Ζητήματα μεθοδολογίας, θεωρίας, ιστορίας, Επιμέλεια : Μαρία Παραδείση, Αφροδίτη Νικολαΐδου, Εκδόσεις  GUTENBERG, 2017.

Το βιβλίο αυτό αποτελεί τον καρπό ενός σεμιναρίου που έγινε κατά το ακαδημαϊκό έτος 2013-2014 στο Πάντειο Πανεπιστήμιο. Οι δύο συνεπιμελήτριες του βιβλίου Μαρία Παραδείση και  Αφροδίτη Νικολαΐδου  συνεργάστηκαν  με την υποψήφια διδάκτορα Μυρτώ Καλοφωλιά, στην οποία οφείλεται η πρόταση για τη διοργάνωση του σεμιναρίου, και με το Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών «Πολιτιστική Διαχείριση» του τμήματος  Επικοινωνίας,  Μέσων και πολιτισμού. Πρόκειται δηλαδή για μία σοβαρή ερευνητική προσπάθεια γύρω από τον ελληνικό κινηματογράφο, ο οποίος στα τελευταία χρόνια σημείωσε αξιόλογες επιτυχίες στα διεθνή φεστιβάλ. Σκοπός του σεμιναρίου-βιβλίου είναι να «φωτίσει  την εγχώρια κινηματογραφική παραγωγή από όσο το δυνατόν περισσότερες οπτικές γωνίες ως πολιτιστικό-καλλιτεχνικό φαινόμενο το οποίο αντικατοπτρίζει την κοινωνική,  πολιτική, οικονομική και πολιτιστική διαδρομή της Ελλάδας».

Το βιβλίο λοιπόν αποτελεί μια επιλογή κειμένων που παρουσιάστηκαν στο σεμινάριο. Κύριο χαρακτηριστικό τους είναι η  ποικιλία μεθοδολογικών προσεγγίσεων του ελληνικού κινηματογράφου και επιπλέον η  πλούσια και  πρωτότυπη θεματολογία. Το βιβλίο περιλαμβάνει δύο βασικές ενότητες: α) Από τον πρώιμο ελληνικό κινηματογράφο στην περίοδο της μαζικής παραγωγής του και β) Από τον Νέο στον σύγχρονο ελληνικό κινηματογράφο. Η πρώτη ενότητα περιέχει τέσσερα κείμενα και αναφέρεται κυρίως στη μαζική παραγωγή του κινηματογράφου που περιλαμβάνει ταινίες, οι οποίες, λιγότερο ή περισσότερο, έχουν μελετηθεί από ειδικούς επιστήμονες του κινηματογράφου. Γι’ αυτό ίσως  τα κείμενα αυτής  της ενότητας αναφέρονται σε θέματα λιγότερο συζητημένα ή και σε τελείως νέα. Η δεύτερη ενότητα περιέχει επτά κείμενα που έρχονται να εμπλουτίσουν τη φτωχή ελληνική βιβλιογραφία για τον ελληνικό κινηματογράφο της  εν λόγω περιόδου.

Πιο συγκεκριμένα, και τελείως ενδεικτικά, αναφέρω ότι θίγονται ζητήματα ιστοριογραφίας του ελληνικού κινηματογράφου, της εξέλιξης του ελληνικού μελοδράματος της περιόδου 1960-1974, της μουσικής στον κινηματογράφο της δεκαετίας του 1960 που αποτελεί «θεμελιακό παράγοντα της αφηγηματικής διάστασης της ταινίας», του κινηματογραφικού χορού που αποτελεί «ένα οπτικό αναπαραστατικό σύστημα συγκεκριμένης πολιτισμικής διάδρασης». Θίγονται επίσης τα θέματα της μετάβασης, που έγινε στα χρόνια 1990-2013, του ελληνικού κινηματογράφου στην ψηφιακή ηλεκτρονική εικόνα, του «Νέου κύματος στον ελληνικό κινηματογράφο (περίπτωση Φίλιππου Τσίτου: «Ακαδημία Πλάτωνος», «Άδικος κόσμος») κ.ά.

Μέσα σ’ όλη αυτή την προσπάθεια επιστημονικής εξερεύνησης του ελληνικού κινηματογράφου υπάρχουν στο βιβλίο, ως τεκμήρια, αναφορές σε πολλές ταινίες, σκηνοθέτες και ηθοποιούς. Απ’ αυτή την πλευρά αξίζει ως παράδειγμα να προσέξουμε την ανάλυση που κάνει, καθώς εξετάζει τις «έμφυλες διαστάσεις του χώρου και της εργασίας στον Νέο Ελληνικό Κινηματογράφο»  η επιμελήτρια του τόμου Μαρία Παραδείση, αναπληρώτρια καθηγήτρια του Παντείου Πανεπιστημίου, σε δύο κομβικές γι’ αυτό το θέμα ταινίες: την «Αναπαράσταση» του Θόδωρου Αγγελόπουλου και «το Προξενιό της Άννας» του Παντελή Βούλγαρη.

Παρά το γεγονός ότι οι δύο σκηνοθέτες χαρακτηρίζονται από εντελώς αντίθετες καλλιτεχνικές επιλογές  φέρνουν στο προσκήνιο πρωτοφανή θέματα για τον έως τότε ελληνικό κινηματογράφο. Και οι δύο ταινίες αποκαλύπτουν, σύμφωνα με την Παραδείση, τις «διαστάσεις της φανερής ή λανθάνουσας  καταπίεσης των ηρωίδων τους στο πλαίσιο της ελληνικής πατριαρχικής κοινωνίας. Και στις δύο ταινίες η κάμερα εμμένει στην παρουσίαση των άρρητων, ‘αυτονόητων’ και αδιάκοπων ‘γυναικείων’ καθηκόντων που εξασφαλίζουν την κοινωνική αναπαραγωγή καθώς και τον εγκλωβισμό των ηρωίδων τους σε περίκλειστους χώρους και σε σκληρές συνθήκες, απ’ όπου δεν υπάρχει δυνατότητα διαφυγής παρά τη μονήρη αντίστασή τους».

Όλα τα κείμενα του βιβλίου είναι εξαιρετικά αλλά ας μου επιτραπεί για τις ανάγκες αυτής της παρουσίασης να σταθώ επίσης  για λίγο στο κείμενο της συνεπιμελήτριας Αφροδίτης Νικολαΐδου  (Διδάκτωρ του Τμήματος Επικοινωνίας, Μέσων και Πολιτισμού του Παντείου Πανεπιστημίου): Η «προσοικειωμένη» πόλη: μια νεοφορμαλιστική προσέγγιση για την Αθήνα στον σύγχρονο ελληνικό κινηματογράφο. Με άλλα λόγια αυτό το κείμενο  αφορά τη σχέση της πόλης και του κινηματογράφου. Οι ταινίες, επειδή αποτελούν τεκμήρια της εποχής τους χρησιμεύουν στην ανάλυση της πολεοδομικής και αρχιτεκτονικής πραγματικότητας. Επομένως η μελέτη αυτής της σχέσης οδηγεί στη γνώση και κατανόηση των ιστορικών-κοινωνικοπολιτικών καταστάσεων του χρόνου γυρίσματος της ταινίας, ανάλογα βέβαια και με τον βαθμό ενδιαφέροντος που παρουσιάζει μια ταινία για την πόλη. Αυτό το ενδιαφέρον εκφράζεται μέσα στην ταινία με κάποια πλάνα- δείκτες και σεκάνς πόλης, που δίνουν την πληροφορία στον θεατή για τον συγκεκριμένο κάθε φορά τόπο. Η Νικολαΐδου στο κείμενό της μελετάει  ποικίλα πλάνα-δείκτες της Αθήνας περνώντας την ερευνητική της ματιά μέσα από πολλές ελληνικές ταινίες της περιόδου 2004-2014.

Όλα μαζί τα κείμενα αυτού του βιβλίου αποτελούν μια σοβαρή επιστημονική απόπειρα διερεύνησης της εγχώριας κινηματογραφικής παραγωγής, η οποία αναλύεται από πολλές οπτικές γωνίες που αντιστοιχούν στα διάφορα επιστημονικά πεδία: ιστοριογραφία, κοινωνιολογία, ανθρωπολογία, πολεοδομία, μουσικολογία κ.ά. Συγγραφείς των κειμένων είναι, εκτός από τις δύο συνεπιμελήτριες, ο Μανόλης Αρκολάκης, η Ορσαλία-Ελένη Κασσαβέτη,ο Νίκος Πουλάκης,η Μιμήνα Πατεράκη, ο Ιωάννης Σκοπετέας, η Ασπασία Λυκουργιώτη, η Μαρία Χάλκου, η Άννα Πούπου και η Yun-hua Chen (Στο τέλος του βιβλίου μπορεί να δει κανείς τα βιογραφικά τους). Είναι βέβαια ένα βιβλίο με πλούσια βιβλιογραφικές παραπομπές και που απευθύνεται σε ειδικούς του κινηματογράφου και φοιτητές του Μεταπτυχιακού Προγράμματος Σπουδών, αλλά και σε όλους, όσοι ενδιαφέρονται για τον ελληνικό κινηματογράφο και επιθυμούν με οδηγό το βιβλίο αυτό να ξαναδούν τις ελληνικές ταινίες με περισσότερη γνώση.