Σκέψεις για το βιβλίο «Σπασμένο Βέλος»Του Νίκου Γεωργόπουλου,
Από την πρώτη του ανάγνωση, “αναδύει” μια έντονη μυρωδιά από θάλασσα. (Φυσικό αυτό, γιατί ο Νίκος Γεωργόπουλος είχε υπάρξει στα καράβια, ως Οικονομικός Αξιωματικός.)
Αυτή η μυρωδιά της θάλασσας ανασύρει στην επιφάνεια της μνήμης τη γραφή ενός άλλου Νίκου,-που όλοι γνωρίζουμε-του Νίκου Καββαδία (αν και η ποίηση του Ν. Γεωργόπουλου έχει διαφορετική στόχευση)
Σ’ αυτό το βιβλίο ο Νίκος έχει ασχοληθεί σχεδόν αποκλειστικά με την έμμετρη ποίηση (με εξαίρεση τις τρεις τελευταίες σελίδες που είναι χαϊκού).
Αυτό, ταιριάζει πάρα πολύ με τη μυρωδιά της θάλασσας. Κατά κάποιο τρόπο, η ίδια η ποίηση ταιριάζει πάρα πολύ με τη θάλασσα. Διότι όπως στο υγρό αυτό στοιχείο ανάγονται οι αρχέγονες καταβολές όλων μας-σύμφωνα με την δαρβινική θεωρία- έτσι και η πρώτη καταβολή του προφορικού λόγου φαίνεται να ήταν ο ποιητικός ρυθμός γιατί η ποιητικότητα είναι εγγενές στοιχείο του ανθρώπου:
Nodier (1): «(Ο άνθρωπος) ήταν ποιητής όπως ήταν άνθρωπος, γιατί δε μπορούσε να είναι άλλο πράγμα». Η ποίηση ζει και αναπτύσσεται σε φτωχές γλώσσες… »
Και επιβεβαιώνει ο Jean–Jacques Rousseau (2): «Μας παρουσιάζουν τη γλώσσα των πρώτων ανθρώπων σαν γλώσσα γεωμετρών κι εμείς βλέπουμε πως ήταν γλώσσα ποιητών. Δεν ήταν η πείνα ούτε η δίψα, αλλά η αγάπη, το μίσος, ο οίκτος, η οργή που τους αποσπούσαν τις πρώτες κραυγές… και να γιατί οι πρώτες γλώσσες υπήρξαν τραγουδικές… »
Ο Γάλλος Διαφωτιστής Codillac (3), υποθέτει πως τα πρώτα ανθρώπινα όντα χρησιμοποίησαν κραυγές, που έγιναν σημεία πάθους και έτσι δημιούργησαν πρώτα «φυσικά τη γλώσσα της δράσης». Όμως αφού αυτοί οι άνθρωποι απόκτησαν τη συνήθεια να συνδέουν κάποιες ιδέες με συμβατικά σημεία, οι φυσικές κραυγές τους χρησίμευσαν σα μοντέλα για να δημιουργήσουν μια νέα γλώσσα. Άρθρωσαν μερικούς νέους ήχους και επαναλαμβάνοντάς τους πολλές φορές και συνδέοντάς τους με κάποια κίνηση που έδειχνε το αντικείμενο που ήθελαν να κάνουν να προσεχτεί, απόκτησαν τη συνήθεια να δίνουν ονόματα στα πράγματα.
Έτσι φανταζόμαστε τις φυλές να πιστοποιούν την ενότητά τους με χτυπήματα ποδιών, χεριών, που είχαν ρυθμικό περιεχόμενο. (Για να υπογραμμιστεί αυτή η ενότητα το πλήθος δεν μπορούσε να έχει άρρυθμο χαρακτήρα.) Σκεφτείτε μια φυλή σε κύκλο που θέλει να δείξει πως είναι μια ομάδα. Τα λόγια τους (οι ήχοι τους) θα πρέπει να είναι ρυθμικά. Όπως ρυθμικά είναι τα πάντα στην οργάνωση της φύσης: Η μέρα και η νύχτα, η κίνηση της σελήνης και των αστεριών, η γέννηση και ο θάνατος. Έτσι στην πρώτη δημιουργία λόγου, η φυλή ακολουθούσε ένα ρυθμό. Εν αρχή λοιπόν ήταν η Ποίηση και ο ρυθμός της.
Με το πέρασμα των χρόνων, ο ρυθμός άρχισε να επεκτείνεται εσωτερικά στη δομή του όποιου δημιουργήματος-ποιήματος. Οι στίχοι άρχισαν να δημιουργούν σύνολα- τις στροφές-που ήταν και αυτές όλο και πιο ρυθμικές. Η συστηματική χρήση της ομοιοκαταληξίας καθιερώθηκε στη δημώδη ποίηση της Ευρώπης (τροβαδούροι, ιπποτικά έπη) από τον 11ο-12ο αιώνα και μετά. Σε ότι αφορά την Ελληνική Γραμματεία η ομοιοκαταληξία (αλλιώς ρίμα) εμφανίστηκε επισήμως στα χρόνια του Βυζαντίου.(4) Δημιουργούσε μία ικανοποίηση στο αυτί, βοηθούσε στην απομνημόνευση του κειμένου και κυρίως το έκανε πιο εύκολα προσλήψιμο. Μέχρι το 1920-1930 περίπου η ρίμα διατηρήθηκε αδιάσπαστα, οπότε εμφανίστηκε δυναμικά τότε ο ελεύθερος στίχος.(5) Παρ’ όλα αυτά από το 2000 και μετά όλο και περισσότεροι ποιητές παγκοσμίως επιστρέφουν στη χρήση της ρίμας.
Ο Γεωργόπουλος στην πρώτη ενότητα του βιβλίου (Unaccompanied) ασχολείται με το Σονέτο (17 ποιήματα). Το σονέτο είναι μία τεχνική που χρησιμοποιεί είτε 2 τετράστιχες και δύο τρίστιχες στροφές, είτε 3 τετράστιχες και ένα δίστιχο. Ο Νίκος εδώ τα κάνει και τα δύο. Η κάθε στροφή θα πρέπει να έχει ένα πλήρες νόημα Και όλο το σονέτο καταλήγει να αφηγείται μία ιστορία. Ο Ν. Γεωργόπουλος χρησιμοποιεί ομοιοκαταληξία πλεκτή (1-3/2-4) αλλά τις περισσότερες φορές σταυρωτή (1-4/2-3), όπως έκανε και ο Νίκος Καββαδίας (συλλογές Πούσι και Μαραμπού). Ακολουθούν μερικά παραδείγματα, μέσα από τα οποία φαίνεται φανερά η αντιστοιχία: (ανεξαρτήτως στόχευσης)
Ν. Γεωργόπουλος (Μαύρα μεσάνυχτα σελ, 26)
Μαύρα μεσά-νυχτα κι ο χά-ρος προσπερνά
τελειώ-νει η βάρ-δια και δεν έ-ρχεται μια σκά-ντζα
βγάλε Αννού-λα το «καλό»- απ’ την καβά-τζα
ριξ’ στα σκοτά-δια μας να πά-ρουνε φωτιά.
Ν. Καβαδίας (Συλλογή Μαραμπού-ποίημα Καφάρ)
Άλλοτες εί-χαμε τα πλοία-κρυφό σκοπό
μα ο κόσμος έ-γινε σαν α-δειανή φυλλά-δα
είναι το ί-διο πια να μέ-νεις στην Ελλά-δα
με το να τα-ξιδεύεις στο-Fernando Po
ή αλλού:
Ν. Γεωργόπουλος (Πειρασμοί σελ, 37)
Μακριά η νύ-χτα μας κι αυτή- χασκογελά
χωρίς κουστού-μι δεν φορά-ω πανοπλί-α
κάθε της ά-γγιγμα το νιώ-θω να τρυπά
όλες τις ζώ-νες που ’χα βά-λει προστασί-α.
Ν. Καβαδίας (Συλλογή-Πούσι ποίημα Καραντί)
Παντιέρα κί-τρινη -σινιά-λο του νερού
Φούντο τις δυο-και πρίμα βρέ-ξε το πινέ-λο
Τα δυό φανά-ρια της νυχτός- κι ο Pisane-llo
ξεθωριασμέ-νος απ΄το κύ-μα του καιρού
Γίνεται φανερό πως η ποίηση του Ν. Γεωργόπουλου μπορεί να μελοποιηθεί εύκολα-αυτό άλλωστε έχει ήδη γίνει σε προηγούμενο χρόνο σε κάποια του ποιήματα (μελοποίηση από τους B.D. Foxmoor των Active Member και Κώστα Μουγιάκο των «Χωρίς Ρεφρέν».)
Ο Καββαδίας, ο αρμενιστής ποιητής-όπως τον είπαν, είναι παρών πολύ συχνά στο Σπασμένο Βέλος. Μάλιστα έχει δανείσει το όνομά του στο φίλο από τα καράβια που ο Ν. Γεωργόπουλος του αφιερώνει το ομώνυμο ποίημα με τίτλο: “Ο Αρμενιστής της Καρύστου”. Το ποίημα “μιλάει”, με γλώσσα δυνατή, ογκώδη και σκληρή κάποιες φορές, γεμάτη όμως ανθρωπιά:
(Ο αρμενιστής της Καρύστου, σελ, 23)
Δεν ήρθε η μάνα του μου είπε να τον δει
στο επισκεπτήριο ακόμα θα την ψάχνει
άπλωσε δίκτυ στο μυαλό του μια αράχνη
και στην ψυχή του μια κηλίδα η ντροπή.
Πρόκειται για ποίηση με αναζητήσεις που αφορούν στην ύπαρξη και το νόημά της (σελ.11):
Οι μέρες μου περνούν και πλησιάζω
δε μου χαρίζουν χρόνο κι αγοράζω
Αλλού, εκφράζει θυμοσοφικό κυνισμό (σελ.24):
Σαν τα στικάκια στο ψυγείο κολλημένα
άδεια ανθρωπάκια σ’ αφασία στοιχισμένα
Στίχοι με πολιτικό και κοινωνικό πρόσημο, (όπως λέει ο ίδιος ο Ν.Γεωργόπουλος σε συνέντευξή του), χωρίς αυτό να σημαίνει ότι υπηρετεί κάποια πολιτική μπροσούρα, όπως μας εξηγεί. Υπογραμμίζει ωστόσο την αναπόδραστη ευθύνη αλλά και το χρέος της μνήμης της δικαιοσύνης που δεν επιτρέπει στους νεκρούς μας να ησυχάσουν.
(Μεροκάματο του τρόμου, σελ, 21)
Εξήντα οκτώ χρονών στη σκαλωσιά
τα χρόνια καρφωμένα στο μαδέρι
κάποια ουλή μ’ αγκύλωση στο χέρι
δουλεύει με το θάνατο αγκαλιά.
Ποίηση που, έχει αρκετά συχνά κάτι το πρωτόγονο, γεμάτο ταξιδιωτική εμπειρία. Διαβάζοντας έχεις την εντύπωση πως είσαι μέσα σ’ ένα καράβι. Γραφή που έχει την αλμύρα και τον παλμό της θάλασσας. Γραφή ενθουσιώδης,-γιατί αυτό είναι και το καίριο: Αυτός που γράφει, βρίσκεται Εν ΘΕΩ.
Στίχοι που κάποιες φορές κινούνται ανάμεσα στο όνειρο και την πραγματικότητα:
(Μαύρα μεσάνυχτα σελ, 26)
Όλα φαντάζουν μέσ’ τις νύχτες μαγικά
τα στρας εκρήξεις που γεννούνε γαλαξίες
ματιές κι αγγίγματα να γίνονται θυσίες
για κάποιο μπούστο ν’ αναφλέγονται κορμιά.
Διακρίνεται μια αγάπη προς τους καταραμένους ποιητές (αναφορές σε Μπωντλαίρ/Καρυωτάκη, (Μπωντλαίρ από τα LIDL,σελ. 30). Αίσθηση πως βρίσκεσαι σε λογοτεχνικό καφενείο. (Δεύτερη Ενότητα-Cafè Bourbon). (Αντιστοιχία με το καφενείο της εποχής εκείνης το Μπάγκειον στην Ομόνοια, όπου σύχναζαν πολλοί από τους ποιητές αυτής της περιόδου).
Γραφή που έχει θεατρικότητα. Μοιάζει να στήνει μια σκηνή και μετά να την παρατηρεί, όπως σ’ εκείνη τη συγκινητική αναδρομή στην ιδιαίτερη πατρίδα του την Πάτρα (Πάτρα μου, σελ.38) και στο ποίημα Τουρκομαριώ (σελ. 39),-ένα ποίημα στο οποίο γίνεται αναφορά στην πρώτη πόρνη (Τουρκάλα) που εμφανίστηκε επισήμως στην Πάτρα το 1828 και βαπτίστηκε χριστιανή. Το ποίημα έχει πολύ ενδιαφέροντα ιστορικά στοιχεία. Εδώ έχει ρόλο και ο χορός (όπου στο θέατρο δεν είναι τίποτα άλλο από την κοινή γνώμη.)
(Τουρκομαριώ σελ, 39)
Μ’ αχτένιστα μακρυά μαλλιά λουλουδοφορεμένη
με τον Μαρσύα πίσω της να παίζει το σουραύλι
κι ένα μπουλούκι αλλόκοτοι ένα μπουλούκι φαύλοι
ακόλουθοί της στο χορό και ερωτοχτυπημένοι.
Στην τρίτη ενότητα (Pilotina) συμπεριλαμβάνονται τρία ποιήματα που είναι όμοια υφολογικά.
Αποτελούνται από τρεις οχτάστιχες στροφές και μία τετράστιχη, με πλεκτή ομοιοκαταληξία. Ο τελευταίος στίχος κάθε μιας από τις οχτάστιχες στροφές είναι ένα μότο. Το μότο αυτό αλλάζει ελαφρώς στην τελευταία στροφή την τετράστιχη και γίνεται διαπίστωση ή ερώτηση:
Ν. Γεωργόπουλος (Αβγαλτη κραυγή, σελ, 43)
Πώς να βουτήξω στα βαθιά; Δεν έχω αέρα.
Και τι θα βρω στα μέσα μου σκοτάδια;
Και αν ξυπνήσω από τον τάφο τον πατέρα
να του ζητήσω να μην έρχεται τα βράδια;
Ουρλιάζει ακόμα το κορμί μου από τα χάδια
και εγώ βαθιά του μέσα να λυπάμαι
να περιμένω στα αζήτητα, στα άδεια,
να με ρωτήσει αν το σκοτάδι το φοβάμαι.
Τα εν λόγω ποιήματα, λειτουργούν σαν ένας καθρέφτης μέσα από τον οποίο το ποιητικό υποκείμενο αυτοπαρατηρείται και αυτοαναλύεται.
Η τελευταία ενότητα λέγεται Corto Maltese-ένας φανταστικός ήρωας των κόμικς που έχουμε διαβάσει από τον Hugo Prat. Ένας ρομαντικός καπετάνιος-χωρίς καράβι-που θα μπορούσε να είναι ένας από εμάς. Η ενότητα αυτή, περιλαμβάνει 36 χαϊκού, δηλαδή στιχουργήματα τριών μικρών στίχων, με 5-7-5 συλλαβές (πρώτος/ δεύτερος/ τρίτος στίχος αντίστοιχα), όπου σ’ αυτές τις λίγες συλλαβές ολοκληρώνεται ένα νόημα και μια εικονοπλασία.
Σ΄ αυτούς τους στίχους το βλέμμα και η κάμερά μας εστιάζει (zoom) σ’ ένα σημείο, και μέσα απ’ αυτό το σημείο φαίνεται η υπόλοιπη εικόνα.
Ν. Γεωργόπουλος (Corto Maltese σελ, 51)
Ένα φιλί σου
Κορίνθου και Αράτου
Ανεξίτηλο
Στο ποίημα Σπασμένο Βέλος από το οποίο πήρε τον τίτλο η συλλογή, το ποιητικό υποκείμενο μιλά για την ανθρώπινη ψυχή, που εκτοξεύεται σαν ένα βέλος προς τις επιθυμίες, τις λαχτάρες και τους στόχους της. Κάποτε όμως συναντιέται με τους δαίμονές της και τότε μπορεί και να σπάσει:
(Σπασμένο Βέλος, σελ, 27)
Το δαίμονά μου στα κρυφά αποπλανώ
που τα σκοτάδια του μ’ αφήνει να κοιτάω
μετά, ραγίζω στον καθρέφτη μου και σπάω
και στα κομμάτια μου γυρεύω να με βρω.
Oι δαίμονες του ποιήματος, είναι οι δαίμονες που έχουμε όλοι μας μέσα μας. Σύμφωνα με το μήνυμα του συγγραφέα και θεατρικού σκηνοθέτη Robert Icke στην παράσταση The Doctor:
[Κάθε άνθρωπος είναι μια πόλη αντιφατικών ανθρώπων που ζουν μέσα μας: Μέσα μας βρίσκονται ο Δαίμονας και ο Άγγελος, ο Άγιος και ο Δολοφόνος, ο Δειλός και ο Επαναστάτης. Η πλευρά που βγαίνει προς τα έξω είναι αυτή που “τρέφουμε” περισσότερο]
Κάθε άνθρωπος είναι μια πόλη από μνήμες, από εικόνες και ρωγμές.
Σοφία Ελευθερίου (από την παρουσίαση του βιβλίου στην Πάτρα)
(Η Σοφία Ελευθερίου είναι συγγραφέας των βιβλίων: Το ΜΑΤΙ ΤΗΣ ΒΕΛΟΝΑΣ ΚΑΙ ΑΛΛΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ (Διηγήματα-εκδόσεις Ενύπνιο, 2023) και ΗΛΙΟΣ ΚΑΙ ΓΙΑΣΕΜΙ (Νουβέλα-εκδόσεις 24 Γράμματα, 2024)
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ
(1), (2), (3): (Σ. Λ. Σκαρτσής: ΤΟ ΣΩΜΑ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ
Ο MARCEL JOUSSE ΚΑΙ Η ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΤΗΣ ΟΡΓΑΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ) Εκδόσεις: Ελληνικά Γράμματα (1996)
(4) Sarantakos.wordpress.com (Ν. Σαραντάκος): Άρθρα σχετικά με την ιστορία των λέξεων και την ομοιοκαταληξία.
(5) Τεχνικές και Τρόποι Γραφής, “Ελεύθερος Στίχος” Επιμέλεια: Λάμπρος Βαρελάς. Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας
