Το σύγγραμμα του διδάκτορα φιλοσοφίας Σωτήρη Αμάραντου «Η φιλοσοφική θεμελίωση της πολιτειολογίας του Χομπς – Λεβιάθαν», που κυκλοφόρησε πρόσφατα σε συνέκδοση των Εκδόσεων Αρμός και της Ακαδημίας Κοσμοσυστημικής Γνωσιολογίας, αποτελεί μια άκρως πρωτότυπη και εξαιρετικά αποκαλυπτική μελέτη πάνω στο θεμελιώδες για τη νεοτερική σκέψη έργο του Άγγλου φιλοσόφου. Η πρωτοτυπία της, από την οποία εν πολλοίς απορρέει και η αποκαλυπτικότητά της, έγκειται στο γεγονός ότι, συγκριτικά με τις πολλές άλλες προσεγγίσεις που έχει γνωρίσει το «Λεβιάθαν», ο Σωτήρης Αμάραντος δεν το αντιμετωπίζει στατικά και μετωπικά, παρά το τοποθετεί στον κοσμοσυστημικό του χώρο και χρόνο με τα επιστημονικά εχέγγυα της Κοσμοσυστημικής Γνωσιολογίας, της κοινωνικής και πολιτικής επιστήμης που έχει θεμελιώσει ο καθηγητής Γιώργος Κοντογιώργης, κάτι που, όπως θα επιχειρήσουμε να δείξουμε με την παρούσα σύντομη κριτική παρουσίαση, διευρύνει εντυπωσιακά το πεδίο θέασής του και πολλαπλασιάζει τις οπτικές γωνίες πρόσληψής του.
Ο κοσμοσυστημικός χώρος εντός του οποίου δρα πνευματικά ο Χομπς είναι αυτός της ευρωπαϊκής δύσης και ο χρόνος ο 17ος αιώνας, γεγονός που τον καθιστά τρόπον τινά κληρονόμο της ιδιωτικής δεσποτείας, εκφραστή της κρατικής της μετεξέλιξης και πρόδρομο του νεοτερικού κράτους της μοναρχευομένης ολιγαρχίας ή εκλόγιμης μοναρχίας, του έθνους-κράτους δηλαδή της εποχής μας. Με άλλα λόγια, ο Χομπς, με όλη τη φιλοσοφική δεινότητα που μαρτυρά το έργο του και τη διορατικότητα που πιστοποιεί η επιδραστικότητά του, δεν εκφράζει με τη σκέψη του τίποτα περισσότερο ή διαφορετικό από αυτό που αντιστοιχεί στην κοσμοσυστημική φάση εξόδου της Δύσης από τον δεσποτικό μεσαίωνα της ελέω Θεού μοναρχίας και την είσοδό της στο πρωτοανθρωποκεντρικό στάδιο της μεγάλης κλίμακας όπου, αντί να κεφαλαιοποιηθεί η πλήρως εξελιγμένη ανθρωποκεντρική εμπειρία του ελληνικού κόσμου, επιλέχθηκε η εκκίνηση από τα ανθρωποκεντρικά σπάργανα. Ως εκ τούτου, το υπό εξέταση έργο «Λεβιάθαν» του Άγγλου φιλοσόφου ασφαλώς και είναι καινοφανές και θεμελιακό για την πρώιμη εξελικτικά Ευρώπη της εποχής του, όπως και για τους πνευματικούς του επιγόνους του Διαφωτισμού και εν γένει της νεοτερικότητας αλλά, αν ειδωθεί από το πρίσμα που επιλέγει να το ατενίσει και να το αναλύσει ο Σωτήρης Αμάραντος, παίρνει τις αντικειμενικές του διαστάσεις, αυτές που, μεθοδικά και με απόλυτη επιστημονική εντιμότητα, του αποδίδει στα έντεκα κεφάλαια της πραγματείας του.
Ο Χομπς, λοιπόν, τοποθετεί την αφετηρία της πολιτικής του φιλοσοφίας και του συναγόμενου από αυτή πολιτικού του προτάγματος στη δημιουργημένη από τον Θεό φυσική κατάσταση του ανθρώπου. Εκεί όλα ρυθμίζονται από τους θεϊκής έμπνευσης φυσικούς νόμους και το ατομικό υποκείμενο βιώνει την άνευ εμποδίων φυσική ελευθερία επί ίσοις όροις με όλα τα άλλα ατομικά υποκείμενα. Το μοιραίο, όμως, τίμημα της απρόσκοπτης πρόσβασης στην ελευθερία είναι η επικράτηση μιας καθολικής πολεμικής πραγματικότητας που τροφοδοτείται αενάως από την χωρίς όρια ανθρώπινη επιθυμία, τη σπανιότητα των πόρων, την απουσία εξουσίας, τον ανταγωνισμό, τη δυσπιστία και την επιδίωξη της δόξας, με μόνη οργανωτική αρχή της ζωής την αυτοσυντήρηση και αποκλειστικές λειτουργικές αρχές την ισχύ και την απάτη. Για αυτή την εμπόλεμη κατάσταση, που στο πεδίο της ιστορικής πραγματικότητας δεν αντανακλά παρά την ανηλεή σύγκρουση των φεουδαρχών της ιδιωτικής δεσποτείας, ο Χομπς επιλέγει να απαλλάξει της ευθύνης τον θείο δημιουργό και τους δια του Λόγου αποκωδικοποιούμενους από τους ανθρώπους και υπηρετούντες την αυτοσυντήρηση φυσικούς του νόμους και ενοχοποιεί τη φυσική ελευθερία, η οποία ευνοεί μεν την ατομική επιβίωση, αλλά την ίδια στιγμή θέτει σε κίνδυνο τη συλλογική αυτοσυντήρηση. Ούτως ειπείν, κατά τον Χομπς, στη φυσική κοινωνική κατάσταση, η ατομικότητα μάχεται τη συλλογικότητα.
Έναντι του αδιεξόδου που βιώνει ο φυσικός άνθρωπος, ο Άγγλος φιλόσοφος προτείνει τη λύση του «κοινωνικού συμβολαίου», στο οποίο μάλιστα αποδίδει την αποκαλυφθείσα από τον ίδιο υπόσταση του φυσικού νόμου. Σύμφωνα με την καταστατική αυτή πρώτη σύμβαση, τα άτομα παραιτούνται της φυσικής τους ελευθερίας προς χάριν την διασφάλισης της κοινωνικής ειρήνης εκχωρώντας την πλήρη εξουσία σε έναν παντοδύναμο πολιτικό θεσμό, το κράτος Λεβιάθαν που, έχοντας τη δικαιοδοσία να επιβάλλει τις αποφάσεις του καθολικά και να εγκαθιδρύει μια αμετάκλητη δικαιική τάξη, εγγυάται το τέλος του πολέμου, την έξοδο από την πρωτόγονη κατάσταση του γενικευμένου φόβου και της αμοιβαίας καχυποψίας, τη διαρκή ειρήνη, την ασφάλεια, το κοινό συμφέρον και την πρόοδο. Πηγή της νομιμότητας είναι το ίδιο το κράτος Λεβιάθαν και ο κυρίαρχος σε αυτό, ενώ κάθε πράξη του ατομικού υποκειμένου που αμφισβητεί την ολοκληρωτική του εξουσία τιμωρείται στο όνομα της κοινωνικής ειρήνης, της αυτοσυντήρησης και της ευημερίας. Στην πραγματικότητα, ο Χομπς επιχειρεί μια πλήρη αντιστροφή καθώς, ενώ στη φυσική κατάσταση το τίμημα για την πλήρη ελευθερία ήταν η ανασφάλεια, στο κράτος Λεβιάθαν το τίμημα για την ασφάλεια γίνεται η στέρηση της ελευθερίας ή, για να είμαστε απολύτως ακριβείς, ο περιορισμός της σε κάποια δικαιώματα, όπως της ιδιοκτησίας, της αυτοδιάθεσης του ατόμου σε σχέση με το σώμα του, της ελεύθερης μετακίνησης και της ελεύθερης απόλαυσης των φυσικών αγαθών του νερού και του αέρα, τα οποία δειγματικά προοικονομούν την ατομική ελευθερία που σήμερα απολαμβάνει το πολιτικό υποκείμενο του νεοτερικού κράτους. Άρα, το κοινωνικό συμβόλαιο που προκρίνει ο Χομπς είναι κατ’ ουσίαν, όπως εμφατικά σημειώνει ο συγγραφέας, ένα συμβόλαιο υποταγής.
Στην πολιτειολογία του Χομπς, ο κυρίαρχος του κράτους στον οποίο τα άτομα, εγκαταλείποντας την φυσική κατάσταση και εντασσόμενα βάσει του συμβολαίου στην πολιτική κοινότητα, εκχωρούν την ελευθερία τους δύναται θεωρητικά να είναι είτε ένας μονάρχης είτε μία συνέλευση αριστοκρατικής ή δημοκρατικής υφής. Συνεπαγωγικά, οι τύποι πολιτείας που αναγνωρίζει ο Άγγλος διανοητής είναι η μοναρχία, η αριστοκρατία και η δημοκρατία, εκ των οποίων εκφράζει απροσποίητα την προτίμησή του στην πρώτη με μια αποδεικτική συλλογιστική που, κατά τον Αμάραντο, «δεν υπερβαίνει την τοποθέτηση του Δαρείου υπέρ της μοναρχίας στο γνωστό διάλογο που μας προσφέρει ο Ηρόδοτος». Η επιχειρηματολογία του υπέρ της μοναρχίας εδράζεται κατ’ ουσίαν στις ιδέες της αποτελεσματικής σύνδεσης του δημοσίου συμφέροντος με το ιδιωτικό συμφέρον του μονοκράτορα και της απαρέγκλιτης δυναμικής των αποφάσεων του ιδίου. Η σύνδεση αυτών των προκείμενων με το προδιατυπωμένο συμπέρασμα, εκτός του ότι διαρρηγνύεται πάρα πολύ εύκολα τόσο λογικά όσο και ιστορικά, υποκρύπτει και εδραιώνει, κατά τον συγγραφέα, τον τρόμο της νεοτερικής σκέψης μπροστά στην προοπτική ένταξης της κοινωνίας στο πεδίο λήψης των αποφάσεων. Η διατύπωση ενός τέτοιου αιτήματος αντιμετωπίζεται από την κρατούσα διανόηση μέχρι σήμερα ως απειλή για την κοινωνική ασφάλεια και πρόοδο και ελεεινολογείται ως ο ασφαλέστερος δρόμος για την επιστροφή στον πρωτογονισμό της φυσικής κατάστασης, κάτι που μαρτυρά είτε άγνοια για την, με μέτρο την ελευθερία, πολιτειακή εξέλιξη του ελληνικού κοσμοσυστήματος είτε επιλεκτική στόχευση με διακύβευμα τη διαιώνιση της ισχύουσας εκλόγιμης μοναρχίας είτε και τα δύο.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει στην προσέγγιση του Σωτήρη Αμάραντου η κριτική που επιφυλάσσει στο φιλοσοφικό οικοδόμημα του Χομπς ως προς την πρόσληψη της έννοιας της ελευθερίας. Ο Άγγλος φιλόσοφος, στην προσπάθειά του να υπερβεί την προφανή αντίφαση ανάμεσα στον Θεό δημιουργό και στην ελευθερία των ανθρώπων, εισάγει την ιδέα της ταυτόχρονης επενέργειας της ελευθερίας και της αναγκαιότητας στις ανθρώπινες πράξεις, κάτι που λογικά και πρακτικά οδηγεί στο αδιέξοδο της πλήρους ετερονομίας και, ως εκ τούτου, τα ατομικά υποκείμενα από τη φυσική ελευθερία μεταβαίνουν δια του κοινωνικού συμβολαίου στην κατάσταση της πλήρους ανελευθερίας εντός της πολιτικής κοινότητας του κράτους Λεβιάθαν. Τα όποια απορρέοντα για τον υπήκοο από το θετικό δίκαιο δικαιώματα, τα οποία θεσπίζει ο κυρίαρχος, τελούν υπό την αίρεση της παντοδύναμης βούλησής του τελευταίου, η οποία δεσμεύεται μόνο απέναντι στη θεϊκή υπόσταση, ενώ έναντι των ατομικών υποκειμένων διατηρεί εξουσία ζωής και θανάτου. Έτσι, ο Χομπς καταλήγει να θεμελιώνει φιλοσοφικά την ελέω Θεού μοναρχία, όπου απουσιάζει συντριπτικά η ελευθερία και πλεονάζει η αυθαίρετη εξουσία.
Στην προσπάθειά του μάλιστα να αποσοβήσει μια ενδεχόμενη φθορά της «ιδανικής πολιτείας» του ο Χομπς συντάσσει έναν μακρύ κατάλογο πιθανών κινδύνων, όπως η απουσία μιας ειδικής τέχνης εναρμόνισης των κανόνων με τη συμπεριφορά των υπηκόων, τα εγγενή πάθη των ανθρώπων, η ατελής θεσμοθέτηση, η ανάδυση ανατρεπτικών ιδεών, η αλογόκριτη μελέτη της αρχαίας ελληνικής και ρωμαϊκής γραμματείας, η σύγκρουση κοσμικής και εκκλησιαστικής εξουσίας, η δημιουργία μεγάλων πόλεων και άλλοι, η επισήμανση των οποίων καθιστά ακόμα πιο ασφυκτικό το περιβάλλον ύπαρξης και δράσης του ατομικού υποκειμένου στο κράτος Λεβιάθαν. Προς την ίδια κατεύθυνση λειτουργεί και η εισαγωγή από τον Άγγλο φιλόσοφο της έννοιας της ισχύος ως βάθρο της θεϊκής παντοδυναμίας αντί της δημιουργίας, καθώς έτσι οριοθετεί τη δυνατότητα της αμφισβήτησης του κοινωνικού συμβολαίου από τους υπηκόους – η οποία δικαιολογείται υπό όρους μόνο στην περίπτωση ασυμβατότητας μεταξύ των κοσμικών και των υπερκείμενων θεϊκών εντολών – και παρέχει στον απολυταρχικό ηγεμόνα πλήρη κοσμική και ιερατική εξουσία, κυριαρχία δηλαδή οιωνεί Θεού. Η θεολογία της ισχύος μάλιστα επεκτείνεται από τον Χομπς και στις διακρατικές σχέσεις, όπου οραματίζεται τη συγκρότηση μιας παγκόσμιας χριστιανικής εξουσίας με όρους κράτους Λεβιάθαν.
Ο Σωτήρης Αμάραντος κλείνει τη μελέτη του με την προσήκουσα σε όλο το ερευνητικό του εγχείρημα πρωτοτυπία, καθώς επιχειρεί έναν θεωρητικό διάλογο με τρεις εξέχοντες, αντιπροσωπευτικούς όσο και ετερόκλητους διανοητές της νεοτερικής σκέψης, που ο καθένας τους έχει καταθέσει τη δική του ερμηνευτική και κριτική προσέγγιση για τον Λεβιάθαν του Τόμας Χομπς: τον Γάλλο στοχαστή Μισέλ Φουκώ, τον Γερμανό φιλόσοφο και θεωρητικό του ναζισμού Καρλ Σμιτ και τον Αμερικανό πολιτικό φιλόσοφο της σύγχρονης φιλελεύθερης παράδοσης Τζον Ρωλς. Εξετάζει τις θέσεις τους στη βάση δύο αξόνων, ο ένας έχει να κάνει με τα θεωρητικά κίνητρα του Χομπς για τη συγγραφή του Λεβιάθαν και ο άλλος με το περιεχόμενο και τα τελικά συμπεράσματα του έργου του. Με μεθοδολογική αρτιότητα ο συγγραφέας οδηγείται σε συμπεράσματα που δικαιώνουν πλήρως τη σύνολη οπτική του πονήματός του. Σύμφωνα με αυτά, οι τρεις διανοητές, ενώ αναγνωρίζουν το ισχυρό αποτύπωμα του έργου το Χομπς στην τρέχουσα φιλοσοφική και πολιτική σκέψη, παγιδευμένοι στις καθορισμένες από το Διαφωτισμό ιδεολογικές τους προσημάνσεις αδυνατούν να χωρέσουν στην ερευνητική τους ματιά το εξελικτικό εύρος των κοινωνιών, με μοιραίο αποτέλεσμα όλη η κριτική τους για το έργο του Χομπς να περιστρέφεται γύρω από το διακύβευμα της ατομικής ελευθερίας. Άρα, το ολοκλήρωμα της ελευθερίας, δηλαδή η, πέραν της ατομικής, οικονομική – κοινωνική και πολιτική ελευθερία παρέμεινε τόσο για τους τρεις υπό συζήτηση στοχαστές όσο και για τη συντριπτική πλειονότητα των πολιτικών φιλοσόφων της νεοτερικότητας μέχρι τις μέρες μας μια terra incognita, κάτι που εξηγεί και την ανεπίγνωστη ταύτιση της εκλόγιμης μοναρχίας με τη δημοκρατία και τη συνακόλουθη – όσο και άκρως βολική για τους φορείς της – άρνηση του ακαδημαϊκού και πολιτικού κόσμου διεθνώς να ανεχτεί, σε πείσμα των εμφανών αδιεξόδων, οποιαδήποτε συζήτηση σχετικά με την προοπτική πολιτειακής εξέλιξης, ωσάν το σημερινό πολίτευμα να μην είναι επιδεκτικό καμίας απολύτως βελτίωσης.
Κλείνοντας αυτή τη σύντομη κριτική παρουσίαση του βιβλίου του Σωτήρη Αμάραντου, θα πρότεινα ανεπιφύλακτα σε όσους διατηρούν έστω και ένα στοιχειώδες ενδιαφέρον για το κοινωνικοπολιτικό φαινόμενο και την ανθρώπινη ελευθερία να χαρίσουν στον εαυτό τους το ευεργέτημα της προσεκτικής μελέτης αυτού του ευσύνοπτου τόμου, γιατί η φιλοσοφική διαύγαση και τα γνωστικά οφέλη που θα αποκομίσουν εκτιμώ πως είναι πολλαπλάσια του χρόνου που θα δαπανήσουν. Πραγματικά αξίζει τον κόπο.
Βαγγέλης Κάλιοσης
Φιλόλογος – Συγγραφέας
