Εισαγωγικά

Γνόφος Αγνωσίας(The Cloude of Unknowyng) ονομάζεται ανώνυμο έργο του χριστιανικού μυστικισμού που γράφτηκε στη μέση αγγλική γλώσσα στο δεύτερο μισό του14ου αιώνα. Το κείμενο είναι πνευματικός οδηγός για τη στοχαστική προσευχή. Το υποκείμενο μήνυμα αυτού του έργου υποδηλώνει ότι ο τρόπος για να γνωρίσει κάποιος τον Θεό είναι να εγκαταλείψει την εξέταση των ιδιαίτερων δραστηριοτήτων και ιδιοτήτων του Θεού και να είναι αρκετά θαρραλέος ώστε να παραδώσει το μυαλό και το εγώ του στο βασίλειο του «άγνωστου», οπότε μπορεί να αρχίσει να βλέπει τη φύση του Θεού.

Ο συγγραφέας του έργου δεν είναι γνωστός. Κατά τη γνώμη πολλών είναι πιθανότατα σπουδαίος μοναχός που έζησε στην Αγγλία στα μέσα του 14ου αιώνα. Το βιβλίο αποτελείται από επίγραμμα, προσευχή προλόγου, πρόλογο, μικρή προτροπή για ‘κείνον που γράφτηκε το βιβλίο αυτό και εβδομήντα πέντε μικρά κεφάλαια. Ο συγγραφέας του βιβλίου γράφει πως ο Γνόφος Αγνωσίας περιέχει πολλά υψηλά σημεία της θείας Θεωρίας που συλλέχθηκαν από τα έργα του Αγίου Διονυσίου του Αρεοπαγίτου.
Στα Ελληνικά το βιβλίο έχει μεταφραστεί από το αγγλικό πρωτότυπο από τον Μητροπολίτη Κορίνθου Παντελεήμονα, κατά κόσμον Ν. Καρανικόλα(Εκδόσεις Παπαδημητρίου, 1968).

Γνόφος Αγνωσίας

Το βιβλίο περιγράφει μια πνευματική πορεία όπου ο άνθρωπος εγκαταλείπει τις λογικές σκέψεις και τις εικόνες για να συναντήσει τον Θεό μέσα σε έναν «γνόφο» (σκοτάδι/σύννεφο) αγνωσίας, χρησιμοποιώντας μόνο την αγάπη.«Είναι απαραίτητο να υπάρχει ένας “γνόφος αγνωσίας” ανάμεσα σε εσένα και τον Θεό σου, ώστε να μην μπορείς να Τον δεις καθαρά με το φως της λογικής σου, ούτε να Τον νιώσεις μόνο με την καρδιά σου».

Σύνοψη των βασικών του κεφαλαίων

Το έργο αποτελείται από 75 σύντομα κεφάλαια, τα οποία λειτουργούν ως πρακτικός οδηγός πνευματικής καθοδήγησης. Ο άγνωστος συγγραφέας απευθύνεται σε έναν νεαρό μοναχό, εξηγώντας του πώς να ξεπεράσει τα εμπόδια της λογικής για να ενωθεί με το Θείο. Ακολουθεί η σύνοψη των κεντρικών πυλώνων του βιβλίου:

1. Η Προετοιμασία και η Κλήση (Κεφ. 1-3)

Ο συγγραφέας ξεκινά εξηγώντας ότι η πνευματική ζωή έχει στάδια. Δεν είναι όλοι έτοιμοι για τη «θεωρία» (τον στοχασμό). Η κλήση για τον Γνόφο της Αγνωσίας έρχεται αφού ο άνθρωπος έχει καθαρίσει τη συνείδησή του και νιώθει εσωτερική ώθηση προς μια βαθύτερη αγάπη που δεν εξηγείται με λέξεις.

2. Ο Γνόφος της Αγνωσίας και ο Γνόφος της Λήθης (Κεφ. 4-9)

Αυτή είναι η καρδιά του βιβλίου.
Ο Γνόφος της Αγνωσίας: Βρίσκεται «πάνω» από τον άνθρωπο, ανάμεσα σε αυτόν και τον Θεό. Ο Θεός δεν μπορεί να κατανοηθεί με τον νου, μόνο με την αγάπη.

Ο Γνόφος της Λήθης: Βρίσκεται «κάτω» από τον άνθρωπο. Ο πιστός πρέπει να σπρώξει εκεί κάθε σκέψη, κάθε ανάμνηση και κάθε εικόνα του κόσμου (ακόμα και τις «καλές» σκέψεις για τον Χριστό ή τους Αγίους), ώστε να μείνει μόνο με την καθαρή επιθυμία για τον Θεό.

3. Η Τεχνική της «Μονολόγιστης» Προσευχής (Κεφ. 36-40)

Εδώ το βιβλίο συναντά την ορθόδοξη παράδοση της Νοεράς Προσευχής. Προτείνει τη χρήση μιας πολύ μικρής λέξης (όπως «Θεός» ή «Αγάπη»). Η λέξη δεν χρησιμοποιείται για να την αναλύσουμε λογικά, αλλά ως «πνευματική ασπίδα» για να διώχνουμε τις παρεμβαλλόμενες σκέψεις και να κρατάμε την προσοχή μας προσηλωμένη στο κενό του Γνόφου.

4. Η Διάκριση μεταξύ Λογικής και Αγάπης (Κεφ. 45-50)

Ο συγγραφέας τονίζει ότι ο νους είναι ένα σπουδαίο εργαλείο για τα γήινα πράγματα, αλλά «τυφλό» μπροστά στον Θεό.
«Τον Θεό μπορούμε να Τον φτάσουμε και να Τον κρατήσουμε με την αγάπη, αλλά ποτέ με τη σκέψη».

5. Οι Πειρασμοί και οι Ψευδαισθήσεις (Κεφ. 51-60)

Προειδοποιεί για τους κινδύνους της φαντασίας. Πολλοί νομίζουν ότι βλέπουν φώτα ή ακούν φωνές, αλλά ο συγγραφέας ξεκαθαρίζει ότι η αληθινή πνευματική εμπειρία είναι άυλη και εσωτερική. Οποιοσδήποτε προσπαθεί να «εκβιάσει» μια πνευματική κατάσταση με τη φαντασία του, κινδυνεύει από πλάνη.

6. Η Ταπεινοφροσύνη (Κεφ. 13-16)

Η ταπεινοφροσύνη ορίζεται ως η τέλεια αυτογνωσία. Ο άνθρωπος πρέπει να συνειδητοποιήσει την «μηδαμινότητά» του μπροστά στο μέγεθος του Θεού, όχι από απελπισία, αλλά από αλήθεια.

Συνοπτικός Πίνακας Εννοιών

Το Κείμενο και οι Έλληνες Πατέρες

Ας μελετήσουμε περισσότερο τη σύνδεση που κάνει ο Παντελεήμων Καρανικόλας ανάμεσα σε αυτό το κείμενο και τους Έλληνες Πατέρες της Εκκλησίας (όπως τον Άγιο Διονύσιο τον Αρεοπαγίτη)Ο Παντελεήμων Καρανικόλας, στην εισαγωγή και τα σχόλιά του, επισημαίνει κάτι εξαιρετικά ενδιαφέρον: παρ’ όλο που ο Γνόφος Αγνωσίας γράφτηκε στην Αγγλία, η «καρδιά» του χτυπάει ελληνικά και ανατολικά. Η βασική του θέση είναι ότι το κείμενο αυτό αποτελεί μια δυτική αναδιατύπωση της Αποφατικής Θεολογίας, η οποία θεμελιώθηκε από τον Άγιο Διονύσιο τον Αρεοπαγίτη.

Οι 3 Κύριοι Άξονες της Σύνδεσης

(1) Ο «Θείος Γνόφος» του Διονυσίου

Ο Καρανικόλας εξηγεί ότι ο όρος «Γνόφος» δεν είναι τυχαίος. Προέρχεται απευθείας από τη Μυστική Θεολογία του Διονυσίου του Αρεοπαγίτη, ο οποίος περιγράφει την είσοδο του Μωυσή στο σκοτάδι του Σινά ως σύμβολο της πνευματικής ανόδου.

Η θέση του Καρανικόλα: Ο Θεός είναι «υπέρφωτος γνόφος». Το σκοτάδι δεν οφείλεται σε έλλειψη φωτός, αλλά στην «τύφλωση» του ανθρώπινου νου μπροστά στην υπερβολική λαμπρότητα του Θεού.

(2) Η «Αγνωσία» ως Ανώτερη Γνώση

Ο μεταφραστής/ σχολιαστής τονίζει ότι η «αγνωσία» δεν σημαίνει αμάθεια ή άγνοια.
Σύμφωνα με τους Έλληνες Πατέρες (Γρηγόριο Νύσσης, Μάξιμο Ομολογητή), η αληθινή γνώση του Θεού ξεκινά εκεί που σταματά η λογική κατάληψη.
Ο Καρανικόλας συνδέει τον Άγγλο συγγραφέα με τη φράση του Διονυσίου: «Γνώσις διά της αγνωσίας». Δηλαδή, γνωρίζω τον Θεό επειδή συναισθάνομαι ότι είναι αδύνατον να Τον χωρέσω στο μυαλό μου.

(3) Η Συγγένεια με τον Ησυχασμό

Ίσως το πιο σημαντικό σημείο του Καρανικόλα είναι η σύνδεση του έργου με τον Άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά και το κίνημα των Ησυχαστών:
Η Μονολόγιστος Προσευχή: Η χρήση της μίας λέξης που προτείνει ο «Γνόφος» ταυτίζεται με την πρακτική της Ευχής του Ιησού («Κύριε Ιησού Χριστέ Υιέ Θεού Ελέησον με»).

Η Κάθαρση: Όπως οι Ησυχαστές επιζητούν την «ησυχία» από τους λογισμούς, έτσι και ο «Γνόφος» απαιτεί τον «Γνόφο της Λήθης» για οτιδήποτε κοσμικό.

Γιατί ο Καρανικόλας επέλεξε αυτό το έργο:
Ο Μητροπολίτης Παντελεήμων ήθελε να δείξει ότι η Χριστιανική Μυστική είναι μία και αδιαίρετη στις ρίζες της. Κατά την άποψή του, ο άγνωστος Άγγλος συγγραφέας ήταν ένας «ορθόδοξος στην καρδιά» που κατάφερε να μεταφέρει τη διδασκαλία των Ελλήνων Νηπτικών Πατέρων στη Δύση, σε μια εποχή που η σχολαστική λογική άρχιζε να κυριαρχεί.

Η Διαφορά που εντοπίζει:

Παρά τις ομοιότητες, ο Καρανικόλας σημειώνει μια λεπτή διαφορά:

Ενώ στη Δύση το κείμενο θεωρήθηκε συχνά «σκοτεινό» ή δύσκολο, στην Ανατολική Παράδοση οι έννοιες αυτές είναι οικείες, καθώς αποτελούν μέρος της λειτουργικής και ασκητικής ζωής (π.χ. «Ο Θεός φως εστί», αλλά και «Θεόν φράσαι αδύνατον,νοήσαι δε αδυνατώτερον»).

Ακολουθεί ένα από τα πιο εμβληματικά αποσπάσματα από τη μετάφραση του Παντελεήμονος Καρανικόλα, το οποίο συμπυκνώνει όλη τη φιλοσοφία του έργου και τη σύνδεσή του με την αποφατική θεολογία των Πατέρων. Στο απόσπασμα αυτό, ο συγγραφέας εξηγεί γιατί ο νους πρέπει να «τυφλωθεί» για να μπορέσει η καρδιά να «δει».

Το Απόσπασμα

«Σήκωσε, λοιπόν, την καρδιά σου προς τον Θεό με ταπεινή ορμή αγάπης. Και αυτόν τον ίδιο τον Θεό να ποθείς και τίποτε από τα αγαθά Του. Πρόσεξε μάλιστα να μην απασχολείς τη διάνοιά σου με τίποτε άλλο, παρά μόνο με Αυτόν, έτσι ώστε τίποτε να μην ενεργεί στον νου σου ή στη θέλησή σου, παρά μόνο Αυτός.Και αν με ρωτήσεις: “Πώς θα Τον σκεφθώ και τι είναι Αυτός;”, σου απαντώ: “Δεν ξέρω”. Γιατί με την ερώτησή σου αυτή με έφερες στον ίδιο εκείνο “γνόφο”, στην ίδια εκείνη “αγνωσία”, όπου θέλω να βρίσκεσαι κι εσύ. Γιατί ο άνθρωπος μπορεί, με τη χάρη του Θεού, να γνωρίσει πλήρως όλα τα άλλα δημιουργήματα και τα έργα τους, αλλά τον ίδιο τον Θεό, κανένας άνθρωπος δεν μπορεί να Τον κατανοήσει με τον νου του. Μπορούμε να Τον φτάσουμε και να Τον κρατήσουμε μόνο με την αγάπη, ποτέ με τη σκέψη.»

Η Ανάλυση του Καρανικόλα πάνω στο κείμενο:

Ο Μητροπολίτης Παντελεήμων σχολιάζει σε αυτό το σημείο τρία βασικά στοιχεία που θυμίζουν έντονα τον Άγιο Διονύσιο τον Αρεοπαγίτη:

(i) Η Παραίτηση από τον “Ορισμό”: Όταν ο συγγραφέας λέει “Δεν ξέρω”, δεν εκφράζει άγνοια, αλλά την παραδοχή ότι ο Θεός είναι Υπερούσιος. Οποιοσδήποτε ορισμός (π.χ. “Ο Θεός είναι δίκαιος”) είναι περιοριστικός μπροστά στο Άπειρο.

(ii) Η “Ταπεινή Ορμή”: Ο Καρανικόλας συνδέει αυτή την “ορμή” με τον “έρρυτο έρωτα”(ρέων έρωτας) των Πατέρων. Είναι μια κίνηση της ψυχής που δεν σταματά σε έννοιες, αλλά ζητά την άμεση βιωματική ένωση (θέωση).

(iii) Ο Νους ως Εμπόδιο: Εδώ ο μεταφραστής επισημαίνει ότι ο “γνόφος” δεν είναι κάτι που έφτιαξε ο Θεός για να κρυφτεί, αλλά η φυσική αδυναμία των κτιστών (πεπερασμένων) οργάνων μας να συλλάβουν το Άκτιστο.

Γιατί αυτό το κείμενο θεωρείται «αιρετικό» για τη λογική

Ο Καρανικόλας υπογραμμίζει ότι για τον δυτικό ορθολογισμό, η φράση «μην σκέφτεσαι» ακούγεται επικίνδυνη. Όμως, για την Ορθόδοξη παράδοση, η «νηνεμία των λογισμών» (η παύση των σκέψεων) είναι η απαραίτητη προϋπόθεση για να μιλήσει ο Θεός μέσα στην καρδιά.Το ίδιο υποστηρίζουν στο Ζεν (σταμάτημα του νου) καθώς και όσοι σε Δύση και Ανατολή ασκούν κάποιο είδος Διαλογισμού.