«Τα κρυμμένα ψηφιδωτά της αραβικής ποίησης»

Υπό την αιγίδα του Φιλολογικού Ομίλου Ελλάδος κυκλοφορεί η δίγλωσση ανθολογία (ελληνικά – αραβικά) αραβικής ποίησης του 20^ού αιώνα με τίτλο «Ας ακούσει ο κόσμος όλος» (Υψικάμινος, 2025). Όπως μας πληροφορούν στην κατατοπιστική εισαγωγή τους η Ευτυχία Κατελανάκη και ο Ρόνι Μπου Σάμπα, που έκαναν τη μετάφραση και την ανθολόγηση της έκδοσης, «σε αυτόν τον τόμο ανθολογούνται ποιητικές φωνές από την περιοχή της ιστορικής Σαμ — τη Συρία, την Παλαιστίνη, τον Λίβανο, την Ιορδανία και το Ιράκ» (σελ. 15). Ως εκ τούτου, ο τόμος δεν περιλαμβάνει δείγματα γραφής και από τις 22 αραβικές χώρες, καθώς «το υλικό που παρουσιάζεται […] δεν φιλοδοξεί να εξαντλήσει, αλλά να προσεγγίσει, να επιχειρήσει έναν πρώτο διάλογο» (ό.π.). Πράγματι, οι ανθολόγοι επιτυγχάνουν τον διακηρυγμένο στόχο τους προσφέροντάς μας ένα πανόραμα της ποίησης που παρήχθη και εξακολουθεί να παράγεται στις προαναφερθείσες χώρες.

Συνολικά στον ως άνω τόμο ανθολογούνται 20 δημιουργοί, άνδρες και γυναίκες. Ο περιορισμένος, ωστόσο, χώρος αυτού του σημειώματος δεν μας επιτρέπει να σταθούμε στον/στην καθένα/καθεμία ξεχωριστά. Θα αναλύσουμε έτσι κάποια χαρακτηριστικά ποιήματα, τα οποία δίνουν το έναυσμα για περαιτέρω μελέτη και σκιαγραφούν το πλαίσιο στο οποίο κινείται η σύγχρονη αραβική ποίηση.

Το πρώτο ποίημα που θα μνημονεύσουμε ανήκει στον Νιζάρ Καμπάνι (Nizar Qabbani) και έχει τίτλο «Μπαλκίς».Ο συριακής καταγωγής ποιητής έγραψε αυτό το ποίημα με αφορμή τον θάνατο της ιρακινής καταγωγής συζύγου του, Μπαλκίς, που έλαβε χώρα το 1981 μετά από βομβιστική επίθεση αυτοκτονίας στην πρεσβεία του Ιράκ στη Βηρυτό, στο πλαίσιο του εμφυλίου πολέμου στον Λίβανο. Ο ποιητής αφορμάται από το τραγικό γεγονός της απώλειας της συζύγου του για να καυτηριάσει τις παθογένειες του αραβικού κόσμου συνολικά. Γράφει ο Καμπάνι: «Το ποίημά μου δολοφονήθηκε./Και ποιο έθνος στη γη —εκτός απ’ το δικό μας—δολοφονεί ένα ποίημα;» (σελ. 48). Και συνεχίζει: «Σε σκότωσαν, Μπαλκίς./Τι λογής αραβικό έθνος είναι αυτό,/που σκοτώνει το κελάηδισμα των αηδονιών;» (ό.π.). Ο Καμπάνι δεν μασάει τα λόγια του και αποδίδει τον παραλογισμό του εμφυλίου πολέμου με τα πιο μελανά χρώματα:

«Μπαίνουμε ακόμα μια φορά στην εποχή της τζαχιλίγια[1].

Και να ’μαστε ’δώ. Μπαίνουμε στην εποχή της αγριότητας,

στην οπισθοδρόμηση, στην ασχήμια, στην ευτέλεια.

Μπαίνουμε ακόμη μια φορά στην εποχή της βαρβαρότητας,

όπου η γραφή είναι μια διαδρομή ανάμεσα σε θραύσματα εκρήξεων,

όπου η δολοφονία μιας πεταλούδας στον κήπο της,

έγινε το ζητούμενο» (σελ. 50)

 

Το ποίημα κλείνει με μια έκφραση της απογοήτευσης του ποιητή που υπερβαίνει το προσωπικό του δράμα: «Αυτός δεν είναι θρήνος,/είναι ένας αποχαιρετισμός στους Άραβες» (σελ. 51).

Το επόμενο ποίημα στο οποίο θα αναφερθούμε έχει τίτλο «Η χολέρα» και γράφτηκε το 1947 από την Ιρακινή Νάζικ Αλ-Μαλάικα (NazikAl-Malaika). Έχει ιδιαίτερα αξία, καθώς «συχνά αναφέρεται ως η αφετηρία της σύγχρονης αραβικής ποίησης ελεύθερου στίχου» (σελ. 57). Όπως σημειώνει ο Qussay Al-Attabi[2], η Αλ-Μαλάικα θέλησε να γράψει ένα ποίημα για την επιδημία χολέρας που ξέσπασε στην Αίγυπτο αλλά αισθανόταν ότι οι παραδοσιακές φόρμες περιόριζαν τη δυνατότητά της να εκφράσει την ένταση των συναισθημάτων της για την τραγωδία. Ο πατέρας της, άνθρωπος των γραμμάτων κι αυτός, θεώρησε το ποίημα μια σκέτη αποτυχία αλλά η ποιήτρια επέμεινε, αναφέροντας ότι αυτό το ποίημα θα άλλαζε τον χάρτη της αραβικής ποίησης. Πράγματι, ο στόχος επετεύχθη και η Αλ-Μαλάικα καθιέρωσε έτσι μια νέα μορφή ποίησης, τον ελεύθερο στίχο (al–shi’ral–hurr). Το ποίημα καθαυτό προκαλεί αίσθηση με τη γλαφυρότητα και την ένταση των εικόνων, καθώς μεταφέρει τον σπαραγμό των μαζικών θανάτων:

«Η χολέρα

σε σπήλαια τρόμου, με κουφάρια διαμελισμένα,

στη σιωπή της σκληρής αιωνιότητας. Ο θάνατος είναι λύτρωση.

[…]

Η σιωπή είναι τραχιά.

Τίποτα. Μονάχα ο αντίλαλος του “αλλάχου άκμπαρ”.

Πέθανε μέχρι κι ο νεκροθάφτης. Κανένας βοηθός πια.

Πέθανε κι ο μουεζίνης.

Ποιος θα διαβάσει τον επικήδειο λόγο του νεκρού;

Δεν έμεινε τίποτα.» (σελ. 60-61)

 

Ένα από τα θέματα που δεσπόζουν στην αραβική ποίηση σχετίζεται με την έννοια της αντίστασης. Στον υπό ανάλυση τόμο ξεχωρίσαμε το ποίημα του Παλαιστίνιου Μουίν Μπασίσου (Muin Bseiso) με τίτλο «Όταν μεσημεριάσει», το οποίο αντικατοπτρίζει το άσβεστο πάθος και την επιμονή του λαού του για αντίσταση ενάντια στους κατακτητές. Ο ποιητής «συμμετείχε στο Κομμουνιστικό Κόμμα της Παλαιστίνης· φυλακίστηκε […] και πέρασε μεγάλο μέρος της ζωής του στην εξορία» (σελ. 85). Όπως περιγράφει στο ποίημα κλήθηκε κάποιες φορές να υπογράψει πάσης φύσεως ομολογίες ή δηλώσεις αλλά πάντοτε αντιστάθηκε:

 

«Έβαλαν μπροστά μου το χαρτί,

έβαλαν μπροστά μου το στυλό,

έβαλαν στο χέρι μου το κλειδί του σπιτιού μου.

Το χαρτί που θέλησαν να λερώσουν

είπε:να αντισταθείς.

Το μολύβι που θέλησαν να ατιμάσουν

είπε:να αντισταθείς.

Το κλειδί του σπιτιού είπε:στο όνομα κάθε πέτρας,

στο μικρό σου σπίτι, να αντισταθείς.» (σελ. 90)

 

Αυτό το πνεύμα της αντίστασης και της ελπίδας κυριαρχεί και στο ποίημα του Ιρακινού ποιητή Μπαντρ Σάκερ Αλ-Σαγιάμπ (Badr Shakir al-Sayyab) με τίτλο «Ο ύμνος της βροχής». Ενταγμένος κι αυτός στην Αριστερά (Κ.Κ. Ιράκ), υπέστη διώξεις και φυλακίσεις, όπως ο Μπασίσου, αλλά δεν έπαψε να συνθέτει στίχους όπου κυριαρχεί η αγωνιστικότητα και η «ελπίδα για μια καλύτερη κοινωνία» (σελ. 93).

Γράφει χαρακτηριστικά ο Αλ-Σαγιάμπ:

«Σε κάθε σταγόνα βροχής,

κόκκινη ή κίτρινη απ’ τα μπουμπούκια των λουλουδιών,

σε κάθε δάκρυ των πεινασμένων και των γυμνών,

σε κάθε σταγόνα που χύθηκε απ’ το αίμα των δούλων,

υπάρχει ένα χαμόγελο εν αναμονή καινούργιου τόπου

ή μια ρώγα που ροδίζει στο στόμα του νεογέννητου

στον κόσμο του νέου αύριο, του ζωοποιού»(σελ. 99)

 Η ελπίδα υπό τη μορφή του νεογέννητου παιδιού και η επιμονή στην αντίσταση είναι τα στοιχεία που ξεχωρίζουν και στο ποίημα του Παλαιστίνιου ποιητή Ταουφίκ Ζαγιάντ (Tawfiq Zayyad) «Ας ακούσει ο κόσμος όλος», από το οποίο προέρχεται και ο τίτλος του υπό εξέταση τόμου. Ο Ζαγιάντ διέτελεσε Δήμαρχος της Ναζαρέτ και μέλος της Κνεσέτ (το κοινοβούλιο του Ισραήλ). Στρατεύτηκε στην Αριστερά, φυλακίστηκε, επέζησε από απόπειρες δολοφονίας και αγωνίστηκε σε όλη του τη ζωή για τα δίκαια του λαού του. Παράλληλα, δεν σταμάτησε να γράφει ποίηση.

Τα ποιήματά του χαρακτηρίζονται από το στοιχείο της απλότητας. Είναι ευκολομνημόνευτα, με αποτέλεσμα πολλά εξ αυτών να μελοποιηθούν. Παραθέτουμε μερικούς χαρακτηριστικούς στίχους από το προαναφερθέν ποίημα:

«Θα πεινάσουμε, θα μείνουμε γυμνοί,

κομμάτια θα διαμελιστούμε,

θα γίνουμε ένα με το χώμα σου,

εσύ, γη που υποφέρεις.

[…]

δε θα υποταχθούμε,

δε θα υποταχθεί κανένας,

ούτε καν το παιδί που θηλάζει.» (σελ. 103)

Μια ιδιαίτερη περίπτωση ποιητή είναι αυτή του Σύρου Μοχάμμαντ Αλ-Μαγούτ (Muhammad al-Maghut). Ο Αλ-Μαγούτ «συνδυάζει τη σάτιρα με τη στηλίτευση της κοινωνικής αδικίας, της πολιτικής διαφθοράς και αυθαιρεσίας» (σελ. 113).

Θα αναφερθούμε στο ποίημα με τίτλο «Εσύ, τουρίστα». Με τους στίχους του ο ποιητής αντιμάχεται την εικόνα του εξωτικού τουριστικού προορισμού που έχει καλλιεργηθεί για τις χώρες του αραβικού κόσμου και σημειώνει ότι η αλήθεια του τόπου του βρίσκεται στους απλούς ανθρώπους:

«Διώξε τους ξεναγούς, τους συνοδούς σου,

και ρίξε στη λάσπη, στη φωτιά,

όλες τις σημειώσεις και τις εντυπώσεις που ’γραψες,

γιατί ο κάθε γερο-χωρικός

μπορεί να σου διηγηθεί “σε δυο στίχους της ατάαμπα[3]”

όλη την ιστορία της Ανατολής,

στρίβοντας ένα τσιγάρο μπροστά απ’ τη σκηνή του» (σελ. 115)

 

Από την ανθολογία δεν λείπουν και οι σημαντικές γυναικείες φωνές της αραβικής ποίησης, όπως είναι αυτή της ποιήτριας από τη Συρία Σανία Σάλεχ (Sania Saleh). Όπως παρατηρείται πολλές φορές με τις γυναίκες δημιουργούς, «η συνεισφορά της στη λογοτεχνία υποτιμήθηκε όσο ζούσε» και «το έργο της γνώρισε αναγνώριση μεταγενέστερα» (σελ. 121).

Ξεχωρίσαμε το ποίημα με τίτλο «Με μασούν σαν στους λιμούς», στο οποίο η ποιήτρια εξερευνά την πολυπλοκότητα της γυναικείας φύσης, κάνει νύξεις στην καταπίεση των γυναικών και αρθρώνει το όραμα για μια απελευθερωμένη ζωή.

Γράφει η Σάλεχ:

«Δεν παραληρώ·

η δυστυχία μου είναι ανείπωτη.

Με μασούν τα είδωλα της τζαχιλίγια,

όπως μασιέται το μίσος στους πολέμους

ή μια μπουκιά στους λιμούς.

[…]

Θα διασχίσουμε άραγε το πέρασμα της γέννας,

ενώ η νύχτα μας τινάζει σαν μαστίγια;

[…]

Σκοτώνουμε όλες τις γλώσσες.

Οι έγνοιες πυρόλιθοι στο κεφάλι

και βράχος στην καρδιά.

Προδίδω κάθε κατεύθυνση.

Προδίδω την καταστροφή.

Κρατώ την ψυχή, τη λευθερώνω απ’ το παράθυρο

όπως λευθερώνονται τα περιστέρια που δεν επιστρέφουν ποτέ.» (σελ. 124)

 

Το τελευταίο ποίημα στο οποίο θα αναφερθούμε ανήκει σε άλλη μια ποιήτρια από τη Συρία, τη Γάντα Αλ-Σαμμάν (Ghada al-Samman). Η Αλ-Σαμμάν «θεωρείται μία από τις πιο σημαντικές σύγχρονες Αράβισσες συγγραφείς, με έργα που εξετάζουν κοινωνικά, πολιτικά και φεμινιστικά θέματα» (σελ. 157). Άσκησε κριτική στο συριακό καθεστώς, φυλακίστηκε και από το 1984 ζει μόνιμα στο Παρίσι.

 

Επιλέξαμε το ποίημα με τίτλο «Γράμμα αγάπης/μίσους», το οποίο ξεχωρίζει για τη στεντόρεια, φεμινιστική φωνή του. Σε αυτό, η Αλ-Σαμμάν αναφέρεται σε ιστορικές ή μυθικές προσωπικότητες γυναικών, ανατρέποντας τα δεδομένα και τη μοίρα της υποταγής που επεφύλαξε γι’ αυτές η πραγματικότητα ή ο μύθος. Το ποίημα μετατρέπεται έτσι σε ένα μανιφέστο γυναικείας ενδυνάμωσης που περνάει από τη Σεχραζάντ (που «βαρέθηκε αυτόν τον ανισόρροπο, φλύαρο, Σαχριάρ», σελ. 162), την Κλεοπάτρα (που «δήλωσε πως δεν ήθελε ν’ αυτοκτονήσει» σελ. 163) και άλλες περιπτώσεις γυναικών οι οποίες βίωσαν διάφορες μορφές έμφυλης καταπίεσης και καταλήγει στην ίδια την ποιήτρια. Ολοκληρώνεται με ένα απελευθερωτικό ερώτημα που θέτει η Αλ-Σαμμάν:

«Πώς σε εκπλήσσει που σου λέω “αντίο”

και ταξιδεύω στον κόσμο — του οποίου δεν είσαι πια το κέντρο,

σαν κάποιος που κλείνει πίσω του την πόρτα ήρεμα

και παίρνει αέρα με μια βόλτα στη γραμμή του ορίζοντα;» (ό.π.)

 

Με την ανθολογία «Ας ακούσει ο κόσμος όλος», η Ευτυχία Κατελανάκη και ο Ρόνι Μπου Σάμπα επέλεξαν τον δύσκολο δρόμο της αναμέτρησης με τα ποιήματα σε μια δίγλωσση έκδοση και θέτουν το έργο τους στην κρίση του αναγνωστικού κοινού. Με την εισαγωγή και τις πολύ χρήσιμες και προσεκτικά επιλεγμένες υποσημειώσεις μάς βοηθούν να περιπλανηθούμε στις γοητευτικές ατραπούς της αραβικής ποίησης του 20^ού αιώνα και μάς συστήνουν ποιητές και ποιήτριες που ήταν, εν πολλοίς, άγνωστοι στην Ελλάδα. Εναπόκειται, πλέον, στον/στην αναγνώστη/αναγνώστρια να πάρει τη σκυτάλη και να ξεκινήσει τις δικές του/της αναζητήσεις στα εύφορα λιβάδια της αραβικής ποιητικής δημιουργίας.

[1]Σύμφωνα με τους μεταφραστές, η εποχή της τζαχιλίγια είναι η «εποχή πριν από την έλευση του Ισλάμ και αποδίδεται στα ελληνικά ως “η εποχή της άγνοιας”» (σελ. 168).

[2]Qussay Al-Attabi (2023), “The Social Roots of the Arabic Free Verse Movement”, PMLA, Volume 138, Issue 2, March, pp. 346-355.

[3]«Ατάαμπα: είδος λαϊκής ποίησης στη Συρία και στις γύρω περιοχές» (σελ. 115).