Ο Αντρέ Ντεραίν / André Derain γεννήθηκε το 1880 στο Σατού, λίγο έξω από το Παρίσι, σε μια ευκατάστατη οικογένεια ζαχαροπλάστη που τον προόριζε για μηχανικό. Άρχισε να ζωγραφίζει σε ηλικία 15 ετών και από το 1898 παρακολούθησε μαθήματα ζωγραφικής στο εργαστήριο του συμβολιστή ζωγράφου Εζέν Καριέρ, όπου γνώρισε τον διάσημο μοντερνιστή Ανρί Ματίς. Το 1900, γνώρισε τον Μωρίς ντε Βλαμένκ και μαζί μοιράστηκαν ένα εργαστήριο στο Σατού, όπου ζωγράφιζαν σκηνές της περιοχής τους μαζί και είχαν καθοριστική επίδραση ο ένας στην καλλιτεχνική ανάπτυξη του άλλου. Αυτό διακόπηκε όμως από την στρατιωτική θητεία του Ντεραίν από τον Σεπτέμβριο του 1901 έως το 1904. Μετά την ολοκλήρωση της θητείας του, αφοσιώθηκε αποκλειστικά στη ζωγραφική και παρακολούθησε μαθήματα στην Ακαδημία Ζυλιάν.
Στην καθοριστική επιρροή του Βαν Γκογκ, τον οποίο ανακάλυψε το 1901, προστέθηκε και αυτή άλλων μετα-ιμπρεσιονιστικών ρευμάτων και ιδιαίτερα το υποδειγματικό έργο του Σεζάν, έργα του οποίου είδε στο πρώτο Φθινοπωρινό Σαλόν το 1903.Ο Ντεραίν πέρασε το καλοκαίρι του 1905 με τον Ματίς στο Κολιούρ, ένα μικρό παραθαλάσσιο χωριό στη Νότια Γαλλία. Αυτή ήταν μια κομβική περίοδος για τον καλλιτέχνη: εξερεύνησε τεχνικές του ιμπρεσιονισμού και του μετα-ιμπρεσιονισμού και δημιούργησε τοπιογραφίες που αφομοίωναν ιμπρεσιονιστικά θέματα με ντιβιζιονιστική τεχνική ( στιγματογραφία) και τολμηρή χρωματική παλέτα. Αργότερα την ίδια χρονιά, παρουσίασαν τους εξαιρετικά καινοτόμους πίνακές τους στο Φθινοπωρινό Σαλόν του 1905. Τα ζωηρά, αφύσικα χρώματα οδήγησαν τον κριτικό Λουί Βωξέλ να χαρακτηρίσει την ομάδα των καλλιτεχνών και τα έργα τους «Fauves» (άγρια θηρία), σηματοδοτώντας έτσι την καθιέρωση του Φωβισμού. Το όνομα «Φωβ» αντανακλούσε μια ανάμεικτη εντύπωση, αναγνώριζε τη ζωντάνια και την ασυγκράτητη ενέργεια των έργων τους, αλλά εξέφραζε επίσης ένα αίσθημα σοκ. Τον Μάρτιο του 1906, ο διάσημος έμπορος έργων τέχνης Αμπρουάζ Βολάρ πρόσεξε το ταλέντο του Ντεραίν και έκλεισε συμβόλαιο μαζί του να ζωγραφίσει απόψεις του Λονδίνου. Κατά τη διάρκεια των τριών επισκέψεών του στο Λονδίνο ο Ντεραίν ζωγράφισε πολλές απόψεις του Τάμεση και της Γέφυρας του Πύργου, συνολικά 30 πίνακες, 29 από τους οποίους σώζονται ακόμη και θεωρούνται από τα πιο δημοφιλή έργα του.
Το 1907 ο έμπορος έργων τέχνης Κανβάιλερ αγόρασε όλα τα έργα του Ντεραίν, παρέχοντάς του οικονομική σταθερότητα. Εκείνη την εποχή, πειραματίστηκε με την γλυπτική και εγκαταστάθηκε στη Μονμάρτρη. Εκεί, σύχναζε στο Μπατώ-Λαβουάρ, όπου πήγαινε με τον Βλαμένκ και συναντούσε τον φίλο του Πάμπλο Πικάσο και άλλους σημαντικούς καλλιτέχνες που σύχναζαν και δημιουργούσαν στην περιοχή. Η Φερνάντ Ολιβιέ, ερωμένη του Πικάσο εκείνη την εποχή, τον περιέγραψε πλήρως: «Λεπτός, κομψός, με ζωηρό χρώμα και σκούρα μαύρα μαλλιά. Με αγγλική κομψότητα, μάλλον εντυπωσιακή. Φανταχτερά γιλέκα, γραβάτες σε έντονα χρώματα, κόκκινο και πράσινο. Πάντα πίπα στο στόμα του, φλεγματικός, ειρωνικός, ψυχρός, εριστικός».
Τα επόμενα χρόνια, η καινοτομία του προήλθε από την ικανότητά του να συγχωνεύει διαφορετικές πηγές έμπνευσης, όπως επιρροές από τον Πωλ Γκωγκέν, την ρομανική γλυπτική, την τέχνη της Ανατολικής Ασίας και την αφρικανική γλυπτική. Η ευρεία γκάμα επιρροών και αναφορών του εξέφραζε την αγάπη του για τις γκαλερί και τα μουσεία – σύχναζε στα γαλλικά μουσεία και ήταν πολύ εξοικειωμένος με τις συλλογές τους. Από το 1907, η πιο κυρίαρχη επιρροή του ήταν ο Πωλ Σεζάν. ( Βλ: Brilliant Days, Paintings by the Fauves, The Metropolitan Museum of Art, 1992).
Από το 1908, απομακρύνθηκε όμως από την φωβιστική τάση, εστιάζοντας σε μια πιο χαμηλή και κορεσμένη χρωματική παλέτα και κάποια γεωμετρικά βήματα προς τον κυβισμό, που τελικά δεν ακολούθησε. Ασχολήθηκε επίσης με την εικονογράφηση βιβλίων: Το 1909 φιλοτέχνησε ξυλογραφίες για το βιβλίο «Ο Διαφθορέας γόης» του Γκυγιώμ Απολλιναίρ, το 1912 εικονογράφησε μια ποιητική συλλογή του Μαξ Ζακόμπ, το 1934 για τον «Ηλιογάβαλο» του Αντονέν Αρτώ, το 1943 για τον «Πανταγκρυέλ» του Ραμπελαί κ.ά. Το 1910 και το 1912 παρουσίασε έργα του στο Μόναχο και το 1913 στη Νέα Υόρκη.
Η τεχνοτροπία του Ντεραίν από το 1911-14 άρχισε να εμφανίζει απροκάλυπτα αναθεωρητικό προσανατολισμό με την μελέτη του στους παλαιούς Δασκάλους με κλασικιστική διάθεση. Ο ρόλος του χρώματος μειώθηκε και οι φόρμες έγιναν λιτά παραστατικές. Με το ξέσπασμα του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, επιστρατεύθηκε και είχε λίγες ευκαιρίες να ζωγραφίσει, αν και το 1916 εικονογράφησε ένα βιβλίο του Αντρέ Μπρετόν. Το 1919 σχεδίασε τα κοστούμια και τα σκηνικά για τα Ρωσικά Μπαλέτα του Σεργκέι Ντιαγκίλεφ. Η μεγάλη επιτυχία τον οδήγησε στη δημιουργία πολλών θεατρικών σκηνικών για όπερες και μπαλέτα. Αν και η βασική του απασχόληση ήταν η ζωγραφική, δημιούργησε και έργα γλυπτικής. Τα έργα του, γλυπτά, σχέδια, αλλά και αντικείμενα πρωτόγονης τέχνης από την συλλογή του, εκτίθενται σε σημαντικό αριθμό μουσείων σε όλο τον κόσμο και στη Γαλλία, στο Παρίσι και στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης στην Τρουά.
Μετά τον πόλεμο ο Ντεραίν αναγνωρίσθηκε ως επί κεφαλής του ανερχόμενου ανανεωμένου κλασικισμού επηρεάζοντας αρκετούς άλλους. Μακριά από την αγριότητα των φωβ-αγριμιών της τέχνης, θαυμάστηκε ως υποστηρικτής της παράδοσης. Η δεκαετία του 1920 σηματοδότησε το απόγειο της επιτυχίας του. Το 1928 του απονεμήθηκε το βραβείο Κάρνεγκι και άρχισε να εκθέτει εκτενώς στο εξωτερικό – στο Λονδίνο, το Βερολίνο, την Φρανκφούρτη, το Ντίσελντορφ, την Νέα Υόρκη, το Σινσινάτι . Από το 1935, αποτραβήχθηκε με την οικογένεια του στο Σαμπουρσί . Πέθανε από αυτοκινητιστικό ατύχημα στο Γκαρς, κοντά στο Παρίσι το 1954.
Η διφυής προσφορά του Ντεραίν αποτελεί εικαστική εξαίρεση στην ιστορία του μοντερνισμού. Αν και ασχολήθηκε υποδειγματικά με την μεταιμπρεσιονιστική και φωβ ζωγραφική μεταπήδησε σχεδόν αιφνίδια σε έναν ιδιότυπο ολιγόφωτο ρεαλισμό. Το έργο του επικεντρώθηκε σε κλασικά θέματα εμπνευσμένα από ανάλογα μοτίβα των μουσείων που μελετούσε εντατικά, με την επιθυμία να αναδομήσει ουσιαστικά την κλασική παράδοση. Αυτό το κίνημα μιας αισθητικής μεταμέλειας και αναθεώρησης των μοντερνιστικών αναζητήσεων από μερίδα καλλιτεχνών την δεκαετία του 1920 έως την δεκαετία του 1940 αποκαλέστηκε χαρακτηριστικά από τον Ζαν Κοκτώ «επιστροφή στην τάξη». Αυτή η ύστερη περίοδος του Ντεραίν επέφερε πολλαπλές ανακατατάξεις και είχε επιρροή σε αρκετούς νέους εικαστικούς της εποχής του.
Κώστας Ευαγγελάτος
Ζωγράφος, Λογοτέχνης, θεωρητικός της τέχνης.
