Κατ’ αρχάς το όνομα: Αγγελική. Θα αναφέρω το λατινικό ρητό «Nomenestomen» (το όνομα είναι οιωνός) που υποδηλώνει ότι το όνομα αντικατοπτρίζει τον χαρακτήρα ή προμηνύει την τύχη ή τη μοίρα εκείνου που το φέρει. Ένα άλλο ρητό, αρχαίο ελληνικό, αυτή τη φορά, είναι το οία η μορφή τοιάδε και η ψυχή. Με άλλα λόγια, η μορφή του ανθρώπου δείχνει και την ψυχή του. Στα αρχαία χρόνια, λοιπόν, οι άνθρωποι συνδύαζαν την ωραία μορφή με την ανάλογη ψυχή. Η Αγγελική Ψακή Κωβαίου, με τη μορφή και τη δράση της, επιβεβαίωσε και τα δύο αυτά ρητά γιατί καιαγγελιοφόρος του Θεού και όλων των θεών έγινε, αφού ασχολείται με την Ποίηση, και την τύχη της προς το καλό έσπρωξε και τη μοίρα της, η ίδια δημιούργησε.
Η ζωή της αρχίζει στην Αμοργό, τότε που ήταν κοριτσάκι, Ίρις Αγγελλέουσα, λέει ο Όμηρος και επαναλαμβάνει ο Ελύτης,εννοώντας το μικρό φτερωτό εκείνο πλάσμα που κυκλοφορεί τα μηνύματα των θεών. Γιατί ο ποιητής και η ποιήτρια αυτή τη δουλειά κάνουν. Διερμηνεύουν για λογαριασμό μας τον θεϊκό λόγο. Και το κορίτσι αυτό μεγάλωσε και σπούδασε και άνοιξε φτερά, ερωτεύτηκε έναν άξιο άνθρωπο παντρεύτηκε και έκανε άξια παιδιά –τα μήλα πέσαν κάτω απ’ τη μηλιά-, και έγινε ποιήτρια και Πρόεδρος της Πανελλήνιας Ένωσης Λογοτεχνών. Δεν ξέρω αν αυτά τα χαρακτηριστικά της τα χρωστάει στη γενιά της, αλλά σίγουρα τα χρωστάει και στο ήλιο και στο φως, προς το οποίο έχει πάντα στραμμένο το λαμπερό πρόσωπό της. Από εκεί αντλεί λάμψη φλογώδη και ομορφιά και γνώση.
Η Αγγελική Ψακή-Κωβαίου ασχολήθηκε με πείσμα και πάθος με τη Λογοτεχνία. Έγραψε και πεζά κείμενα και ποιήματα. Μπήκε στην ΠΕΛ και έγινε Πρόεδρος. Έκανε διαγωνισμούς, διεύρυνε τις πνευματικές αναζητήσεις της Ένωσης, με προεξάρχουσα εκείνη την ετήσια των Δελφών, διηύθυνε με στιβαρό χέρι τις εργασίες, επέλεξε άξιους συνεργάτες, άλλους βρήκε ήδη εκεί έτοιμους από καιρό, άλλους συνάντησε στην πορεία, στάθηκε βράχος αμοργινός μέσα στην ΠΕΛ με τα χέρια γεμάτα προσφορές. Γιατί η Αγγελική πρώτα από όλα είναι ΑΝΘΡΩΠΟΣ (με κεφαλαία), ευαίσθητη, δοτική, γαλαντόμα, έξυπνη, ικανή, αποτελεσματική. Με όλους τους τρόπους ΩΡΑΙΑ.
Την γνώρισα πριν από δύο χρόνια, το 2024. Ο καιρός είναι λίγος αλλά είναι σαν να την ξέρω από πάντα. Σαν το λουλάκι που μια σταγόνα φτάνει για να κάνει γαλάζια μια πλατιά επιφάνεια. Από το ποίημα που η ίδια έγραψε «Αμοργός, σε νοσταλγώ» οι στίχοι:
Σ’ έρανε η Αφροδίτη, σ’ έντυσε η Αθηνά
Κι έχεις τόση καλοσύνη, ]/ αχ νησί μου κι ομορφιά
Έσταξε η Παναγιά πάνω σου ευλογία/
βράχια πέτρες και νερό/ θεία μελωδία…
Οι στίχοι αυτοί της ταιριάζουν απόλυτα και η Αμοργός από τα αρχαία χρόνια προβεβλημένη για την παραγωγή της, παράγει όλα τα καλά και ποιητές· θα πρέπει να είναι υπερήφανη. Τέτοιους βγάζει η πατρίδα μας θα λένε και τέτοιες και θα καμαρώνουν.
Η Αγγελική είναι περιβεβλημένη με τον αόρατο εκείνο λεπτεπίλεπτο αμοργινό χιτώνα, τον διάφανο που μόνο οι θεές φορούσαν και οι όμορφες αμοργινές γυναίκες. Ίσως αυτούς να είχε υπόψη του και ο Πολύγνωτος ο Θάσιος, ο διάσημος ζωγράφος της αρχαιότητας, που πρώτος ζωγράφισε γυναίκες με διάφανους χιτώνες. Τέτοιους φορούσαν και οι Αθηναίες, όπως μας λέει και ο Αριστοφάνης στην κωμωδία του Λυσιστράτη, πράγμα που φανερώνει πόσο διάσημοι ήταν οι αμοργινοί χιτώνες. Και εν ευρεία εννοία, πόσο σπουδαίο το νησί και η προσφορά του στον πολιτισμό.
Η Αμοργός έθρεψε την Αγγελική και ο μύθος και η ιστορία έθρεψαν το νησί· το χώμα του νησιού είναι ζυμωμένο με νερό και αλάτι από τη θάλασσα και ήλιο από τον ουρανό· αυτά είναι τα απαιτούμενα υλικά για να βλαστήσει η γη που θα γεννήσει τον καλλιτέχνη, που θα τον διαπεράσει το φως και θα δώσει ψυχή στα έργα του. Έχει μια «αλμυρή γοητεία» λέει η ίδια και αυτή η γεύση της φέρνει μια νοσταλγία ανάλογη με εκείνη που έχει ο ΜαρσέλΠρουστ, όταν θυμάται τη γεύση από το τσάι της θείας Λεονί και τη «μαντλέν», το μπισκοτάκι δηλαδή, στο Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο. Τα μεγέθη που αναφέρω είναι δυσανάλογα, αλλά η ουσία είναι η ίδια. Και η ποιήτρια δεν είναι ποιήτρια επειδή φέρει τίτλους πολλούς κι ονόματα, όπως λέει ο Καβάφης, αλλά γιατί έχει τη χάρη, την αίσθηση και την αγάπη για όλα τα πράγματα της πατρίδας που της πρόσφερε την ικανότητα να συλλαμβάνει την ουσία πίσω από τα βότσαλα και τα κοχύλια της αμοργινής παραλίας. Ειδικά εκείνο το ροζ, το μικρό θαύμα, το αψεγάδιαστο, που κρύβει στην τσέπη της σαν φυλαχτό, όταν βρίσκεται μακριά από την Αμοργό.
Ο στίχος της «Να πάμε στα Κατάπολα στην κρουσταλλένια βρύση» …
προτρέπει την επιστροφή στις ρίζες, όπως τόσοι και τόσοι σοφοί του κόσμου. Γιατί, κάθε φορά που πάει στο νησί, ανανεώνει το συναίσθημα μεταλαμβάνοντας από το θείο νερό, το αγίασμα της κρουταλλένιας βρύσης.
Στα βιβλία της, διακηρύσσει την αγάπη της με λόγια που έγιναν έργα – στίχοι και πεζά- όλα αφιερωμένα στην Αμοργό. Και η Μνήμη, η θεά και Μούσα οδηγεί τη σκέψη της και την καρδιά της για να κάνει τα λόγια της τραγούδια. Άλλωστε είχε την καλή τύχη να πετύχει τους καλύτερους μουσικούς για τη μελοποίηση των ποιημάτων της.
Η Αμοργός … «γίνεται το σκηνικό για ένα ταξίδι που δεν αφορά μόνο τον φυσικό χώρο, αλλά και την εσωτερική μας αναζήτηση… μια αναζήτηση του παρελθόντος και του μέλλοντος ταυτόχρονα, μέσα από τους μαιάνδρους της ψυχής μας», λέει η Αγγελική, και μιλάει απλά, κατευθείαν μέσα από την καρδιά της. Δεν δημιουργεί περίτεχνες, διανοουμενίστικες και ακατανόητες φράσεις. Οι στίχοι της είναι πηγαίοι και αυθόρμητοι, είναι ωραίοι και αληθινοί. Μέσα τους λάμπουν τα αισθήματα, σαν τα βότσαλα και τα κοχύλια της, σαν τα ώριμα φρούτα της πατρίδας της, σαν τις νότες στο πεντάγραμμο. Και όλα αυτά μας στέλνουν τη γεύση τους, το χρώμα τους, το σχήμα τους, τον ήχο τους, σαν ορχήστρα αισθήσεων, γιατί όλα έχουν αισθήσεις. Correspondenceαποκαλεί αυτή την σύμπλευση των αισθήσεων ο μεγάλος Γάλλος ποιητής Μπωντλαίρ. Ανταπόκριση, δηλαδή. Δεν ξέρω αν η Αγγελική γνώριζε τον Μπωντλέρ, καμία σημασία δεν έχει. Έχει όμως σημασία η ουσία, γιατί έκανε ακριβώς το ίδιο που είπε εκείνος και τα έβαλε όλα σε τάξη, τα στοίχισε, σαν σε πεντάγραμμο και αυτά άρχισαν να τραγουδούν.Γιατί είναι ποιήτρια η «Αγγελική», δηλαδή θηλυκός άγγελος, και οι άγγελοι στον παράδεισο τραγουδούν:
Έσταξε η Παναγιά πάνω σου ευλογία
βράχια πέτρες και νερό
θεία μελωδία
Να, λοιπόν, πόσο απλά, μετέφερεστο σήμερα η συγγραφέας μας εκείνο το «κατά φύσιν ζην» του Ζήνωνα και των άλλων αρχαίων Στωικών φιλοσόφων. Γιατί η φύση διδάσκει και ο σοφός την υπολογίζει. και όποιος την υπολογίζει «ζει κατ’ αρετήν», είναι ενάρετος. Και η Αγγελική και όλοι οι άνθρωποι της Αμοργού, με τα μάτια της ψυχής της ιδωμένοι, είναι καλοί και δίκαιοι και σπλαχνικοί. Έχουν αλληλεγγύη μέσα τους, και σεβασμό και εκτίμηση και θαυμασμό και θέλουν να προσφέρουν να βοηθήσουν, όπως και όσο μπορούν. Έτσι τουλάχιστον αναδύονται μέσα από τα γραπτά της΄.
Το ραντεβού της ποιήτριας με την γενέτειρα παραμένει υπόσχεση ιερή:
Κι εφέτος θα με βρεις στην Αμοργό.
Και φυσικά θα ονοματίσει όλα τα χωριά και τις τοποθεσίες, γιατί όταν κάτι ακούγεται με το όνομά του είναι σαν να βαφτίζεται για να πάρει θέση στον αμοργινό ύμνο. Το «Αμόργινονελίχρυσον στολίδι», η Χώρα, η Λόζα, οι Μύλοι, ο Βαλσαμίτης, η Αγιά Παρασκευή, το Βρούτση, το Καμάρι, το χωριόΦουτά, η Γιάλη, ο Όρμος, τα Θολάρια, η Λαγκάδα, η Κάτω Μεριά, το λιμάνι, η Μινώα, η βρύση Καταπολιανή. Όλη η αλφαβήτα του νησιού, όλα τα τοπωνύμια, κάθε βότσαλο και κάθε πετραδάκι, κάθε δέντρο, φυτό και χορταράκι, εκκλησία μεγάλη και εκκλησάκι, όλα υμνούνται.
Σημαίνουσα και εξέχουσα είναι, βέβαια, η θέση που έχει η Παναγία η Χοζοβιώτισσα. Πώς αλλιώς αφού κρέμεται από τον βράχο και έχει τον γκρεμό μπροστά της. Και εκεί, στην άγρια πέτρα στηρίζει τα θεμέλιά της και η Παναγιά, στηρίζει και το βουνό και το νησί και την πίστη των ανθρώπων να μη συμβεί ποτέ κακό και να μην «κοκκινίσει η θάλασσα», λέει η ποιήτρια, και υπαινίσσεται το χυμένο αίμα από παλιά πάθη.
Στις σελίδες των βιβλίων της η Αγγελική, με τον δικό της συναισθηματικό, άμεσο και τρυφερό τρόπο, μιλάει για την κοινωνία, την ιστορία, τα δύσκολα χρόνια για όλα αυτά που ευτυχώς πέρασαν, αλλά και για το τοπίο που ευτυχώς παραμένει πάντα το ίδιο όμορφο και αιώνιο. Αυτό το τοπίο που «λειτουργούσε σαν δάσκαλος, παιδαγωγός και ψυχίατρος». Όταν όλη η γνώση φύτρωνε από τη γη, όταν όλα ξεχείλιζαν από τις αισθήσεις, πριν προλάβουν τα βιβλία και τα ταξινομήσουν επιστημονικά.
Θα κλείσω με ένα ποίημά της για την Αμοργό και λίγα σχόλια γι’ αυτό
Σαν του Χαλεπά την κοιμωμένη
στ’ αρχιπελάγους την άκρη ξαπλωμένη
αρμέγεις – Αμοργό
της ανατολής τον ακάθιστο ήλιο.
………………………………
Σμίλεψε το κορμί σου η ιστορία.
Στη γερτή σου πλάτη
ξεδίψασαν την ανομία τους κουρσάροι.
Των εξόριστων το παράπονο
το έκανες εωθινό όρθρο.
Τώρα στέκεις αγέρωχη
με λεβεντιά περίσσια
στο διάβα των καιρών.
Και γνέφεις με μαντήλι ματωμένο
απέναντι στον αρπιστή της Κέρου.
Μέσα από αυτό το όμορφο τραγούδι της Αγγελικής προβάλλει όλη πολιτιστική παράδοση,αναχωνεμένηστους στίχους της. ΗΑμοργόςείναι ξαπλωμένη στα νερά σαν την Κοιμωμένη του Χαλεπά. Ο «ακάθιστος ήλιος» σαν Ακάθιστος Ύμνος, το ρήμα «αρμέγεις» σαν να βγήκε από το «άρμεγες με τα μάτια σου το φως της οικουμένης…» του Γιάννη Ρίτσου, η «γερτή πλάτη» του νησιού που θυμίζει τις λοξές δελφινιών ράχες όλων των νησιών, στους στίχους του Ελύτη, ενώ ο αρπιστής της Κέρου, από τους αρχαίους τους καιρούς, έρχεται με την άρπα του να σκορπίσει νότες στους σημερινούς εγκωμιαστές της ζωής μας. Ας μην παραλείψουμε και τους κουρσάρους που βάζουν την Ιστορία και τον πόνο στο κάδρο. Μια πολυσυλλεκτική, πολιτισμική σύνθεση είναι αυτός ο ύμνος της Αγγελικής στην Αμοργό. Γιατί ακόμα και αν το θέμα τους είναι άλλο, η Αμοργός είναι η στέρεα βάση για να αναπτυχθούν.
Η Αγγελική Ψακή-Κωβαίου ακουμπάει τρυφερά στα χέρια μας τα βιβλία της, τα τραγούδια, τις αναμνήσεις της, τις ζωγραφιές της, την καρδιά της. Κι ακόμα παραδίδει τη σκυτάλη της Προεδρίας, μετά από μια αξιολογότατη θητεία, σε νέα χέρια. Όμως η ψυχή της είναι και θα είναι πάντα στην Ποίηση και εδώ και στην ωραία Αμοργό.
*******************************
Σημείωση
Η παραπάνω ομιλία έγινε στη βραδιά την αφιερωμένη στην Πρόεδρο της Πανελλήνιας Ένωσης Λογοτεχνών (ΠΕΛ) Αγγελική Ψακή Κωβαίου και στο ποιητικό της έργο.
Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε, τις 2 Μαρτίου στη Βιβλιοθήκη, στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών με ομιλητές τον Δρ Κωνσταντίνο Μπούρα, ποιητή, θεατρολόγο και κριτικό λογοτεχνίας , την υποφαινομένη, Ανθούλα Δανιήλ Δρ Φιλολογίας, συγγραφέα και κριτικό λογοτεχνίας και τον Γιώργο Ρούσκα, πολιτικό Μηχανικό ποιητή και κριτικό λογοτεχνίας.
Παρέμβαση έκανε ο Πρέσβης επί τιμή και ποιητής Γιώργος Βέης, και Χαιρετισμό απηύθυνε ο Νίκος Κούκης, πρώην Πρόεδρος του Ιδρύματος Πολιτισμού, ο Βασίλης Φλώρος σκηνοθέτης, συγγραφέας και ηθοποιός, ο Δημήτρης Βαρβαρήγος συγγραφέας και κριτικός λογοτεχνίας και ο Βαγγέλης Ντελής φιλόλογος και λογοτέχνης.
Τον συντονισμό διεκπεραίωσε με συγκίνηση, χάρη και γνώση εμπεριστατωμένη, η Δρ Φιλολογίας και ποιήτρια Μαίρη Χάψα.
Την εκδήλωση πλαισίωσε μουσικά το κουαρτέτο εγχόρδων του Μιχάλη Κολοκοτρώνη (Πρώτο βιολί της Εθνικής Λυρικής Σκηνής) με αποσπάσματα από έργα του Βιβάλντι, Μότσαρτ, Μασκάνι, και άλλα και η εκδήλωση έκλεισε με ένα μελοποιημένο τραγούδι, μια προσευχή, για την Παναγιά της Αμοργού, της Αγγελικής Ψακή Κωβαίου με την αγγελόμορφη Ζωή Κολοκοτρώνηστο σαντούρι, κόρη του Μιχάλη Κολοκοτρώνη.
Ανθούλα Δανιήλ
