- Προλογικό Σημείωμα – Περί γλωσσικής συνέχειας
Δεν γνωρίζω το όνομά του.
Γνωρίζω όμως τη γλώσσα του.
Και η γλώσσα του, με τρόπο παράξενο και υπόγειο, με γνωρίζει κι εμένα.
Στο χωριό μου, την Περιστερά Θεσσαλονίκης, δεν πρωτομίλησα τη γλώσσα των επιγραφών ούτε τη γλώσσα των βιβλίων. Πρωτομίλησα τα ορεινά ελληνικά. «Κριέναμι κι αφκριούμασταν». Οι λέξεις είχαν υψόμετρο· είχαν αέρα, πέτρα και χειμωνιάτικη ανάσα. Δεν ήταν «ιδίωμα»· ήταν τρόπος ζωής.
Ύστερα ήρθε το Δημοτικό σχολείο. Έμαθα τη Δημοτική. Μια γλώσσα κοινή, εθνική, τακτοποιημένη. Μια γλώσσα που όφειλε να ανήκει σε όλους.
Στο Γυμνάσιο, στα χρόνια των συνταγματαρχών, γνώρισα τη γλώσσα της επίσημης ρητορείας: επιτηδευμένη, βαρύγδουπη, ιδεολογικά φορτισμένη. Μαζί της, όμως, γνώρισα και κάτι άλλο: τα αρχαία ελληνικά στις πολλές εκδοχές τους. Την ομηρική ανάσα. Την αττική ακρίβεια. Την ελληνιστική κοινή. Και τη γλώσσα του Ευαγγελίου, με εκείνη τη διάφανη, εσωτερική μουσική.
Καμία από αυτές τις γλώσσες δεν διαδέχθηκε απλώς την προηγούμενη. Με κατοίκησαν ταυτόχρονα.
Κι έτσι βρέθηκα παγιδευμένος γλωσσικά, όχι από έλλειψη, αλλά από υπερπληρότητα.
Γεμάτος γλώσσα.
Όταν διάβασα την επιτύμβια επιγραφή του ανώνυμου δασκάλου της Ρόδου, δεν είδα μόνο ένα επιγραφικό τεκμήριο. Είδα έναν άνθρωπο που επί πενήντα δύο χρόνια έσπερνε γλώσσα σε άλλους. Και κατάλαβα πως αν σήμερα μπορώ να τον εγκωμιάσω στη γλώσσα της εποχής του, αυτό συμβαίνει επειδή κάποιος σαν εκείνον με δίδαξε, διαμέσου αιώνων.
Το κείμενο που ακολουθεί είναι μια απόπειρα επιστροφής του στεφάνου.
- Ο Ανώνυμος Δάσκαλος της Ρόδου – Μια Ανασύσταση
Κατά τον 2ο ή 1ο αιώνα π.Χ., στη Ρόδο, ένας διδάσκαλος των «γραμμάτων» δίδαξε επί πενήντα δύο έτη. Το όνομά του δεν σώζεται. Σώζεται όμως η επιγραφή που του αφιέρωσαν οι μαθητές του (IG XII 1, 141).
Η επιγραφή τον παρουσιάζει ως ευσεβή και αξιόπιστο. Μεταφορικά, οι θεότητες του Κάτω Κόσμου (Πλούτων, Περσεφόνη, Ερμής και Εκάτη) τον καθιστούν «επιστάτη των μυστηρίων». Η τιμή αυτή δεν αφορά απλώς τη μεταθανάτια μοίρα· αποτελεί συμβολική αναγνώριση ενός βίου αφιερωμένου στην παιδεία.
Η κορύφωση βρίσκεται στους δύο τελευταίους στίχους:«μάθε πόσα πλήθη μαθητώντους λευκούς μου κροτάφους στεφάνωσαν»
Δεν πρόκειται για στεφάνι αθλητικό ή στρατιωτικό. Πρόκειται για στεφάνι σχέσης.
Ο δάσκαλος αυτός δεν τιμάται από την εξουσία, αλλά από τους μαθητές του. Κι αυτό μεταβάλλει τη σημασία της μνήμης.
III. ΜεταζωικὸνἘγκώμιον Διδασκάλου
Ἄνδρα μὲν οὐκ ὀνόματι γινώσκομεν,
ἔργῳ δὲ καὶ μνήμῃ σαφῶς ἐπιγινώσκομεν.
Οὗτο ςἐν Ῥόδῳ ποτὲ διατρίψας
παιδείας ἱερεὺςἐγένετο
καὶ γραμμάτων διάκονος.
Ἔτη πεντήκοντακαὶ δύο
τὰς νεανικὰς ψυχὰς ἐγεώργει,
οὐ λόγους κενοὺςσπείρων,
ἀλλὰ ῥίζας φρονήσεως ἐντιθείς.
Τὰ γὰρ γράμματα οὐ στοιχεῖα μόνον ἦν,
ἀλλὰ βίος ἔμψυχος
καὶ κόσμος ἐν ψυχῇ ἀνατέλλων.
Μετὰ δὲ τὴν ἀπόλυσιν τοῦ σώματος
οὐκ ἔληξεν ἡ παρουσία αὐτοῦ,
ἀλλ’ ἐν τοῖς μαθηταῖς διετέλει.
Πλούτων καὶ Κόρη
οὐχ ὡς νεκρὸν μόνον ἐδέξαντο,
ἀλλ’ ὡς ἄνδρα πιστόν.
Καὶ νῦν, ὦ ξένε,
μὴ τὸν λίθον μόνον ἴδῃς,
ἀλλὰ τὸ πλήθος τῶν ψυχῶν
ὧν ἐκοινώνησε λόγου.
Θνητὸς κατὰ σῶμα,
ἀλλ’ ἀθάνατος κατὰ παιδείαν.
- Επίλογος – Περί στεφάνων αοράτων
Οι «λευκοί κρόταφοι» δεν δηλώνουν απλώς γήρας. Δηλώνουν χρόνο προσφοράς. Δηλώνουν γενεές που πέρασαν από ένα βλέμμα, από μια φωνή, από μια αίθουσα διδασκαλίας.
Ο δάσκαλος της Ρόδου δεν άφησε συγγράμματα. Δεν ίδρυσε σχολή με το όνομά του. Δεν διεκδίκησε δημόσια δόξα. Άφησε μαθητές.
Κι αν σήμερα μπορώ να μετακινούμαι από τα ορεινά ελληνικά της Περιστεράς στη Δημοτική, από εκεί στην αττική σύνταξη, στην ελληνιστική κοινή και στη γλώσσα του Ευαγγελίου, αυτό σημαίνει πως το στεφάνι δεν διακόπηκε.
Κάποιος κάποτε δίδαξε.
Κάποιος άλλος έμαθε.
Κι ύστερα δίδαξε με τη σειρά του.
Ο ανώνυμος δάσκαλος της Ρόδου δεν τελείωσε.Μετακινήθηκε.
Και κάθε φορά που μια γλώσσα ξαναβρίσκει τη μνήμη της,οι κρόταφοί του στεφανώνονται ξανά.
Ανδρέας Οικονόμου
Επιγραφική Πηγή
InscriptionesGraecae XII 1, 141, (Ρόδος, 2ος–1ος αι. π.Χ.). Διαθέσιμο στην ιστοσελίδα: https://chaerephon.e-monsite.com/medias/files/didaskalos.html
