Μάρτης 2026
Πριν 30 περίπου χρόνια, εργαζόμουν σε κάποιο λύκειο. Ήμουν φιλόλογος. Μια νέα γυναίκα, καθηγήτρια αγγλικών, που μόλις άρχιζε τη θητεία της εκεί, αντιμετώπισε επί μακρόν τη γενική χλεύη για λόγους που ποτέ δεν κατάλαβα. Ήταν μεσόκοπη, όχι πολύ όμορφη ούτε πολύ περιποιημένη. Αγαπούσε τους μαθητές της, ήταν τρυφερός άνθρωπος, αυτό φαινόταν στην καθημερινή μας επικοινωνία στο γραφείο καθηγητών, και αναζητούσε φανερά, κάποτε αμήχανα, τη συμπάθειά μας. Και όμως, με αρχηγούς ορισμένους καθηγητές, άρρενες επί το πλείστον, και ακολούθους τον όχλο των ανοήτων εκ των μαθητών, η γυναίκα αυτή γινόταν καθημερινά κουρέλι σε ένα από τα μεγαλύτερα σχολεία της Αττικής. Οι λοιποί, και μάλλον λιγότεροι, της συμπαραστεκόμασταν όπως μπορούσαμε και βάζαμε πάγο στους ηλίθιους διώκτες της. Έφυγε τον επόμενο χρόνο, πήρε των ομματιών της. Θα καταλάβατε γιατί τη θυμήθηκα. Συχνά για να βασανίζουν κάποιοι έναν άνθρωπο αρκεί να είναι λίγο αγαθούλης, ανίκανος να αντιδράσει δυναμικά, ήπιος στο όριο της αυτοϋπονόμευσης.
Αναρωτιέμαι, σ’ αυτό το σχολείο που εκσφενδονίζονταν μπουκάλια, ύβρεις, οτιδήποτε, στις πλάτες των διδασκόντων, αυτά που κατήγγειλε η φτωχή καθηγήτρια, δεν υπήρχε υπεύθυνος διευθυντής; συνάδελφοι με ήθος και χαρακτήρα; Μαθητές με ραχοκοκαλιά; Και τελικά ποιοι είναι συνένοχοι σ’ αυτή την έκφραση περιφρόνησης και ανείπωτης βίας, που οδήγησε την άτυχη γυναίκα μέχρι το θάνατο;
Requiem 2 – για τον θάνατο μιας δασκάλας
Οι έφηβοι, ως γνωστόν, δεν είναι αθώοι ούτε πάντα καλοί. Οι μεγάλοι δεν είναι αθώοι οπωσδήποτε ούτε πάντα καλοί, επιπλέον είναι υπεύθυνοι κατά τον νόμο για τα παιδιά, είτε είναι γονείς είτε δάσκαλοι. Τα σχολεία δεν είναι επαρκώς καλά, το παιδαγωγικό μοντέλο μπάζει σε όλο τον κόσμο, η ζωή τριγύρω απογοητεύει με τον ανταγωνιστικό άγριο προκλητικό χαρακτήρα της, ιδίως στις ευπαθείς μεταβατικές ηλικίες, μικρών και μεγάλων.
Από πού επηρεάζονται οι έφηβοι; Μόνο κατά ένα 20%, λένε οι σχετικές μελέτες από το σχολείο, το υπόλοιπο είναι της κοινωνίας και των γονέων, δηλαδή: τηλεόραση, ΜΚΔ και κινητό, αθλητισμός, παίγνια, θεάματα, άσματα, κοινωνική βία, οικογενειακή βία, παρέες, αγωγή, ναρκωτικά, άλλες ουσίες, ιδέες περί ζωής, όνειρα, τέλος ίσως και τα γονίδια του καθενός.
Κάτσε και σκέψου τώρα τι μπορείς να περιμένεις από τα σχολεία, με όσα παρατηρείς στον δρόμο, στη δουλειά σου, στην οδήγηση, στη διασκέδαση, στο γήπεδο, στα εργοστάσια, στα νοσοκομεία, στην κάθε πτυχή της ζωής μας, στο διπλανό διαμέρισμα, που κάποιοι ουρλιάζουν. Η παιδαγωγική σε τέτοια σχολεία είναι επικίνδυνο επάγγελμα. Το επικίνδυνο αυτό επάγγελμα ανταμοίβεται αθλίως, επιμόρφωση; Τι είναι αυτό; Και μην ξαναδώ-ξανακούσω τη λέξη “ενσυναίσθηση”, που όλοι αναμασούν για την πάρτη τους και δεν την έχουν για κανέναν, κυρίως για όποιον δεν μπορούν να χρησιμοποιήσουν, να χειριστούν ή να εκμεταλλευτούν και τελικώς να ρίξουν. Μικρό ή μεγάλο.
Η παλιά τρυφερότητα, η έγνοια, έστω ο οίκτος για τον αναξιοπαθούντα έχει γίνει περιέργεια, κουτσομπολιό, σπρώξιμο να πάει ακόμα πιο βαθιά, να χαθεί. Σιχάθηκα τον κόσμο που ζούμε, δεν έχει παρά ελάχιστη σχέση με τον κόσμο που μεγάλωσα και ονειρεύτηκα, με όσα πιστέψαμε και παλέψαμε νέοι. Με όσα αληθινά αξίζουν στη ζωή. Μακάρι η φτωχιά δασκάλα να γίνει αφορμή λίγο να συνέλθουμε και να σκεφτούμε τι κάνουμε.
REQUIEM 3 – για τη μέση εκπαίδευση
Ήταν μια περίοδος, όχι πολύ μακρινή, από τη δεκαετία του 1980 μέχρι το 2000, που χιλιάδες εκπαιδευτικοί και μαθητές προσπαθούσαν και έστηναν λίγο λίγο μια καλύτερη μέση εκπαίδευση στην Ελλάδα. Όχι παντού, αλλά σε πολλά γυμνάσια και λύκεια της χώρας, δημόσια και ιδιωτικά. Έστηναν σχολικές βιβλιοθήκες και τις χρησιμοποιούσαν από το Περιστέρι μέχρι την Ελασσόνα. Δημιούργησαν Θεατρικές ομάδες και ανέβασαν ρεπερτόριο που έμπαινε κάθε χρόνο σε πανελλαδικό διαγωνισμό παραστάσεων. Έκαναν ένα σωρό ανοησίες, όπως όλοι οι έφηβοι, αλλά διάβαζαν, συζητούσαν, βρίσκονταν σε σχέση ανταλλαγής σκέψεων και απόψεων με τους δασκάλους τους. Μάχονταν για μια θέση στα Πανεπιστήμια. Σχεδόν σε κάθε σχολείο υπήρχε μια ομάδα ανήσυχων για την πρόοδο και την συνολική ανάπτυξη των παιδιών καθηγητών. Μέχρι και διδασκαλία ολόκληρων έργων λογοτεχνίας γινόταν πειραματικά σε κάποια λίγα σχολεία, ή λειτουργούσαν ομάδες κινηματογράφου με υπευθύνους καθηγητές με τη βοήθεια ενός προτζέκτορα. Ο πολιτισμός είχε γίνει χώρος συνάντησης και έδινε περιεχόμενο και στις σχέσεις μέσα στην τάξη, στο επίσημο ωρολόγιο πρόγραμμα.
Κανείς δεν μιλούσε εκείνη την εποχή για θύελλα στην τάξη, για σχέσεις εχθρικές μέχρις εξοντώσεως μικρών ή μεγάλων. Κανείς δεν πέθαινε στο σχολείο. Οι τραγωδίες εκείνης της εποχής ήταν γεννήματα κάποιων αποτυχιών στις πανελλήνιες θεσμού ανόητου και εντελώς διαλυτικού για τα παιδιά.
Μέσα στο σχολείο εκδηλώνονταν τα κλασικά, η μαθητική καζούρα, που κάθε εκπαιδευτικός αντιμετώπιζε με τον τρόπο του, η διαφορά των γενεών που εκφραζόταν με διάφορους τρόπους. Κάποτε μάλιστα τα πράγματα γίνονταν σοβαρά, όμως συνήθως εξ αιτίας του αυταρχισμού ή της αυθαιρεσίας κάποιων εκπαιδευτικών ή διευθυντών, που ξερίζωναν αυτιά ή σκουλαρίκια ή ούρλιαζαν μέσα στις τάξεις. Όχι πως δεν υπήρχαν και βίαιες ή άλλες παραπτωματικές συμπεριφορές μαθητών, κυρίως μεταξύ τους ή μικροκαταστροφές, αλλά δεν ήταν τόσο συχνές. Αυτά τα έλυνε ο Σύλλογος Διδασκόντων, ή ο Διευθυντής, υπήρχαν μάλιστα πολύ αυστηρές ποινές, μέχρι αποβολή από όλη την περιφέρεια, για να αντιμετωπιστούν βίαια ή έκτακτα περιστατικά. Οι γονείς και τότε επενέβαιναν, κυρίως για τη βαθμολογία, σπανιότερα για τη συμπεριφορά. Ήταν και κάποιοι γραφικοί, που μας ζητούσαν να είμαστε “πιο αυστηροί” με τα παιδιά τους.
Δεν μοιάζει αυτό με τη σημερινή εικόνα, δεν μοιάζει διόλου.
Η σημερινή εικόνα είναι εικόνα διάλυσης του θεσμού των σχολείων. Οι ρόλοι έχουν καταργηθεί, το περιεχόμενο σπουδών, πολιτισμού ή ανθρώπινων σχέσεων φαίνεται να απουσιάζει. Από το πάλαι ποτέ αυταρχικό σχολείο του πηλικίου, του ξύλου και των αποβολών, περάσαμε υπερπηδώντας κάθε θετική κατάκτηση και βήμα της περιόδου της μεταπολίτευσης, κάθε αλληλεγγύη και φιλική λύση, σε σχολεία-ζούγκλες, σαν εκείνα που βλέπαμε κάποτε χάσκοντας σε αμερικάνικες και αγγλικές ταινίες, τάξεις που απαιτούν δάσκαλο θηριοδαμαστή ή μάγο και ταχυδακτυλουργό. Ίσως και ομαδική ψυχοθεραπεία για όλους.
Κανένα φίλτρο δεν φαίνεται να παρεμβάλλεται πουθενά για να προστατέψει τα σημερινά παιδιά από την αγριότητα του κόσμου γύρω τους. Γράφω αυτά τα λίγα λόγια γιατί δεν μπορώ να ησυχάσω, η παλιά μου ιδιότητα με κάνει να ανησυχώ βαθιά για το μέλλον των νέων, άρα του τόπου μας.
Υ.Γ. Διάβασα κάπου και αυτό: “Έχει χαθεί το παιχνίδι.
Δώσατε μεγάλη αξία στα ανήλικα και σας καβάλησαν”.
Όχι και πάλι όχι, κύριε, όποιος κι αν είστε.
Τα “ανήλικα” είναι μαϊμουδάκια του περιβάλλοντος. Γεμάτη βία είναι η κοινωνία, οι περισσότερες οικογένειες ζουν βυθισμένες σε τοξικές σχέσεις και προβλήματα επιβίωσης, η τηλεόραση χυδαία, τα μήντια γεμάτα σεξ, ψέματα και πολεμικές τέχνες… ο ανταγωνισμός κυρίαρχο σύνθημα: Φάε τον διπλανό σου να θριαμβεύσεις!
Αγανάκτηση και μίμηση, αυτό είναι το σαράκι που τρώει μικρούς και μεγάλους…
Απελπισία και μηδενισμός είναι το επόμενο βήμα.
Φάρμακο υπάρχει, είναι η γνώση, η καλλιέργεια, και οι αξίες που χάθηκαν: αλληλεγγύη, φροντίδα, φιλότιμο, μεράκι, σεβασμός κάθε ανθρώπου, δημιουργία, ομορφιά. Θυμηθείτε τα, και όλα θα αλλάξουν.
(δεν είναι μόνο λόγια όλα τούτα, είναι πείρα μιας ζωής στα σχολειά και σε μια δύσκολη οικογένεια- όπου υπάρχει αληθινό ενδιαφέρον, γνήσια κατάθεση, όλα προχωρούν αλλιώς).
Μαριάννα Γ. Παπουτσοπούλου, συγγραφέας, μεταφράστρια και φιλόλογος, επί 30 χρόνια εργαζόμενη σε ιδιωτικά λύκεια, εκλεγμένη αντιπρόεδρος του Συλλόγου Ιδιωτικών Εκπαιδευτικών Αθήνας και του ΔΣ της ΟΙΕΛΕ για πολλά χρόνια από το 1979 μέχρι το 1991.
