Η ποιητική συλλογή Το μέλλον γεννιέται με καισαρική εντάσσεται σ’ εκείνη τη γραφή που δεν ζητά να καθησυχάσει τον αναγνώστη, αλλά να τον ταράξει. Πρόκειται για ένα έργο πυκνό, εστιασμένο, όπου το ατομικό βίωμα δεν απομονώνεται ποτέ από το συλλογικό του περιβάλλον και η ποίηση δεν λειτουργεί ως εξομολόγηση, αλλά ως πράξη επίγνωσης. Η ιστορική μνήμη, η κοινωνική συνθήκη και η υπαρξιακή αγωνία δεν εμφανίζονται ως διακριτά επίπεδα, αλλά ως συγκοινωνούντα δοχεία, που τροφοδοτούν το ένα το άλλο.

Η ιστορία δεν παρουσιάζεται ως κλειστό αφήγημα ούτε ως παρελθόν που έχει διευθετηθεί, αλλά ως ανοιχτό τραύμα, που συνεχίζει να καθορίζει το παρόν. Εκεί ακριβώς παρεμβαίνει η γλώσσα: όχι για να αποκαταστήσει μια χαμένη συνοχή, αλλά για να φωτίσει τα σημεία όπου η επίσημη αφήγηση αποτυγχάνει, αποσιωπά ή διαστρεβλώνει. Η ποίηση γίνεται έτσι τόπος σύγκρουσης, όπου το ανείπωτο διεκδικεί μορφή.

Φύλο, εργασία, βία και χρόνος διασταυρώνονται μέσα στους στίχους, όχι ως αφηρημένες έννοιες, αλλά ως υλικές εμπειρίες. Η πολιτική διάσταση της συλλογής δεν προκύπτει από διακηρύξεις, αλλά από τη σταθερή επιμονή να συνδεθεί το προσωπικό με τις δομές που το καθορίζουν. Πρόκειται για ποίηση που γνωρίζει ότι καμία ιδιωτική αγωνία δεν είναι αποκομμένη από τις κοινωνικές της συνθήκες.

Από τα πρώτα ποιήματα καθίσταται σαφές ότι ο κόσμος που παρουσιάζεται δεν είναι σταθερός ούτε αυτονόητος. Ουσιαστικά αμφισβητείται η έννοια της πραγματικότητας και του ρεαλισμού. Στο πρώτο ποίημα της συλλογής «Ρεαλισμός και πραγματικότητα» ο Η. Κολλιόπουλος εκκινεί ορίζοντας την  «εμπειρία» ως «αισθητική αυταπάτη» και το νόημα ως διαρκώς ελλειμματικό: «το σημαίνον, ελλιπές σημαινόμενο». Ο ρεαλισμός δεν παρουσιάζεται ως ουδέτερη αναπαράσταση του κόσμου, αλλά ως ιδεολογικό κατασκεύασμα, το οποίο «με προσδιορισμό σχετικότητας, αναιρείται» και μόνο «σε συνθήκες αταξικής κοινωνίας επαληθεύεται». Η αλήθεια δεν κατακτάται, αλλά προσεγγίζεται ασυμπτωματικά· «το όριο της συνάρτησης τείνει στο άπειρο». Σε αυτό το πλαίσιο, η ποίηση δεν φιλοδοξεί να εξηγήσει τον κόσμο, αλλά να φωτίσει τις ρωγμές του.

Κεντρικός θεματικός άξονας της συλλογής είναι η ελευθερία· όχι ως κατάσταση, αλλά ως διαρκές ζητούμενο. Κάθε προσπάθεια ορισμού της αποτυγχάνει, καθώς η ελευθερία, μόλις συλληφθεί εννοιολογικά, ακυρώνεται: «Ελευθερία …ο ορισμός σου σε αναιρεί, η σύλληψή σου σκλαβιά». Δεν προσφέρεται ως ατομικό δικαίωμα ούτε ως αφηρημένη αξία, αλλά αναδύεται μέσα στη συλλογική εμπειρία, στην εργασία, στη μνήμη και στην αντίσταση. Η φυλακή δεν ταυτίζεται με τον χώρο· «δεσμώτη και δεσμοφύλακα δεν ορίζουν τα κάγκελα ανάμεσά τους». Η ελευθερία εντοπίζεται στα «χέρια τού εργάτη που σηκώνει τις ανάγκες τού κόσμου», στο πείσμα της επιβίωσης, στις «αδέσποτες ιδέες» που κυκλοφορούν πριν ακόμη αποκτήσουν όνομα.

Ιδιαίτερη βαρύτητα αποκτά η κριτική της πατριαρχίας και της έμφυλης βίας, καθώς ο ποιητής τις εντάσσει σ’ ένα ευρύτερο πλέγμα κοινωνικής και ταξικής καταπίεσης. Οι γυναικείες μορφές που εμφανίζονται, όπως η χήρα, η εργάτρια, η μάνα, η πρόσφυγας, η γυναίκα-εμπόρευμα δεν παρουσιάζονται ως σύμβολα, αλλά ως πρόσωπα εγκλωβισμένα σε ρόλους που τους επιβλήθηκαν. Η σκηνή της χήρας στο μνημόσυνο, όπου το ποιητικό υποκείμενο ομολογεί: «φορώ το μαύρο φόρεμα που σου άρεσε» και βρίσκεται αντιμέτωπη με τον «καλοντυμένο άντρα» που υπόσχεται βοήθεια, αποτυπώνει τη βία της κοινωνικής ευαλωτότητας χωρίς ρητορικές εξάρσεις, ενώ στο «Χρώμα δέρματος γυναίκα» γράφει κ Κολλιόπουλος: «Κουσούρι της φυλής η χαρακιά/ ανάμεσα στα σκέλη/…Από παιδί με ενοχές/ ράβεις στις κούκλες νυφικό/ χωρίς να σε βλέπει ο ήλιος/. Παράλληλα, η «αγία οικογένεια» αποδομείται ως θεσμός που νομιμοποιεί τη βία: «μηρυκάζει στη νοηματική ότι ο κύρης τού σπιτιού αυθαίρετα βιάζει και δέρνει». Η πατριαρχία παρουσιάζεται όχι ως εξαίρεση, αλλά ως κανονικότητα που αναπαράγεται και κληροδοτείται.

Στην ποιητική συλλογή του Η. Κολλιόπουλου η θεματική της εργασίας αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα είτε αφορά στον οικιακό, «Ζωή σε έπαυλη», είτε στον αγροτικό χώρο, « Η δεκάτη», «Αχάριστοι ευεργετηθέντες». Ο μόχθος εμφανίζεται ως αδιάκοπη επανάληψη, όπου ο πλούτος της επικαρπίας παραμένει αφορολόγητος και ο κόπος τιμωρείται. Η ιστορική μνήμη των κολίγων και των ακτημόνων ανασύρεται όχι νοσταλγικά, αλλά κριτικά. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η εικόνα των θεριστών και των θεριστριών «Γυναίκες σκυφτές, σε στοίχιση αράδα,/ με το φεγγάρι θερίζουν μέχρι να σκοτεινιάσει» που «σαράντα δεμάτια μαζεύουν, τα τέσσερα δικά τους» και ο επαναλαμβανόμενος λόγος του επιστάτη «σαράντα σπόρια μασάτε, τα τέσσερα δικά σας» αποκαλύπτουν τη διαχρονική λογική της εκμετάλλευσης.

Η προσφυγική εμπειρία διατρέχει τη συλλογή ως διαρκής πληγή. Από τη Μικρασιατική Καταστροφή, «Χαμένες πατρίδες», έως τις σύγχρονες πολεμικές συγκρούσεις, « Οι πόλεις καπνίζουν ακόμη» ο ξεριζωμός, παρουσιάζεται ως επαναλαμβανόμενο μοτίβο της Ιστορίας. Γράφει ο Κολλιόπουλος: «Θυμάσαι, Ειρήνη; Θαρρώ πάλι καίγεται η Σμύρνη…/Χαροκαμένη τώρα η Ουκρανία». Οι εικόνες των ναυαγίων, «από ναυάγια ξεβρασμένοι σωροί,/ νεκρά βρέφη, τρύπιες βάρκες, σωσίβια» των καταυλισμών, των νεκρών παιδιών και των σωσίβιων δεν λειτουργούν συγκινησιακά, αλλά καταγγελτικά. Συγκλονιστικό ποίημα μαρτυρίας  αποτελεί το «Δημοτικό Θέατρο Αθηνών 1922» όπου, ο χώρος του θεάτρου μετατρέπεται σε καταφύγιο προσφύγων, ανατρέποντας τη λειτουργία του ως χώρου πολιτισμού, ενώ η εικόνα της μάνας που θηλάζει μέσα στα δάκρυα και είναι από τις κορυφαίες της συλλογής αποδεικνύει πως η ζωή επιμένει ακόμα και μέσα στην απόλυτη ένδεια. «Η λεχώνα μάνα κάθεται στη βελούδινη πολυθρόνα/ και κλαίει βουβά· τα δάκρυα στάζουν/ στο γυμνό αριστερό στήθος· ρέουν/ στα χείλη του νεογέννητου καθώς θηλάζει». Κι εδώ υπάρχει η ελπίδα. Τέλος η ειρήνη δεν βιώνεται ως παρόν, αλλά ως επιγραφή σε μνημεία νεκρών «ξανά χαραγμένη σε στήλη επιτύμβια». Οι ιμπεριαλιστικοί μηχανισμοί αλλάζουν ονόματα και συμμαχίες, όμως «οι ίδιοι συγγενείς κληρονόμοι» συνεχίζουν να δημιουργούν θύματα.

Ωστόσο ο Κολλιόπουλος στην ποιητική του συλλογή, δεν περιορίζεται στην καταγγελία της ένοπλης σύγκρουσης, αλλά ασκεί κριτική στη θεσμική και κρατική βία, έτσι όπως αυτή βιώνεται στην καθημερινότητα μιας δήθεν νομιμότητας. Η ανθρώπινη ζωή αποτιμάται λογιστικά, υποτάσσεται σε κανονισμούς και ισοπεδώνεται από μια διοικητική λογική που παρουσιάζεται ως ουδέτερη. Η δολοφονία για ένα απλήρωτο αντίτιμο «Πατάει το γκάζι/και το αυτοκίνητο απομακρύνεται ταχύτατα/ με δέκα λίτρα  απλήρωτο καύσιμο στο ντεπόζιτο/ Το καταδιώκουν δύο μοτοσυκλέτες/ με τους μπλε φάρους…/ Το όχημα δεν σταματά/ το δεξί χέρι του νόμου πυροβολεί τον οδηγό», η τυχαία αναβολή στράτευσης ως παιχνίδι τύχης «Ανακατεύει τα χαρτιά … μοιράζει από δύο φύλλα στον καθένα,/ πέντε ανάμεσά μας./ Εάν κερδίσεις, θα πάρεις αναβολή», η καταστολή που βαφτίζεται τάξη «δεν είναι η κάπνα των δακρυγόνων/ που καίει τα μάτια,/ είναι το κατακάθι του μυαλού/ που αποβάλλω όταν δακρύζω», συγκροτούν ένα σύμπαν όπου η ανθρώπινη ζωή αποτιμάται λογιστικά. Το κράτος δεν εμφανίζεται ως εγγυητής δικαίου, αλλά ως διαχειριστής σωμάτων και αριθμών.

Κι ενώ η σκληρότητα των θεμάτων είναι δεδομένη, το όνειρο, παρότι εύθραυστο, δεν απουσιάζει από τον ποιητικό λόγο του Κολλιόπουλου.  Αντίθετα, διατρέχει τη συλλογή ως αναγκαιότητα που γεννιέται και πεθαίνει καθημερινά. «Γεννιέται και πεθαίνει μέσα μου τ’ όνειρο», γράφει στο ποίημα του «Το όνειρο».  Δεν αποτελεί ατομική φαντασίωση, αλλά συλλογικό ενδεχόμενο: «Εσύ έχεις ένα όνειρο. Εμείς ονειρευόμαστε έναν κόσμο χωρίς κατόχους» Η ουτοπία δεν παρουσιάζεται ως τελικός προορισμός, αλλά ως σημείο εκκίνησης, ως στιγμή συνάντησης παράλληλων βίων που ίσως τέμνονται στο άπειρο. Διαβάζουμε στο ποίημα «Στη σκόρπια άμμο»: «Βίοι  παράλληλοι, μοναχικοί· το είδωλό τους στον καθρέφτη ελπίζει πως τέμνονται στο άπειρο. Η συνάντηση, στιγμή συγκίνησης και σημείο εκκίνησης του ονείρου».

Τα ποιήματα είναι γραμμένα σε ελεύθερο στίχο, χωρίς σταθερό μέτρο ή ομοιοκαταληξία, γεγονός που ενισχύει την αίσθηση εσωτερικής ροής και στοχασμού. Παρατηρούμε ότι εναλλάσσονται λυρικές εικόνες, αφηγηματικά επεισόδια και δοκιμιακές παρεμβολές π.χ. φιλοσοφικοί ή κοινωνικοπολιτικοί συλλογισμοί. Παρατηρείται συμπύκνωση και ελλειπτικότητα, με σύντομες φράσεις ή μεμονωμένους στίχους που λειτουργούν ως νοηματικοί πυρήνες «Ελευθερία… Ασύλληπτη, πάντα παρθένα», αλλά και έντονη εικονοπλασία π.χ. οι σκηνές θερισμού ή προσφυγιάς. Η χρήση συμβόλων και αντιθέσεων, όπως, φως/σκοτάδι, ελευθερία/σκλαβιά, σώμα/ιδέα, οργανώνει τη μορφή, ενώ οι επανάληψεις προσδίδουν ρυθμό και έμφαση. Τέλος, η μεικτή γλώσσα – ποιητική, λαϊκή, ιστορική, πολιτική- και η απουσία τυπικής στροφικής διάταξης υπηρετούν μια μορφή ανοιχτή, που αντανακλά τη θεματική της αναζήτησης, της μνήμης και της κοινωνικής σύγκρουσης.

Ο τίτλος της συλλογής λειτουργεί ως κεντρικό της σχήμα: το μέλλον δεν έρχεται ομαλά, ούτε ως φυσική εξέλιξη, αλλά ως αποτέλεσμα βίαιης τομής. Η «καισαρική» υποδηλώνει μια γέννηση που προϋποθέτει πόνο, επέμβαση, ρήξη με το αυτονόητο. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η ποίηση δεν υπόσχεται λύτρωση. Προτείνει, ωστόσο, κάτι εξίσου απαιτητικό: τη διαύγεια. Και αυτή η διαύγεια, όσο επώδυνη κι αν είναι, αποτελεί τον βασικό άξονα της δύναμης της συλλογής.

Οι ποικίλοι προβληματισμοί που διατρέχουν την ποιητική συλλογή του Η. Κολλιόπουλου  δείχνουν την τολμηρή κατάδυσή του στο σύνθετο πολιτικοκοινωνικό πλαίσιο της εποχής. Ενήμερος ιστορικά, πολιτικά συνειδητοποιημένος, ρεαλιστής αλλά κυρίως βαθιά ανθρωποκεντρικός αντιμετωπίζει την ποίηση όχι ως αισθητική καταφυγή αλλά ως πράξη ευθύνης. Με λόγο απλό, στοχαστικό που γίνεται και σκληρός, ενίοτε, αποδομεί τις κυρίαρχες αφηγήσεις, όπως η κανονικότητα, η οικογένεια, η ελευθερία, και προτάσσει μια αντίληψη της ανθρώπινης εμπειρίας που συγκροτείται συλλογικά, μέσα στις ταξικές ανισότητες και τις έμφυλες σχέσεις εξουσίας. Η συλλογή Το μέλλον γεννιέται με καισαρική δεν προσφέρει εύκολες απαντήσεις. Επιμένει στη δυσκολία των ερωτημάτων και λειτουργεί ως ποιητική πράξη αντίστασης σε έναν κόσμο που εκπαιδεύεται να ξεχνά και να προσαρμόζεται. Υπενθυμίζει ότι τίποτα δεν χαρίζεται και ότι, αν υπάρξει μέλλον, θα είναι προϊόν επίγνωσης και τολμηρής τομής.

 Μαρία Καραθανάση. Φιλόλογος-Ποιήτρια