Η παραπάνω φράση την οποία χρησιμοποιούμε για κάτι που θεωρούμε απίθανο, κάτι που μας είναι αδύνατο να αποδεχθούμε, είναι κληρονομημένη από την αρχαιότητα, όπως θα δούμε σε ένα απόσπασμα από το πιθανολογούμενο έργο τού Λουκιανού Λούκιος ἢ ὄνος.
Και κατά πρώτον το ρήμα πιστεύω (= εμπιστεύομαι, δέχομαι κάτι ως αληθινό, είμαι βέβαιος, πιστεύω) που είναι παράγωγο του ουσιαστικού πίστις, το οποίο με τη σειρά του έχει σχηματιστεί από τη ρίζα –πιθ- του ρήματος πείθω (πίθτις → πίστις) και σημαίνει εμπιστοσύνη, αξιοπιστία, διαβεβαίωση με όρκο, βεβαιότητα· σε μεταγενέστερους χρόνους απέκτησε την έννοια της αποδοχής τής ύπαρξης ανωτάτου όντος, του θρησκευτικού δόγματος, έννοια διατηρημένη ώς τις μέρες μας. Ομόρριζα: πιστός (= πιστευτός, έμπιστος, αξιόπιστος, βέβαιος)· ἄπιστος (= ο μη αξιόπιστος, απίστευτος, δύσπιστος, αργότερα δε, όπως και σήμερα= ο μη πιστός, αυτός που δεν έχει θρησκευτική πίστη)· ἀπιστέω-ῶ και διαπιστέω-ῶ (= δεν εμπιστεύομαι κάποιον, δυσπιστώ, αμφιβάλλω)· ἀξιόπιστος· πιστόω-ῶ (=καθιστώ κάποιον αξιόπιστο, πιστώνω και στην παθητική φωνή «πείθομαι, πιστεύω»)· διαπιστεύω (= έχω εμπιστοσύνη· το σύγχρονο «διαπιστεύω» σημαίνει «ορίζω ως πρέσβη»)·πίστωσις (= βεβαίωση)· δυσπιστέω, δύσπιστος (σημαίνουν ό,τι και σήμερα). Οι νεότερες λέξεις: διαπιστευτήρια, πιστευτός, διαπιστώνω, έμπιστος, πιστοποιώ (← πιστός + ποιέω-ῶ), πιστοποιητικό, πιστικός → μπιστικός κ. ά.
Ακολουθούν σχετικές μαρτυρίες.
Ο Ηρόδοτος στο πρώτο βιβλίο του αναφέρεται στην ιστορία τού περίφημου κιθαρωδού Αρίονα, που τον έφερε στο Ταίναρο ένα δελφίνι πάνω στη ράχη του. Μαθαίνουμε λοιπόν ότι ο Αρίων από τη Μήθυμνα της Λέσβου, αφού έζησε για αρκετό καιρό κοντά στον τύραννο της Κορίνθου Περίανδρο, ταξίδεψε στην Ιταλία και Σικελία. Εκεί κέρδισε πολλά χρήματα και αποφάσισε να γυρίσει στην Κόρινθο — ακολουθεί το παράθεμα (Ι,24):
Ὁρμᾶσθαι μέν νυν ἐκ Τάραντος, πιστεύοντα δὲ οὐδαμοῖσι μᾶλλον ἢ Κορινθίοισι μισθώσασθαι πλοῖὸν ἀνδρῶν Κορινθίων·
Ξεκινώντας λοιπόν από τον Τάραντα, επειδή δεν είχε περισσότερη εμπιστοσύνη σε άλλους [ναυτικούς] όσο στους Κορινθίους, ναύλωσε πλοίο με πλήρωμα Κορινθίους.
Η συνέχεια είναι λιγότερο ή περισσότερο γνωστή· οι ναύτες συνωμότησαν να ρίξουν τον Αρίονα στη θάλασσα και να του πάρουν τα χρήματα. Εκείνος τότε τους ζήτησε τη χάρη να τραγουδήσει και μετά να πέσει στη θάλασσα. ΄ Ετσι και έγινε, και τον Αρίονα τον πήρε στη ράχη του ένα δελφίνι και τον έφερε στο Ταίναρο.
Ο Αρίων και το δελφίνι. Δίδραχμο από τον Τάραντα (περ. 500-473 π. Χ.)
Ο Θουκυδίδης στην αρχή τής Ἱστορίας του προσπαθεί με την κριτική του ματιά να αποδείξει ότι ο Πελοποννησιακός πόλεμος ήταν μεγαλύτερος από τον Τρωικό. Παρατηρεί βέβαια ότι τα λείψανα, τα ερείπια μιας πόλης δεν είναι ικανά να μας βεβαιώσουν για το μέγεθος, τον πλούτο και τη δύναμή της στους παλαιότερους χρόνους, και ένα από τα παραδείγματα που προσκομίζει είναι οι Μυκήνες. Στις μέρες του φαινόταν ασήμαντη, μας πληροφορεί, όμως αυτό δεν αποτελεί κατά τον ιστορικό ακριβή απόδειξη για το μέγεθος της εκστρατείας κατά της Τροίας, και συνεχίζει (Α 10, 3):
οὔκουν ἀπιστεῖν εἰκός, οὐδὲ τὰς ὄψεις τῶν πόλεων μᾶλλον σκοπεῖν ἢ
τὰς δυνάμεις, νομίζειν δὲ τὴν στρατείαν ἐκείνην μεγίστην μὲν γενέσθαι
τῶν πρὸ αὑτῆς, λειπομένην δὲ τῶν νῦν, τῇ Ὁμήρου αὖ ποιήσει εἴ τι χρὴ
κἀνταῦθα πιστεύειν, ἣν εἰκὸς ἐπὶ τὸ μεῖζον μὲν ποιητὴν ὄντα κοσμῆσαι,
ὅ δὲ φαίνεται καὶ οὕτως ἐνδεεστέρα.
Δεν είναι σωστό λοιπόν να δυσπιστεί κανείς ούτε να εξετάζει την όψη των πόλεων περισσότερο από τις στρατιωτικές δυνάμεις τους, αλλά να θεωρεί ότι εκείνη η εκστρατεία υπήρξε μεν η μεγαλύτερη απ’ όσες είχαν γίνει πριν από αυτήν, όμως κατώτερη σε σύγκριση με τις τωρινές· αν πρέπει πάλι και σ’ αυτό το σημείο να δώσουμε κάποια πίστη στην ποίηση του Ομήρου στην οποία είναι φυσικό ως ποιητής να μεγαλοποιεί τα πράγματα,1 ωστόσο και έτσι παρουσιασμένη η εκστρατεία φαίνεται κατώτερη.
Στον Οἰδίποδα ἐπὶ Κολωνῷ του Σοφοκλή ο Οιδίποδας γέρος πλέον και τυφλός έχει φθάσει στην Αθήνα με μόνο στήριγμά του την κόρη του, τη Αντιγόνη, και καταφεύγει στον ΄Ιππειο Κολωνό, στο άλσος των Ευμενίδων. Εδώ έρχεται και τους συναντά η άλλη κόρη τού Οιδίποδα, η Ισμήνη, και τους πληροφορεί ότι ανάμεσα στα δύο αδέλφια τους, Ετεοκλή και Πολυνείκη, έχει ξεσπάσει αμάχη και ότι έχει δοθεί στους Θηβαίους χρησμός πως η σωτηρία τους εξαρτάται από την παρουσία τού ίδιου του Οιδίποδα στην πόλη ζωντανού ή νεκρού. Αυτός ο λόγος φέρνει και τον Κρέοντα στην Αθήνα, για να πάρει τον Οιδίποδα πίσω στη Θήβα, ενώ έχει αρπάξει την Ισμήνη και απειλεί να αρπάξει και την Αντιγόνη που οδύρεται κι επίσης προσπαθεί να απαγάγει και τον Οιδίποδα. Τότε παρουσιάζεται ο Θησέας, ο οποίος θέτει τον τυφλό γέροντα και τις κόρες του υπό την προστασία του. Ο Κρέοντας απευθυνόμενος στον βασιλιά τής Αθήνας, προσπαθεί να δικαιολογήσει την πράξη του και μεταξύ των άλλων υποστηρίζει πως πίστευε ότι ο ΄Αρειος Πάγος2 δεν θα επέτρεπε να βρίσκονται στην πολιτεία του τέτοιοι ανόσιοι πλάνητες και προσθέτει (στ. 950):
ᾧ πίστιν ἴσχων τήνδ’ ἐχειρούμην ἄγραν.
σ’ αυτόν λοιπόν στηρίζοντας τη βεβαιότητα, κύριος της λείας τούτης προσπάθησα να γίνω.
Ο Κρέοντας προσπαθεί να απομακρύνει την Αντιγόνη από τον Οιδίποδα, ο οποίος με τη σειρά του προσπαθεί να την κρατήσει κοντά του. (Σχέδιο τού John Flaxman (1755-1826).
Στη δε Μήδεια του Ευριπίδη και στο πρώτο Στάσιμο ακούγεται το περίφημο τραγούδι τού γυναικείου Χορού που φέρνοντας στον νου του τον δόλο τού Ιάσονα, ο οποίος πάτησε τους όρκους του προς τη Μήδεια, ψάλλει με γενικότερη θεώρηση την ανατροπή των πάντων και επισημαίνει ότι δεν είναι οι γυναίκες πονηρές, όπως λέγεται, αλλά καταπώς αποδεικνύεται είναι οι άντρες. Παραθέτουμε τους πρώτους στίχους τού έξοχου χορικού (410-413):
ΧΟ. ἄνω ποταμῶν ἱερῶν χωροῦσι παγαί,
καὶ δίκα καὶ πάντα πάλιν στρέφεται.
ἀνδράσι μὲν δόλιαι βουλαί, θεῶν δ’
οὐκέτι πίστις ἄραρε·
ΧΟ. Στρέφονται πίσω τα νερά των ποταμών των ιερών
και η δικαιοσύνη κι όλα ανάποδα γυρίζουν.
Δόλο έχουνε των αντρών οι στοχασμοί
και η διαβεβαίωση με όρκο στους θεούς δεν είναι πια ασάλευτη·
Στρεφόμαστε και πάλι στο έργο τού Ηροδότου και στα κεφάλαια των Μηδικών πολέμων, όπου ο ιστορικός σημειώνει ότι (VIII, 108):
Παρὰ γὰρ τοῖσι βαρβάροισι τιμιώτεροί εἰσι οἱ εὐνοῦχοὶ πίστιος εἵνεκα τῆς πάσης τῶν ἐνορχέων.
Στους βαρβάρους οι ευνούχοι είναι πολυτιμότεροι από τους ενόρχεις, γιατί τους έχουν απόλυτη εμπιστοσύνη.
Στον Προμηθέα Δεσμώτην του Αισχύλου ο τραγικός γιος τού Τιτάνα Ιαπετού γνωρίζει μόνο αυτός ένα μυστικό που αφορά τον Δία και την κατάλυση της κυριαρχίας του.3 Ανήσυχος ο Δίας στέλνει στον αλυσοδεμένο Προμηθέα τον Ερμή για να μάθει το μυστικό. Ο Προμηθέας αρνείται πεισματικά να το αποκαλύψει και τον αντιμετωπίζει με σκαιότητα (στ. 966-969):
ΠΡ. Τῆς σῆς λατρείας τὴν ἐμὴν δυσπραξίαν,
σαφῶς ἐπίστασ’, οὐκ ἂν ἀλλάξαιμ’ ἐγώ·
κρεῖσσον γὰρ οἶμαι τῇδε λατρεύειν πέτρᾳ
ἢ πατρὶ φῦναι Ζηνὶ πιστὸν ἄγγελον·
ΠΡ. Με τη δική σου τη δουλεία, μάθε το καλά,
δεν θ’ άλλαζα εγώ τη δική μου κακή τύχη·
γιατί κρίνω καλύτερα να ’μαι υπόδουλος σ’ αυτόν τον βράχο,
παρά να ’μαι προορισμένος για πιστός μαντατοφόρος τού πατέρα Δία.
Κλείνουμε τον κύκλο τού ρήματος πιστεύω και των ομόρριζών του αλλάζοντας τελείως ατμόσφαιρα, χωρίς ωστόσο να απομακρυνθούμε από τη σύγκρουση Δία και Προμηθέα, καθώς αποτελεί το κεντρικό θέμα τού διαλόγου τού Λουκιανού με τον τίτλο Προμηθέως καὶ Διός, από το έργο του ΘΕΩΝ ΔΙΑΛΟΓΟΙ. Σατιρικός, όπως πάντα, και χαριτωμένο πειραχτήρι ο Σύρος σοφιστής και συγγραφέας απεικονίζει τον Προμηθέα να ζητά από τον Δία να τον λύσει, μιας και αρκετό καιρό έμεινε να τιμωρείται αλυσοδεμένος στον Καύκασο. Του υπόσχεται δε να του αποκαλύψει κάτι που τον ενδιαφέρει. Ο Δίας διστάζει, δεν τον εμπιστεύεται, και ο Προμηθέας για να τον πείσει του λέει (1, 2):
ΠΡΟΜ. Ἢν εἴπω ἐφ’ ὅ τι βαδίζεις νῦν, ἀξιόπιστος ἔσομαί σοι καὶ περὶ
τῶν ὑπολοίπων μαντευόμενος;
ΠΡΟΜ. Αν σου πω πού πηγαίνεις τώρα, θα σου είμαι αξιόπιστος και
για τα άλλα που θα σου μαντέψω;
Και καθώς ο Δίας τραβάει για…τη Θέτιδα, του αποκαλύπτει το μυστικό ο Προμηθέας και του σώζει τη βασιλεία του.
O Προμηθέας αλυσοδένεται από τον ΄Ηφαιστο παρόντος του Ερμή. Dirck van Baburen
Στο δεύτερο μέρος τού κειμένου μας θα ασχοληθούμε με τις λέξεις «μάτι-οφθαλμός», ακριβέστερα με το ουσιαστικό ὀφθαλμός με το οποίο έχει διατυπωθεί στα αρχαία ελληνικά η θεματική φράση τού άρθρου μας. Κατ’ αρχάς η λέξη «μάτι»: (← μεσαιωνικό μάτι(ν) ← αρχαίο ὀμμάτιον, υποκοριστικό τού ὄμμα). Το ὄμμα ετυμολογείται από το θέμα –ὀπ- του αρχαίου ὄπ-ωπ-α (παρακείμενος του ὁράω-ῶ), όπως και οι λέξεις: ὄ-ψις, οφ-θαλ-μός, αὐτ-όπ-της, ἐν-ώπ-ιος, ἐπ-όπ-της, ὕπ-οπ-τος, κάτ-οπ-τρον, ὑπερ-όπ-της, περί-οπ-τος, ὀπ-ή (τρύπα μέσα από την οποία βλέπει κάποιος) κ.ά. Από τη ρίζα ὁρα- παρήχθησαν οι λέξεις: ὁρατός, ὅρασις, ἀόρατος, ὅραμα, ὁραματιστής κ. ά. Από το ὀφθαλμός που σήμερα χρησιμοποιείται μόνο ως ιατρικός όρος δημιουργήθηκαν οι λέξεις: ὀφθαλμοφανής, ὀφθαλμικός, ἐξόφθαλμος, ἐποφθαλμιάω-ῶ, ἡ ὀφθαλμία (πονόματος) και οι νεότερες οφθαλμοσκόπιο, οφθαλμίατρος, οφθαλμολογία, οφθαλμοπάθεια, οφθαλμαπάτη κ. ά.
Αρχίζουμε με το αγνώστου ποιητή στίχο που είχε γίνει παροιμιώδες γνωμικό στους αρχαίους χρόνους.
Ἔστιν Δίκης ὀφθαλμός, ὃς τὰ πάνθ’ ὁρᾷ.
Υπάρχει το μάτι τής Δικαιοσύνης που βλέπει τα πάντα.
Η λέξη ὀφθαλμός δήλωνε στην αρχαία Ελληνική και το σημείο τού φυτού από το οποίο αναπτύσσεται νέος βλαστός ή νέο άνθος, το λεγόμενο και σήμερα «μάτι».
Στον Οἰκονομικόν τού Ξενοφώντα ο Σωκράτης μιλώντας με τον Αθηναίο γαιοκτήμονα Ισχόμαχο για αγροτικά θέματα απαντά στην ερώτηση του τελευταίου αν θα φύτευε το κλήμα κάθετα στη γη ή πλαγιαστά (ΧΙΧ,10):
Οὕτω νὴ Δία· πλείονες γὰρ ἂν οἱ ὀφθαλμοὶ κατὰ γῆς εἶεν·
Μά τον Δία έτσι (πλαγιαστά θα το φύτευα)· γιατί περισσότερα μάτια θα ήταν μέσα στο χώμα.
Στη βιογραφία τού Δημοσθένη από τον Πλούταρχο δεν παραλείπεται η υπόθεση του Αρπάλου,4 στην οποία είχε με κάποιον τρόπο εμπλακεί ο Αθηναίος ρήτορας. Διαβάζουμε λοιπόν πως όταν ο ΄Αρπαλος ήρθε στην Αθήνα, έχοντας φύγει κρυφά από τον Αλέξανδρο, αφού παρέδωσε και τα χρήματα και τα πλοία— συνεχίζουμε με το αρχαίο κείμενο (ΧΧV):
οἱ μὲν ἄλλοι ῥήτορες εὐθὺς ἐποφθαλμιάσαντες πρὸς τὸν πλοῦτον ἐβοήθουν καὶ συνέπειθον τοὺς Ἀθηναίους δέχεσθαι καὶ σώζειν τὸν ἱκέτην.
οι μεν άλλοι ρήτορες, ευθύς εποφθαλμιώντας τον πλούτο, τον βοηθούσαν και προσπαθούσαν να πείσουν τους Αθηναίους να τον δεχτούν και να σώσουν τον ικέτη.
Ο δε Δημοσθένης δωροδοκήθηκε κατά τον Πλούταρχο, πέρασε από δίκη, του επιβλήθηκε μεγάλη χρηματική ποινή και φυλακίστηκε. Καθώς δεν μπορούσε να υπομείνει τη φυλάκιση λόγω της αισχύνης, κατόρθωσε μετά από λίγες μέρες να δραπετεύσει.
Ο Πολύβιος (210/205-125/122 π.Χ.) στο πρώτο βιβλίο τού ιστορικού του έργου και στο κεφάλαιο όπου ασχολείται με τα προ του Α΄ Καρχηδονιακού πολέμου (σύγκρουση Ρωμαίων και Καρχηδονίων, 264-241 π. Χ.) γράφει ότι από τους Μαμερτίνους5 άλλοι κατέφευγαν στους Καρχηδονίους και άλλοι έστελναν πρέσβεις στους Ρωμαίους με την υπόσχεση να τους παραδώσουν τη Μεσσήνη και τους παρακαλούσαν να τους βοηθήσουν — ακολουθεί το παράθεμα που μας ενδιαφέρει (Α.10.3):
Ρωμαῖοι δὲ πολὺν μὲν χρόνον ἠπόρησαν διὰ τὸ δοκεῖν ἐξόφθαλμον εἶναι τὴν ἀλογίαν τῆς βοηθείας.
Οι δε Ρωμαίοι πολύ χρόνο βρίσκονταν σε απορία (τι να κάνουν), γιατί θεωρούνταν ολοφάνερο το παράλογο της βοήθειας.
Τον 1ο αι. π. Χ. ο γεωγράφος και ιστορικός Στράβων στο έργο του Γεωγραφικὰ και στο δεύτερο βιβλίο όπου ασκεί κριτική στους προηγούμενους από αυτόν γεωγράφους, ξετυλίγει το σκεπτικό του για τους τόπους γύρω από τη Βρεττανία και τη διάρκεια της ημέρας εκεί διαφωνώντας με τον Ερατοσθένη· προς επίρρωσιν δε των επιχειρημάτων του καταλήγει στο αιτιολογικό συμπέρασμα (Β 76):
Ὀφθαλμοφανῆ γὰρ πάντα ταῦτα [καὶ] ἰδιώτῃ καὶ οὐ δεόμενα μαθηματικῆς σημειώσεως, […]
Γιατί όλα αυτά είναι οφθαλμοφανή ακόμη και σε έναν απλό, αμόρφωτο άνθρωπο και δεν έχουν ανάγκη σχολιασμού, […]
Εκτός από τη θεματική φράση τού παρόντος κειμένου, με το ουσιαστικό ὀφθαλμὸς υπάρχουν και άλλες της αρχαίας Ελληνικής που έχουν περάσει στα νέα ελληνικά. Παράδειγμα το ρήμα «λοξοκοιτάζω» που μεταφορικά σημαίνει «βλέπω κάποιον με καχυποψία, με δυσαρέσκεια». Την αντίστοιχη αρχαία φράση τη συναντούμε στην Ἀθηναίων Πολιτείαν τού Αριστοτέλη, όπου ο μεγάλος φιλόσοφος παραθέτει αποσπάσματα από το ποιητικό έργο τού Σόλωνος, το οποίο είναι συνδεδεμένο με το νομοθετικό του έργο που κλήθηκε να εφαρμόσει διαιτητεύοντας ανάμεσα σε δύο αντιμαχόμενες πλευρές, τους ισχυρούς αριστοκράτες και τους υποδουλωμένους μικροϊδιοκτήτες. Επειδή όμως κατάρτισε νομοθεσία άριστη και με δικαιοσύνη, κρατώντας ίσες αποστάσεις και από τις δύο πολιτικές μερίδες, δυσαρέστησε και τις δύο. Σε ένα απόσπασμά του λοιπόν ο Σόλων επισημαίνει ότι όσοι είχαν αρπακτικές διαθέσεις με την ελπίδα πως θα αποκτήσουν μεγάλο πλούτο — ακολουθούν οι παρακάτω στίχοι (Ἀθ. Πολ.12):
χαῦνα μὲν τότ’ ἐφράσαντο, νῦν δε μοι χολούμενοι
λοξὸν ὀφθαλμοῖσ’ ὁρῶσι πάντες ὥστε δήιον.
τότε μεν επιπόλαια σκεφτήκαν και τώρα μαζί μου οργισμένοι
λοξοκοιτάζουν όλοι ωσάν εχθρός τους να ’μαι.
Aντίγραφο προτομής Σόλωνα
Σε ένα ειδύλλιο του Θεοκρίτου απαντά η σημερινή φράση «παίζει/πεταρίζει το μάτι μου», που όχι μόνο κατά τη λαϊκή αντίληψη, αλλά ήδη στους αρχαίους χρόνους σημαίνει ότι πρόκειται να δω κάποιον. Στο ειδύλλιο αυτό λοιπόν το επιγραφόμενο Κῶμος ένας βοσκός παίζει φλογέρα και τραγουδάει έξω από τη σπηλιά τής νύμφης Αμαρυλλίδας την οποία αγαπάει και περιμένει να βγει να τον συναντήσει, όμως εκείνη δεν ανταποκρίνεται στον έρωτά του. Και στους στίχους 37-38 λέει με λαχτάρα :
Ἅλλεται ὀφθαλμός μευ ὁ δεξιός· ἆρά γ’ ἰδησῶ αὐτάν;
Πεταρίζει6 το δεξί μου μάτι· άραγε θα τηνε δω;
Το κείμενό μας πλέον οδεύει προς το τέλος του με τον Λουκιανό. Για τον συγγραφέα τού έργου Λούκιος ἢ ὄνος υπάρχουν πολλές διχογνωμίες. ΄Αλλοι το θεωρούν έργο τού Λουκιανού, άλλοι κάποιου ανωνύμου. Αν είναι πάντως του Λουκιανού, τότε μπορούμε να υποθέσουμε ότι θέλησε και αυτός να δημιουργήσει μια φανταστική ιστορία, ακολουθώντας τα διαδεδομένα στην εποχή του φανταστικά θέματα — ας θυμηθούμε την Ἀληθῆ ἱστορίαν του την οποία έχουμε παρουσιάσει σε προγενέστερα άρθρα μας. Το εν λόγω σύγγραμμα το οποίο εντάσσεται στα μυθιστορήματα έχει ως θέμα τη διασκεδαστική και τολμηρή ιστορία ενός αναίσχυντου νέου που μεταμορφώθηκε σε γάιδαρο και της γυναίκας ερωμένης του.
Η υπόθεση του μυθιστορήματος αρχίζει με έναν νέο, τον Λούκιο — είναι ο αφηγητής τής ιστορίας του — ο οποίος ταξίδευε κάποτε με τον δούλο του έχοντας προορισμό την Υπάτη τής Θεσσαλίας και έναν κάτοικό της, τον ΄Ιππαρχο, με συστατικό γράμμα προς αυτόν για να τον φιλοξενήσει. ΄Ετσι και έγινε. Ο Λούκιος ωστόσο αναζητούσε κάποια μάγισσα7 για να δει κανένα παράξενο θέαμα και έμαθε ότι μάγισσα και ακόλαστη είναι η γυναίκα τού Ιππάρχου. Μετά από ένα έντονο ερωτικό βράδυ με την υπηρέτρια τού σπιτιού, πληροφορήθηκε από εκείνη ότι η κυρά της επρόκειτο να μεταμορφωθεί σε πουλί, για να πετάξει προς τον εραστή της. Όταν βράδιασε, τον οδήγησε μπροστά στην πόρτα του δωματίου όπου κοιμόντουσαν τα αφεντικά της, και μέσα από μια μικρή τρύπα ο Λούκιος παρακολούθησε τη γυναίκα να μεταμορφώνεται σε κοράκι που πέταξε και έφυγε απ’ το παράθυρο. Και συνεχίζει τη διήγησή του με τούτα τα λόγια (κεφ. 13):
Ἐγὼ δὲ ὄναρ ἐκεῖνο οἰόμενος ὁρᾶν τοῖς δακτύλοις τῶν ἑαυτοῦ βλεφάρων ἡπτόμην, οὐ πιστεύων τοῖς ἐμαυτοῦ ὀφθαλμοῖς οὔθ’ ὅτι βλέπουσιν οὔθ’ ὅτι ἐγρηγόρασιν.
Κι εγώ νομίζοντας ότι εκείνο που έβλεπα ήταν όνειρο, άγγιζα με τα δάχτυλα τα βλέφαρά μου, γιατί δεν πίστευα στα μάτια μου ούτε δηλαδή ότι βλέπουν ούτε ότι είναι ξύπνια.
1)Κατά τον Ν. Σκουτερόπουλο, ίσως να πρόκειται για την πρώτη διατύπωση της ιδέας τής «ποιητικής αδείας» στην παγκόσμια γραμματεία.
2) Στον λόφο τού Αρείου Πάγου είχε την έδρα του το ανώτατο δικαστήριο της Αθήνας.
3)Ο Προμηθέας γνώριζε ότι, αν ο Δίας ενωθεί ερωτικά με μία γυναίκα — συγκεκριμένα με τη Θέτιδα, η οποία θα αποκτούσε αργότερα από τον Πηλέα τον Αχιλλέα — θα χάσει τον θρόνο του, γιατί είναι γραμμένο ο γιος της να καταλύσει τη δύναμη του πατέρα του.
4)Ο ΄Αρπαλος ήταν θησαυροφύλακας και στενός φίλος τού Αλεξάνδρου και το 325 π. Χ. πήρε 5.000 τάλαντα, 6.000 μισθοφόρους και 30 πλοία και κατέπλευσε στο Σούνιο. Οι Αθηναίοι τού απαγόρευσαν να αποβιβαστεί, ο ΄Αρπαλος μετακίνησε τα πλοία του στο Ταίναρο και ο ίδιος με 2 πλοία και 700 τάλαντα επανήλθε στην Αθήνα και ζήτησε άσυλο. Δωροδόκησε διάφορους πολιτικούς άνδρες, μεταξύ των οποίων πιθανόν και τον Δημοσθένη με πρόταση του οποίου τον δέχτηκαν, αλλά τον έθεσαν υπό περιορισμό και κατέθεσαν τα 700 τάλαντα στην Ακρόπολη. Αργότερα ο ΄Αρπαλος δραπέτευσε και κατέφυγε στην Κρήτη, όπου δολοφονήθηκε από έναν αξιωματικό του.
5) Μαμερτίνοι αυτοαποκαλούνταν οι μισθοφόροι εκ Καμπανίας τού Αγαθοκλέους, του τυράννου των Συρακουσών, οι οποίοι μετά τον θάνατό του κυρίευσαν τη Μεσσήνη, στο στενό μεταξύ Ιταλίας και Σικελίας, και ίδρυσαν ληστρικό κράτος. Το 269 π. Χ. ο Ιέρων Β΄ βασιλιάς των Συρακουσών τους νίκησε και πολιόρκησε τη Μεσσήνη. Οι Μαμερτίνοι τότε κάλεσαν σε βοήθεια συγχρόνως και τους Καρχηδονίους και τους Ρωμαίους και έγιναν η αιτία τού Α΄Καρχηδονιακού πολέμου.
6)Το Ἅλλομαι του πρωτοτύπου σημαίνει πηδώ, τινάσσομαι, σκιρτώ (εξού «άλτης»).
7)Η Θεσσαλία ήταν γνωστή για τις μάγισσές της, και μάλιστα λέγεται πως έγραφαν τους χρησμούς τους με ανθρώπινο αίμα επάνω σε κάτοπτρα και ότι αυτές δίδαξαν τη μαντική στον Πυθαγόρα.
