ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Στο παρόν κείμενο διερευνούμε το βουνό ως τόπο γραφής, μνήμης και κατοίκησης.
Η λογοτεχνία, από τον Παπαδιαμάντη έως τον Βαλτινό, συναντά την αρχιτεκτονική των πετρωμάτων, των καλυβιών, των μονοπατιών και της προστασίας.
Τα φυτά λειτουργούν ως αρχέτυπα, τα στοιχεία ως αφηγητές, και ο άνθρωπος ως προσωρινός φιλοξενούμενος της πλαγιάς.
Το αποτέλεσμα είναι μια πολυεπίπεδη ανάγνωση του ορεινού τοπίου: ποιητική, παιδαγωγική, οικολογική και αρχιτεκτονική.

[Κωνσταντίνος Παρθένης – Ορεινό Τοπίο με Φως / Λιτότητα και Άσκηση]

1. Εισαγωγή: Το βουνό ως τόπος ακρόασης

Το βουνό δεν είναι υψομετρικό δεδομένο.
Είναι εμπειρία, μνήμη, προσευχή, καταφυγή και αρχιτεκτονική.
Δεν φτάνεις στο βουνό μόνο με τα πόδια·
φτάνεις με τη γλώσσα, με το βλέμμα, με την καρδιά.
Κάθε βράχος, κάθε πηγή, κάθε ομίχλη, κάθε κάστανο κάτω από τα πόδια μας
είναι ένα κομμάτι αφήγησης που περιμένει να ακουστεί.

Μέσα σε αυτό το κείμενο επιχειρούμε να αποδώσουμε αυτή τη σύνθετη φωνή του τόπου,
εκεί όπου η λογοτεχνία συναντά την αρχιτεκτονική
και η μνήμη τη βιωσιμότητα.

2. Η μνήμη της πέτρας

Η πέτρα είναι ο πιο αξιόπιστος αφηγητής του ορεινού τοπίου.

[Λυκούργος Κογεβίνας, “Βραχώδες Τοπίο” – Οι χαραγές της πέτρας ως γραφή του χρόνου]

Δεν ξεχνάει καμία φωτιά, κανένα χιόνι, καμία διάβρωση.
Ό,τι έχει ρυάκι κάποτε ήταν δάκρυ.
Ό,τι έχει φλόγα κάποτε ήταν δάσος.

Η γεωλογία δεν είναι ουδέτερη· είναι ιστορία που γράφεται με τα δικά της γράμματα.
Οι χαράξεις πάνω στους βράχους λειτουργούν σαν προτάσεις,
οι κατολισθήσεις σαν περίοδοι,
οι σπηλιές σαν άνω τελείες.

Η τοπογραφία είναι ένα είδος γραφής.
Και κάθε ανάγνωση είναι μια ερμηνεία.

3. Η πνευματικότητα της πλαγιάς – Παπαδιαμάντης και Ελύτης

Στα διηγήματα του Παπαδιαμάντη, το βουνό είναι ένδυμα του Θεού.
Οι βοσκοκαλύβες που βγάζουν καπνό μοιάζουν με αναστενάρια της γης,
και οι πλαγιές «υπνούν κάτω απ’ τον παφλασμό των νεφών».
Ο Θεός είναι λιτός, ανελέητος και φωτεινός,
όπως το φως που διαπερνά τον χειμώνα της Σκιάθου.

[Σπύρος Παπαλουκάς, “Τοπίο του Άθω” — Το πνευματικό φως του βουνού ως αρχιτεκτονική της σιωπής]

Ο Ελύτης βλέπει τα ορεινά χωριά ως τάματα:
σαν μικρά αναθήματα που ακουμπούν στο χέρι της Παναγίας.
Ο άνθρωπος είναι μικρός·
το βουνό τον μεγαλώνει μόνο ως προς το πνεύμα.

Εδώ η αρχιτεκτονική είναι λατρευτική:
οι στέγες και οι τοίχοι στέκονται όχι για να προστατεύσουν τον άνθρωπο,
αλλά για να τον υπενθυμίσουν.

4. Ορεινή ιστορία και πόνος – Βαλτινός

Στα «Στοιχεία για τη δεκαετία του ’40» του Θανάση Βαλτινού,
το βουνό μετατρέπεται σε πατρίδα εξ ανάγκης.
Οι γυναίκες κουβαλούν τα παιδιά τους στα χιόνια.

[Οδυσσέας Φραγκούλης, “Χειμωνιάτικο Ορεινό Τοπίο” – Το βουνό ως πατρίδα της ανάγκης και της αντοχής]

Οι άντρες κοιμούνται στα καστανόφυλλα.
Η αντοχή και ο φόβος χτίζουν έναν νέο τόπο:
το βουνό ως χώρα αντίστασης.

Εδώ η αρχιτεκτονική είναι ματωμένη:
μια ιστορία που ζεσταίνεται με τα βιώματα των ανθρώπων,
όχι με τα υλικά της.

5. Αρχιτεκτονική ίχνη – οι μάντρες, τα μονοπάτια, οι σιωπές

Η αρχιτεκτονική του βουνού δεν επιβάλλει μορφή.
Επιτρέπει.
Η μάντρα δεν ορίζει ιδιοκτησία·
ορίζει ταπεινότητα.

[Περικλής Βυζάντιος, “Ορεινό Χωριό” – Οι μάντρες, οι πέτρες και τα μονοπάτια ως αρχιτεκτονική της αντοχής]

Στα ερείπια των μακεδονίτικων ορεινών χωριών,
στα ξεχασμένα πατητήρια,
στους λινόλιθους όπου πατήθηκε χρόνος,
φαίνεται μια αλήθεια:
ο άνθρωπος δεν προσπάθησε ποτέ να κάνει το βουνό ανθρώπινο.
Άφησε το ανθρώπινο να γίνει λίγο βουνίσιο.

Η αρχιτεκτονική της προστασίας είναι πολυεπίπεδη:
πολιτική, θεσμική, καλλιτεχνική, συναισθηματική.
Χρειάζεται χάρτες, αλλά και τραγούδια.
Φράγματα, αλλά και παραμύθια.
Νόμους, αλλά και ποιήματα.

 Φυτά–σύμβολα και αρχέτυπα

Στο βουνό κάθε φυτό είναι μήνυμα:
η φτέρη σηματοδοτεί καθαρό νερό,
ο άρκευθος διώχνει τα φίδια,
η πρίμουλα αναγγέλλει την άνοιξη.

[Νικηφόρος Λύτρας, “Ορεινό Φως” – Η βλάστηση ως μνήμη και υπόσχεση αναγέννησης]

Η μυρτιά φυτρώνει εκεί όπου σκοτώθηκε κάποιος δικός σου.
Το ρείκι ξαναγεννιέται κάθε φορά που καίγεται.
Η φύση δεν προσποιείται την καταστροφή.
Τη θυμάται και την θεραπεύει.

 Τα δύο στοιχεία – νερό και φωτιά

[Nicholas Roerich, “Flaming Mountain” – Τα στοιχεία που δοκιμάζουν και αναγεννούν το τοπίο]

Το νερό είναι η μνήμη του βουνού.
Η φωτιά είναι η δοκιμασία του.

Οι πηγές που αναβλύζουν από τις σχισμές
είναι οι ανάσες της γης.
Οι καταρράκτες χαράζουν τον χρόνο πάνω στο σώμα της.
Κι όταν πέσει κεραυνός και ανάψει φωτιά,
το τοπίο ουρλιάζει,
αλλά και ξαναγεννιέται.

Η φλόγα δεν είναι μόνο τέλος.
Είναι ενδιάμεσος χρόνος,
είναι κάθαρση,
είναι η σιωπηλή συμφωνία της μελλοντικής χλόης.

8. Παιδαγωγική του βουνού – Έσσε

«Όποιος έχει ανέβει ένα βουνό», λέει ο Χέρμαν Έσσε,
«ξέρει ότι η δύναμη είναι λιγότερο στο κορμί
και περισσότερο στην καρδιά.
Κι εκεί όπου δεν φτάνει το πόδι,
φτάνει το βλέμμα.»

Αυτό είναι το δώρο του βουνού στα παιδιά μας:
μια ελπίδα που στέκεται λίγο πιο ψηλά από εμάς,
αλλά ποτέ μακριά.

Το βουνό δεν ζητάει να το κατακτήσουμε.
Ζητάει να το θυμόμαστε.

[Nicholas Roerich, “Path to Light” – Εκεί όπου δεν φτάνει το πόδι, φτάνει το βλέμμα]

Σύντομα βιογραφικά 

Ανδρέας Οικονόμου: Μαθηματικός, ψυχολόγος, εκπαιδευτικός και συγγραφέας. Ασχολείται με τη λογοτεχνία, την πολυπλόκαμη σκέψη και τη μεταζωϊκή φιλοσοφία. Εκπαιδεύει μελλοντικούς εκπαιδευτικούς και διερευνά τη σχέση ανθρώπου–φύσης μέσα από πολυτροπικές αφηγήσεις.

Κωνσταντίνα Καρακάση: Αρχιτέκτονας. Ερευνά την αρχιτεκτονική στο τοπίο, τα ίχνη της καθημερινής ζωής στον χώρο και τον διάλογο ανάμεσα στην ανθρώπινη κατοίκηση και τη φυσική μορφολογία. Πιστεύει ότι η προστασία του τοπίου ξεκινά από την ανάγνωση του τόπου.