.
Σε αυτή την ενδιαφέρουσα ταινία, κάτι ξυπνά, υφέρπει και απειλεί ανησυχητικά, κάτι απειλείται και καταστρέφεται. Αν ζητάτε απαντήσεις, δεν υπάρχουν. Ο ένοχος και το θύμα μπορεί να είναι πιο κοντά απ’ ο,τι νομίζουμε.
