ΤΟΜΕΣ ΤΟΥ ΑΓΩΝΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΝΑΞΑΡΤΗΣΙΑ ΠΟΥ ΔΙΚΑΙΟΛΟΓΟΥΝ ΤΟΝ ΟΡΟ «ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ»
Χρειάστηκαν σχεδόν διακόσια χρόνια για να ξεκαθαριστεί οριστικά ότι ο Αγώνας των Ελλήνων για την Ανεξαρτησία τους το 1821 ήταν Επανάσταση και όχι Εξέγερση. Θα προσπαθήσουμε να παρουσιάσουμε τομές του Ελληνικού Αγώνα απ’ τις οποίες φαίνεται ο επαναστατικός χαρακτήρας του.
Πρώτα και κύρια οι άνθρωποι που ενεπλάκησαν στην υπόθεση αυτή επιθυμούσαν ανεξάρτητο κράτος, ελεύθερο από τον Τούρκο δυνάστη. Όλη η προσπάθεια αυτών των ετών και απέβλεπε και οδήγησε στην Ελληνική Ανεξαρτησία.
Η τουρκική πλευρά, ήδη από το ξέσπασμα της Επανάστασης, χρησιμοποιούσε τον όρο «ανταρσία», βεβαίως «εξέγερση» και εν γένει εκφράσεις υποτιμητικές σχετικά με τα γεγονότα.
Θα πρέπει να αναζητήσουμε τη διαφορά ανάμεσα στους όρους «εξέγερση» και «επανάσταση» προκειμένου να αντιληφθούμε και το μέγεθος της προσπάθειας των Ελλήνων. Όταν μιλάμε για «εξέγερση», θα πρέπει να έχουμε κατά νου ότι αφορά την ένοπλη, κατά κανόνα, αντίδραση των ανθρώπων μιας περιοχής σε σχέση με θέματα τα οποία τους προκαλούν βάρος, δυσφορία στην καθημερινότητά τους, στη ζωή τους. Είναι έτοιμοι να δώσουν και τη ζωή τους ενδεχομένως σ’ αυτή την έντονη αντίδραση, αλλά με τον όρο «εξέγερση» τις περισσότερες φορές δεν περιλαμβάνονται ευρείες περιφέρειες, δηλαδή οι εξεγέρσεις συνήθως είναι εστιασμένες ως προς τον τόπο και έχουν έναν συγκεκριμένο λόγο που τις προκαλεί. Όταν αυτός ο λόγος απομακρυνθεί, σταματούν. Για παράδειγμα και μια και ο λόγος γίνεται γι’ αυτό, εάν μια περιοχή, στην Οθωμανική πραγματικότητα που εδώ μας ενδιαφέρει, είχε λόγους παραπόνων για την άσκηση διοίκησης από τον τοπικό Πασά ή είχε έντονες αντιδράσεις για το γεγονός ότι η φορολογία ήταν δυσβάστακτη και κάνει μια ένοπλη ή όχι δράση προκειμένου να πιέσει πολύ συστηματικά να αλλάξουν αυτά τα στοιχεία που βλάπτουν τη ζωή των ανθρώπων, εάν η φορολογία απαλυνθεί, εάν αντικατασταθεί ο Πασάς, τότε η εξέγερση θα λήξει.
Η Επανάσταση είναι μια πολύ ευρύτερη εξέγερση. Για να είναι μια εξέγερση Επανάσταση πρέπει να καλύπτει ευρέα στρώματα του πληθυσμού. Δεν είναι δράση τοπικά και κοινωνικά περιορισμένη. Πρέπει να έχει έναν ευρύτερο στόχο. Ο οποίος στόχος να εμπεριέχει ιδεολογία και να επιδιώκει ριζική αλλαγή των πραγμάτων, όχι αλλαγές μικρής κλίμακας.
Άρα, όσοι χρησιμοποιούν τον όρο «Επανάσταση» το κάνουν εφόσον έχει γίνει πλέον μια συζήτηση εάν το εγχείρημα αυτό, το οποίο ξεκίνησε στη Μολδοβλαχία, πέρασε στη Στερεά Ελλάδα, στην Πελοπόννησο και τα νησιά, επηρέασε τον Ελληνισμό ευρύτερα, χάθηκε σε πολλές πλευρές του Ελληνισμού, στέριωσε εκεί που στέριωσε και διήρκεσε εννιά χρόνια, εάν λοιπόν το εγχείρημα αυτό είχε τα χαρακτηριστικά της μεγάλης ιδεολογικής και πολιτικής αλλαγής που απαιτεί ο όρος «Επανάσταση». Η απάντηση είναι Ναι!
Ο Ελληνικός Πόλεμος της Ανεξαρτησίας ήταν Επανάσταση και για να το υποστηρίξει κανείς αυτό, μπορεί να στηριχθεί σε διάφορες πλευρές του Ελληνικού πολέμου της Ανεξαρτησίας που δικαιολογούν την τομή που απαιτεί μια Επανάσταση, την κοινωνική, ιδεολογική, πολιτική τομή και αλλαγή που απαιτεί ο όρος «Επανάσταση». Στον βαθμό που οι πρωτεργάτες της Επανάστασης προσλαμβάνουν την έννοια της ταυτότητας– αναφερόμαστε σ’ αυτούς καθώς δεν είναι εφικτό να μιλήσουμε για καθένα άτομο χωριστά, ας θυμηθούμε τα λόγια του Κολοκοτρώνη ο οποίος είπε «η κοινωνία των ανθρώπων ήτο μικρή, η Επανάστασις ήτο εκείνην που εσχέτισεν όλους τους Έλληνας και μας έμαθε ότι είμαστε Έλληνες», μας το δίδαξε δηλαδή στο πετσί μας, σαν να λέει ο Γέρος του Μωριά. Οι ταυτότητες υπάρχουν στους λαούς χιλιετίες, όμως ο εθνικισμός – εθνισμός (που εμφανίζεται στην Ευρώπη την περίοδο εκείνη) οργανώνει τις ταυτότητες, τις περιχαράσσει, τους δίνει νόημα, τις συγκρίνει με άλλες κι έτσι προκύπτουν τα ιδιαίτερα στοιχεία κάθε λαού, κάθε ανθρώπου. Το κίνημα του Εθνικισμού – Εθνισμού είναι τεράστιο την εποχή εκείνη, επαναστατικό κίνημα του 19ου αιώνα ιδεολογικά, μετέφερε τη στάση του ανθρώπου από τη στάση του υπηκόου μιας αυτοκρατορίας οποιασδήποτε, στη στάση του πολίτη ενός κράτους – έθνους στο οποίο ομιλείται κατά κανόνα μία γλώσσα – αντίθετα από τις πολυεθνικές αυτοκρατορίες όπου ομιλούνται πολλές γλώσσες, λατρεύονται πολλές θρησκείες κλπ. – υπάρχει ενδεχομένως κοινή θρησκεία και τα σύνορα είναι προσδιορισμένα.
Στην περίπτωση της Ελληνικής Επανάστασης και μόνον ότι εισπράττεται απ’ τους πρωτεργάτες το εθνικό κίνημα και εξελίσσεται σε Εθνική Επανάσταση, δηλαδή μια επανάσταση που διεκδικεί τις αλλαγές με βάση την ταυτότητα των Ελλήνων, είναι από μόνο του επαναστατικό! Είναι ένα σημείο που δικαιολογεί τον όρο «επανάσταση», διότι ο εθνικισμός – εθνισμός είναι ο ίδιος μια νεωτερικότητα. Φέρνει τομή, είναι κάτι νέο. Τώρα η πατρίδα δεν είναι στην ορολογία αναγκαστικά, όπως χρησιμοποιούνταν μέχρι τότε, ο τόπος που γεννήθηκα, αλλά η λέξη «πατρίδα» γίνεται πια «όλοι εμείς ανήκουμε στην ίδια πατρίδα, στο ίδιο έθνος!», αποκτά την ευρεία έννοια που όλοι γνωρίζουμε. Ας θυμηθούμε το «Μάχου υπέρ πίστεως και πατρίδος», την περίφημη προκήρυξη του Αλέξανδρου Υψηλάντη με την οποία ξεκινά η Επανάσταση το 1821, το εναρκτήριο κείμενο. Το «Μάχου υπέρ πίστεως» δεν είναι επαναστατικό, ανήκει σε μια πάγια θέση και αντίληψη χιλιετιών, όπου κανείς πολεμά για την πίστη του. Μπορεί οι επαναστάσεις να φέρνουν τομές, αλλά ταυτόχρονα αποτελούν συνέχειες των προηγουμένων και είναι τμήματα των προηγουμένων. Η Ελληνική Επανάσταση ήταν Επανάσταση Χριστιανών Ορθοδόξων, ως επί το πολύ, εναντίον Μουσουλμάνων. Ποια είναι η τομή εδώ; «Και πατρίδος»! Η έννοια της «πατρίδος» εδώ είναι έννοια με εθνικό πρόταγμα. Ποια είναι η πατρίδα δεν είναι ακόμη φανερή στον χάρτη. Δεν ξέρουμε ακόμη ακριβώς ο Υψηλάντης και η Φιλική Εταιρεία τι όρια θα έβαζαν εθνικά σ’ αυτή την πατρίδα. Μπορούμε να υποθέσουμε κάποια από τη Χάρτα του Ρήγα κτλ. Αλλά αυτό που είναι σημαντικό είναι ότι πρόκειται για την «Πατρίδα» που εμπεριέχει όλους μας, όπου κατοικούμε σ’ αυτή την Πατρίδα. Επομένως, ξεπερνά το μικρό, τοπικό και γίνεται η Πατρίδα.
Το άλλο σημείο, το οποίο φέρνει τομή ακόμη και στο ξεκίνημα της Επανάστασης του 1821 αλλά και στην πορεία του είναι ότι όλο αυτό το εγχείρημα συνδέεται με μία αίσθηση των Ελλήνων που την ξεκινούν, ότι κάνουν μια κίνηση πολιτική την οποία οφείλουν στην Ευρώπη, στη Δυτική Ευρώπη. Η οποία Δυτική Ευρώπη βρισκόταν στην πρωτοπορία του κόσμου τον αιώνα αυτόν. Αυτή η πραγματικότητα, ότι η ιδεολογική βάση, η βάση των σκέψεων και των επιστημών που είχαν οδηγήσει τη Δ. Ευρώπη της εποχής τους να είναι το σημαντικότερο κομμάτι της ανθρωπότητας, απ’ όλες τις πλευρές οικονομικά, διπλωματικά, πολιτικά, στρατιωτικά. Άρα, να έχει το μεγαλύτερο κύρος και μέσα σ’ αυτό το μεγάλο κύρος της Δυτ. Ευρώπης να εμπεριέχεται η δική τους ιστορία των Ελλήνων, οι αρχαίοι Έλληνες, έκανε την περίπτωση του ελληνικού εθνισμού να πατά σε διπλό επαναστατικό πεδίο.
Ξεκινά η προκήρυξη «Μάχου υπέρ πίστεως και πατρίδος» και συνεχίζει «οι λαοί της Ευρώπης έχουσι στραμμένα τα βλέμματά τους εις ημάς και αδημονούν πότε θα κάνωμεν την Επανάστασιν μας» και συνεχίζει εκείνο το κείμενο «Ο Μιλτιάδης, ο Θεμιστοκλής…» και αναφέρει σειρά αρχαίων Ελλήνων «βρίσκονται εις το πλευρό μας, μας οδηγούν».
Είναι φυσικό στα κινήματα των Εθνισμών να γυρνούν στους αρχαίους προγόνους τους κι αυτό για να αντλήσουν επιπλέον αίσθηση ταυτότητας, επιπλέον αίσθηση συνέχειας. Τα έθνη έχουν ανάγκη από αυτά τα στοιχεία για να συγκροτήσουν τη φυσιογνωμία τους και να γίνουν δυναμικά στη διεκδίκηση της ανεξάρτητης πολιτικής τους δράσης και ύπαρξης. Αυτό κάνει ο ελληνικός εθνικισμός. Στην περίπτωση αυτή οι Έλληνες έχουν το προνόμιο να γυρνούν στους αρχαίους τους προγόνους και να αισθάνονται διπλό θαυμασμό, διότι είναι σημαντικοί – κατοχυρωμένα σπουδαίοι από τις πιο προχωρημένες κοινωνίες του κόσμου – άρα, οι Έλληνες πατώντας στην αρχαία δόξα μπορούν και βρίσκουν το νήμα που χρειάζεται – και είναι απαραίτητο στους εθνισμούς και είναι απαραίτητο και σε αυτούς και τους συνδέει άμεσα με τη Δυτ. Ευρώπη που είναι η περιοχή της τομής των μεγάλων τομών. Αυτό βοηθά – η σχέση με τη Δυτ. Ευρώπη – την ελληνική τομή του 19ου αιώνα και την πλευρά των επαναστάσεων που συνεπιφέρουν οι εξελίξεις του 19ου αιώνα, του εγχειρήματος του πολέμου της Ελληνικής Ανεξαρτησίας.
ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΕΥΡΕΟΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣ ΣΤΟΝ ΑΓΩΝΑ ΤΟΥ 1821
Είπαμε ήδη ότι έχει υιοθετηθεί η εθνική ιδέα, η έννοια της συνέχειας του έθνους, η έννοια της μακράς ιστορίας, ας πούμε εν μέρει και η έννοια της γλώσσας – με κάποιες διαφορές στην περίπτωσή μας – αλλά τα διάφορα στοιχεία των ταυτοτήτων, η συνάφεια με τους αρχαίους Έλληνες και η έννοια της Πατρίδας τα φέρνει ο εθνικισμός σαν μια σχεδόν μεταφυσική ενότητα της συνολικής γης όπου έδρασε ο λαός, το έθνος, με τον ίδιο τον λαό.
Στην περίπτωση της Ελληνικής Επανάστασης και μόνο το ότι η λέξη «Πατρίδα» λειτουργεί πλέον σαν ένα «σύνολο» εδάφους, έστω ασαφές και χωρίς όρια, αλλά σαν ένα σύνολο εδάφους φαίνεται κι από το γεγονός ότι η Φιλική Εταιρεία συναποτελέσθηκε από άτομα που προέρχονταν από πολλές και διαφορετικές περιοχές με ελληνικό πληθυσμό μέσα στην Οθωμανική αυτοκρατορία. Μπορεί να ξεκίνησε στην Οδησσό, να ιδρύθηκε εκεί το 1814, να μετέφερε την έδρα της στην Κωνσταντινούπολη, να είχε σημεία δράσης σε διάφορες περιοχές της Μαύρης Θάλασσας, όμως η καταγωγή των μελών της Φιλικής Εταιρείας δείχνει ότι υπήρχε αίσθηση νεωτερική της Πατρίδας και έχουμε ξεφύγει πλέον από τα στενά όρια του τόπου γέννησης να δηλώνεται με τον όρο αυτόν.
Με τα στοιχεία που μέχρι σήμερα έχουμε για την Φιλική Εταιρεία σχετικά με την καταγωγή των μελών της, η μεγαλύτερη ομάδα των συμμετεχόντων, κατά 37%, προέρχεται από την Πελοπόννησο, περίπου το 4% προέρχεται από τη Στερεά Ελλάδα, περίπου το 11% από την Ήπειρο, περίπου το 12% από τα νησιά του Ιονίου, περίπου το 15% από τα νησιά του Αιγαίου, περίπου το 5% από την Κωνσταντινούπολη και περίπου το 6% από τη Θεσσαλία – τα ποσοστά και οι τόποι προσφέρονται για παρατηρήσεις κοινωνικοοικονομικές σχετικά με την περίοδο και τις συνθήκες που επικρατούσαν ανά περιοχή – έχουμε δηλαδή ένα φάσμα ελληνικών περιοχών που μετέχουν στη Φιλική Εταιρεία «για την Πατρίδα».
Γνωρίζουμε, επίσης, τα στοιχεία της επαγγελματικής δράσης αυτών των ατόμων, όσων γνωρίζουμε βεβαίως, έχουμε έναν αρκετό αριθμό που μας επιτρέπει να εξάγουμε ασφαλή συμπεράσματα. Δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι η πλειοψηφία των συμμετεχόντων είναι έμποροι. Εξάλλου και η πρωτοβουλία της Φιλικής Εταιρείας από εμπόρους προήλθε. Το 13% ήταν δάσκαλοι, γιατροί και γραμματικοί, το 12% περίπου ήταν πρόκριτοι κι εδώ υπάρχει ένα ενδιαφέρον στοιχείο καθώς οι περισσότεροι εξ αυτών προέρχονται από την Πελοπόννησο, το 9,5% κληρικοί – επίσης ενδιαφέρον στοιχείο καθώς καταφαίνεται η ενεργός συμμετοχή του κλήρου. Η Εκκλησία δεν έχει μικρή εκπροσώπηση στην Επανάσταση του 1821. Ένα περίπου 9% είναι στρατιωτικοί διαφόρων τύπων, αρματολοί, κλέφτες, κάποι της Πελοποννήσου, μισθοφόροι κτλ. και οι αγρότες εκπροσωπούν μόνο το 0,60%. Ο μεγάλος πληθυσμός, που είναι οι αγρότες, δεν μπαίνουν σ’ αυτή τη διαδικασία ή δεν μαθαίνουν ή δεν τους προσεγγίζουν και τόσο συστηματικά οι πράκτορες της Φιλικής Εταιρείας διότι προφανώς στόχευαν την κατήχηση ατόμων τα οποία θα είχαν μια διαπερατότητα στην κοινωνία κι έτσι θα μεταδιδόταν ευκολότερα η εκκίνηση της Επανάστασης όταν θα ερχόταν η ώρα.
Έχουμε λοιπόν άλλη μία τομή. Στην προετοιμασία της η Επανάσταση καλύπτει ένα ευρύ φάσμα κοινωνικών στρωμάτων της προεπαναστατικής Ελληνικής κοινωνίας κι επίσης άτομα που προέρχονται από πολλές περιοχές της Οθωμανικής αυτοκρατορίας στην οποία κατοικούν Έλληνες σε σημαντικό βαθμό.
Η ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΚΑΙ ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΗ ΣΥΝΔΕΣΗ ΤΟΥ ΑΓΩΝΑ ΜΕ ΤΙΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΕΣ ΣΥΝΙΣΤΩΣΕΣ ΤΗΣ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ 18ου ΚΑΙ 19ου ΑΙΩΝΑ
Ο συνδυασμός των συλλήψεων του ελληνικού εθνικισμού, του ελληνικού εθνικού οράματος, με τον κεντρικό πυρήνα των συλλήψεων της Ευρώπης, η οποία εξάλλου τροφοδοτείται από τον θαυμασμό για την αρχαία Ελλάδα, είναι μέσα στις τομές αυτής της Επανάστασης.
Οι Έλληνες πλέον δεν μιλούν με όρους της μακράς Τουρκοκρατίας κατά την οποία η ταυτότητα ήταν αυτή του χριστιανού Ορθοδόξου, μιλούν με όρους νεωτερικούς, με τον όρο «Πατρίδα», με τον όρο «δικαίωμα στην ευδαιμονία και στην ευτυχία» – επαναστατικός όρος του Διαφωτισμού – με τον όρο «φίλος». Ο όρος «φίλος» είναι επαναστατικός όρος στον Διαφωτισμό. Γι’ αυτό και η Φιλική Εταιρεία είναι η Εταιρεία των «Φίλων», διότι η κοινότητα των αισθημάτων για την δράση την κοινή προκειμένου να επιτευχθεί η ευτυχία, που είναι δικαίωμα των ανθρώπων εφόσον χρησιμοποιούν ελεύθερα τη σκέψη και τη λογική τους, για να φτάσουν στην ελευθερία των αποφάσεων που είναι το πολιτικό απαύγασμα του Διαφωτισμού. Και βέβαια είναι επαναστατικό αυτό! Πιο επαναστατικό δεν γίνεται τον 19ο αιώνα! Είναι μέσα στα κείμενα των Ελλήνων της εποχής που, φυσικά, χρησιμοποιούν συνεχώς και για εσωτερική και για εξωτερική ταυτοποίηση τους αρχαίους Έλληνες. Ξαναθυμόμαστε το «Μάχου υπέρ πίστεως και Πατρίδος»: «η ώρα ήλθεν, ω άνδρες Έλληνες! Προ πολλού οι λαοί της Ευρώπης πολεμούντες υπέρ των ιδίων δικαιωμάτων και της ελευθερίας αυτών μας επροσκάλεσαν εις μίμησιν και προκειμένου να φθάσουμε εις την ελευθερίαν και δι’ αυτής πάσαν αυτών την ευδαιμονίαν». Και τελειώνει το «Μάχου υπέρ πίστεως και Πατρίδος»: «Εις τα όπλα λοιπόν φίλοι η Πατρίς μας προσκαλεί»!
Η πρώτη χώρα του κόσμου που χαιρέτησε την Ελληνική Επανάσταση, ουσιαστικά δηλαδή αναγνώρισε τους Έλληνες ως επαναστατημένο λαό, είναι η Δημοκρατία της Αϊτής στη Λατινική Αμερική, της οποίας ο Πρόεδρος Ζαν Πιέρ Μπουαγιέ στις 15 Ιανουαρίου 1822 εύχεται στους Έλληνες: «Και εσείς, γενναίοι Έλληνες, θυμηθείτε την δύναμη των προγόνων σας όταν στρατιές πιο πολυάριθμες από αυτές που απειλούν εσάς έφεραν στα σπίτια τους τόσο τον σίδηρο όσο και τον πυρσό· θυμηθείτε ότι 300 Σπαρτιάτες έσωσαν την πατρίδα τους· μην φοβάστε λοιπόν καθόλου την ισχύ των αριθμών, θα υποχωρήσει μια μέρα μπροστά στην αξία σας. Καταπλήξτε την Ευρώπη, αποσπάστε τον θαυμασμό της με την ακλόνητη επιμονή σας στην υπεράσπιση των δικαιωμάτων σας. Τότε, σύντομα θα την δείτε πιστή στις αρχές της να σας προσφέρει η ίδια την βοήθεια που σας αρνείται σήμερα, και τότε θα έχετε θριαμβεύσει. Μαθαίνοντάς το, η Αϊτή θα αγαλλιάσει με το ευτυχές σας πεπρωμένο· θα έχει την τιμή να ενώσει με μια συνθήκη φιλίας τα παιδιά της με τους υιούς της Ελλάδος»
Δηλαδή, η μάχη που δίνουν οι Έλληνες με τους Οθωμανούς είναι ίδια με αυτήν που έδιναν οι αρχαίοι Έλληνες με τους Πέρσες – «ζητάμε από τους ουρανούς τον θρίαμβο του καταπιεσμένου επί του καταπιεστή, της ελευθερίας επί της τυραννίας, της θρησκείας επί του φανατισμού» – ζητάνε τον θρίαμβο της υπόθεσης που ανέλαβαν οι Έλληνες για την υπεράσπιση των δικαίων τους, της θρησκείας και της πατρίδας.
Άλλο ένα έγγραφο – παρήχθη με την μεταφορά της Επανάστασης στην Πελοπόννησο – από τα πρώτα του Αγώνα, προέρχεται από τη Μεσσηνία και υπογράφεται από τον Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη – οι Μαυρομιχάληδες ήταν εμβληματική οικογένεια της Μάνης. Το κείμενο επιγράφεται: «Προειδοποίησις εις τας Ευρωπαϊκάς αυλάς εκ μέρους του φιλογενούς αρχιστρατήγου των Σπαρτιατικών στρατευμάτων Πέτρου Μαυρομιχάλη και της Μεσσηνιακής Συγκλήτου». Και υπογράφει: «23 Μαρτίου 1821 εν Καλαμάτα εκ του Σπαρτιατικού στρατοπέδου».
Η αρχαία Ελλάδα είναι παρούσα, ζει επαναλαμβάνεται και δεν επαναλαμβάνεται απλώς σαν απομίμηση, μεταφορά κενού αισθήματος, αλλά εμπνέει τους Έλληνες στην τομή που πάνε να κάνουν, να ανατρέψουν τα πράγματα συνολικά. Στην κατεύθυνση του Διαφωτισμού. Αυτό που περιμένουν και οι εκτός Ελλάδος συμμετέχοντες στο ίδιο κλίμα και βέβαια φαίνεται σε όλα τα κείμενα πριν και κατά τον Αγώνα.
Έτσι, λοιπόν, το πνεύμα που διαπνέει την Ευρώπη κατά τον 18ο και 19ο αιώνα, είναι το ίδιο που διαπνέει και τον Ελληνικό Αγώνα για την Ανεξαρτησία με τις ιδιαιτερότητές του φυσικά.
Είμαστε, λοιπόν, σε θέση να συμπεράνουμε ότι οι τομές που επέφερε η προετοιμασία, αλλά και η ίδια η Επανάσταση δικαιώνουν τον όρο “Επανάσταση” λόγω της μεγαλειώδους αλλαγής των πραγμάτων. Ο Αγώνας των Ελλήνων οδήγησε στην Απελευθέρωση και στη δημιουργία του νεότερου Ελληνικού κράτους. Σαφώς και υπάρχουν πολλά ακόμη να πούμε σχετικά με τον Αγώνα.
