Ο Χρήστος Αντωνίου είναι γνωστός και καταξιωμένος ποιητής, κριτικός και μόνιμος συνεργάτης του ηλεκτρονικού περιοδικού Τέχνης και Λόγου Περί ου, όπου σχεδόν κάθε εβδομάδα καταθέτει την ευαισθησία του πάνω στα θέματα που απασχολούν έναν μορφωμένο, καλλιεργημένο και συνειδητά πολιτικό άνθρωπο. Ο Χρήστος Αντωνίου σε όλη του τη ζωή ήταν και παραμένει προσηλωμένος στον στόχο και στόχος του ήταν πάντα τα γράμματα και η πολιτική. Γι’ αυτό και στα κείμενά του επιβεβαιώνει πάντα εκείνα για τα οποία μίλησε ο Θουκυδίδης στον Επιτάφιο, εξυμνώντας τους Αθηναίους. Τη φιλοκαλία, ήτοι την ενασχόληση με την Τέχνη και την Ποίηση, καθώς και με την πραγματικότητα, αφού ποτέ δεν έμεινε «απράγμων» αλλά πάντα ενεργός πολίτης, κριτής και σχολιαστής στις επάλξεις μαχόμενος.
Η αδιάλειπτη εμφάνισή του στο Περί ου (καταρράχτης τα δημοσιεύματα), δύο στο περιοδικό Διάστιχο και άλλα δύο στο περιοδικό Χάρτης. Αυτά για το παρόν βιβλίο, διότι υπάρχουν ακόμα ποιητικές συλλογές και τόμοι με δοκίμια, από άλλες προγενέστερες δημοσιεύσεις, το οποίο είναι κόσμημα, ως υλικό, από τις επιμελημένες εκδόσεις Όταν, όπου βρήκαν στέγη όσα ο χρόνος συγκέντρωσε. Ένας θησαυρός, του οποίου η ποικιλία θαμπώνει… Τόσα πολλά λοιπόν και το καθένα ξεχωριστό ως μελέτημα και ως ανάγνωσμα. Βεβαίως, το βιβλίο δεν περιέχει όλα όσα ο Αντωνίου «έκρινε» αλλά μια «περιδιάβαση σε επιλεγμένες αναγνώσεις».
Όπως ενημερώνει ο ίδιος στον Πρόλογό του, τα κείμενα αυτά «δεν αποτελούν απόπειρα συστηματικής ιστορικής ή φιλολογικής ανάλυσης, ούτε διεκδικούν την εξαντλητική τεκμηρίωση ενός ερευνητικού πονήματος. Είναι μάλλον αποτυπώσεις ενός διαλόγου». Ο διάλογος αυτός αφορά όπως ήδη αναφέραμε όλα όσα απασχολούν ένα σκεπτόμενο άτομο της εποχής μας, το βλέμμα και η σκέψη του οποίου δεν έχουν έναν μόνο προσανατολισμό, αλλά πολλούς, με την ανησυχία μιας βαθιάς ερμηνείας είτε για στίχο πρόκειται είτε για έργο τέχνης ή για την καθημερινή πραγματικότητα. Άλλωστε ο δοκιμιακός λόγος δεν είναι άλλο από δοκιμή, γι’ αυτό και ο αγαπημένος όλων μας ποιητής και του Αντωνίου βεβαίως, Γιώργος Σεφέρης, τις ανάλογες μεγάλες ανησυχίες του στις στέγασε κάτω από τον τίτλο «Δοκιμές».
Η σειρά των μελετημάτων είναι κλασική. Αρχίζει από την αρχή· πώς αλλιώς άλλωστε; Από την αρχαία Αιγυπτιακή ερωτική ποίηση, η οποία εκκινεί από τον θαυμασμό του Αδάμ, όταν είδε την Εύα και αναγνώρισε ότι «τούτο νυν οστούν εκ των οστέων μου και σαρξ εκ της σαρκός μου». Η πρώτη ποίηση λοιπόν είναι ερωτική, αλλά για χρόνια βρισκόταν άγνωστη σε διάφορους παπύρους. Ο Αντωνίου στηρίχτηκε στη μετάφραση που επιχείρησαν οι Ezra Pound –Noel Stock των οποίων η μετάφραση μεταφέρθηκε στα ελληνικά από τον Φώτη Τερζάκη και κυκλοφορήθηκε από τις εκδόσεις Ερατώ το 1995.
Το δοκίμιο του Αντωνίου είναι βαθύ στοχαστικό, αναλυτικό, ερμηνευτικό, καθοδηγητικό. Μάλιστα, κοιτάζοντας στον γεωγραφικό χάρτη τη μορφολογία του εδάφους της Αιγύπτου, ερμηνεύει την απλότητα των στίχων. Όλα είναι καθαρά και σαφή. Αναφέρω για την περίσταση τους στίχους που εκείνος έχει επιλέξει:
«Είμαι η πρώτη σου αδελφή /και είσαι για μένα ο κήπος, / όπου φύτεψα άνθη και μυρωδάτη χλόη. /Αδελφέ μου αγαπημένε μου / η καρδιά μου συμμερίζεται τον έρωτά σου…/.Θα φθάσω στη Μέμφι και θα πω στον Φθα τον κύριο της δικαιοσύνης/ «Δος μου την αδελφή μου αυτή τη νύχτα».
Ο επαρκής αναγνώστης θα αναγνωρίσει εδώ το ύφος και το λεξιλόγιο του ποιητή στο Άσμα Ασμάτων και θα βρει βεβαίως και την επαρκή ερμηνεία για να μην προλάβει να κάνει πονηρές σκέψεις, αν και η συνέχεια της μελέτης επιφυλάσσει πολλές ενδιαφέρουσες εκπλήξεις για τη γυναίκα και τις ελευθερίες της… Με ένα μειδίαμα στα χείλη βλέπουμε ότι το ερωτικό λεξιλόγιο δεν μεταβλήθηκε από εκείνα τα χρόνια καθόλου, πράγμα που φαίνεται και από τα άλλα αποσπάσματα που ανθολογεί ο Αντωνίου, όπως και το φιλί δεν άλλαξε ποτέ, όπως λέει ο Οδυσσέας Ελύτης (στο Εν λευκώ, σελ. 18 και ανθολογώ εγώ): «το φιλί, που δεν εξελίχθηκε ουδέ κατ’ ελάχιστον από καταβολής κόσμου, τυχαίνει να είναι το πιο καινούργιο και αμεταχείριστο πράγμα που διαθέτουμε».
Στα κείμενα, ανάλογα με την ενότητα στην οποία εντάσσονται, θα δούμε ότι ο Αντωνίου έλκεται περισσότερο από το κοινωνικό φαινόμενο-γεγονός, χωρίς να παραβλέπει το λογοτεχνικό. Ωστόσο, ένα δοκίμιο μπορεί να είναι και επιστημονικό, εκτός από το αναμενόμενο λογοτεχνικό. Άλλωστε και η ποίηση, ανάλογα με τις εποχές, πήρε και αυτή θέση στα δρώμενα. Δεν ξεχνάμε ποτέ τον βάρδο Ρήγα Φεραίο ή τον καρμπονάρο Ανδρέα Κάλβο. Στο πνεύμα των καιρών –«Καιρός» είναι η κατάλληλη στιγμή για να γίνει κάτι (π.χ. Οι καιροί ου μενετοί, ήρθε η ώρα κι ο καιρός, ούπω καιρός) και αυτή η στιγμή είναι ο διάλογος του Κωστή Παλαμά με τον ανδριάντα του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη, που έφιππος στην οδό Σταδίου, μπροστά στην Παλαιά Βουλή δείχνει τον δρόμο προς το μέλλον και δυστυχώς οι καιροί για τον Κολοκοτρώνη επέβαλαν τη φράση: «φωτιά και τσεκούρι στους προσκυνημένους» και με αυτή τη φράση ο Παλαμάς μιλάει για τους προσκυνημένους της εποχής του, όπως εκφράστηκε στα «Σατιρικά Γυμνάσματα» και καυτηριάζει την πραγματικότητα της εποχής του σε όλα τα επίπεδα: εθνική ταπείνωση, υποκρισία, πολιτική διαφθορά, άγονη αρχαιολατρία. Ο ήρωας του ’21, ο Γέρος του Μωριά, γίνεται προσωπείο του Παλαμά.
Ενδιαφέρουσες και πολύ εμπεριστατωμένες είναι οι παρατηρήσεις του πάνω στα βιβλία μεγάλων δημιουργών, φίλων και γνωστών στον χώρο ποιητών όπως: Αθανάσιος Χριστόπουλος, Διονύσιος Σολωμός, Ανδρέας Κάλβος, Κωστής Παλαμάς, Κ.Π. Καβάφης, Γιάννης Ρίτσος, Νίκος Γκάτσος, Νίκος Εγγονόπουλος, Μανόλης Αναγνωστάκης, Θανάσης Κωσταβάρας, Ντίνος Χριστιανόπουλος, Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ, Γιάννης Βαρβέρης, Παυλίνα Παμπούδη, Τασούλα Καραγεωργίου, Χρύσα Αλεξοπούλου, Γιώργος Βέης, Μάριος Μιχαηλίδης, Βασίλης Παπαβασιλείου, Ηρώ Νικοπούλου.
Στη δεύτερη ενότητα, έχουμε σημαντικές στιγμές της βυζαντινής τέχνης, και κυρίως με εικόνες από τη Γέννηση και τη Σταύρωση του Χριστού, όπως τον βλέπουμε στη Μονή Δαφνίου ή από τον Αντρέι Ρουμπλιόφ ή τον Γιάννη Τσαρούχη και άλλα.
Στην τρίτη ενότητα θα διαβάσουμε κείμενα κοινωνικού προβληματισμού, όπως είναι ο ρατσισμός, η κοινωνική υποκρισία, το προσφυγικό, τα ριάλιτι, η εικαστικός Kiki Smith και η έκθεσή της στην Ύδρα, όπου αναζήτησε τα σύμβολα της τέχνης της και του νησιού: κουκουβάγιες, γοργόνες, γίδες, γάτες, γαϊδουράκια.
[Να θυμίσουμε ακόμη την «Ύδρα», όπως παρουσιάζεται από τον Γιώργο Σεφέρη, μόνο που δεν πρόκειται για το νησί αλλά για τη Λερναία Ύδρα «στο ουράνιο περιβόλι». Να θυμίσουμε επίσης ότι η γνωστή Ελληνίδα γλύπτρια Ναταλία Μελά κατασκεύαζε, μεταξύ άλλων, γίδες για τον ευρύ συμβολισμό που έχει η γίδα, εν πρώτοις και ως τροφός του Δία. Η Ναταλία Μελά έχει φιλοτεχνήσει επίσης και τη Μεγάλη Κυρά, την Μπουμπουλίνα, στο λιμάνι των Σπετσών …
Επιστρέφουμε στην Kiki και στον Σεφέρη:
Ο δρόμος άσπριζε μπροστά μου, /απαλός αχνός ύπνου
στο γέρμα ενός μυστικού δείπνου…/Στιγμή σπυρί της άμμου,
που κράτησες μονάχη σου όλη/ την τραγική κλεψύδρα
βουβή, σα να είχε δει την Ύδρα/ στο ουράνιο περιβόλι.
Η Ύδρα στο ουράνιο περιβόλι είναι ένας πολυσήμαντος συμβολισμός: Είναι φύλακας στην Κόλαση του Δάντη, είναι σύμβολο της φθοράς και του ανεπανόρθωτου, αλλά και δύναμης ψυχής, και νίκη του πνεύματος στον αγώνα του με το χάος, σύμφωνα με τον Βαλερύ και με αυτή την έννοια τον βρίσκουμε και στον Άγγελο Σικελιανό (Νάσος Βαγενάς, Ο ποιητής κι ο χορευτής, σελ. 124)].
Ακολουθούν τα κείμενα με τον «Μίκη της καρδιάς μας», μέγα εθνικό και πολιτιστικό κεφάλαιο και μοναδικό φαινόμενο στο είδος του. Είναι ο Μίκης που είπε: «Η τέχνη και οι καλλιτέχνες είτε το γνωρίζουν είτε όχι αποτελούν μια από τις κύριες δυνάμεις που βοηθούν τον άνθρωπο να πάει μπροστά. Από αυτή την άποψη είναι κάτι πολύ περισσότερο από στρατευμένη. Είναι η ίδια η πρόοδος».
Ο Αντωνίου μελετά το φαινόμενο Μίκης Θεοδωράκης σε όλες τις εκφάνσεις του. Ο Μίκης έγραψε βιβλία και έδωσε συνεντεύξεις όπου λεπτομερώς μας αφηγήθηκε τις σκέψεις του, τις περιπέτειές του, όλα εκείνα που έζησε και έγιναν το υλικό της τέχνης του. Σταχυολογώ μερικές από τις σκέψεις του: «Γεννήθηκα για να γράφω μουσική», «Όταν άκουσα την ενάτη του Μπετόβεν άλλαξε η ζωή μου. Ήταν σαν να με χτύπησε κεραυνός». Όταν μίλησε στον πατέρα του εκείνος του είπε: «γνωρίζεις ότι ο Μπετόβεν είναι Ένας!» «Κι εγώ δύο!»· «Παιδί μου, δεν πρέπει να μιλάς έτσι…». «‘‘Μπαμπά’’ του λέω, ‘‘συμφωνώ μαζί σου, εννοείται ούτε κι εγώ το πιστεύω. Όμως … η σύνθεση βασίζεται σε κανόνες … αν τους μελετήσω θα μπορέσω κι εγώ να γνωρίσω τα μυστικά της…». «Η μουσική μου, παρά την ελληνικότητά της, έχει στοιχεία που παραπέμπουν στη γερμανική μουσική». «Η τραγωδία για μένα έχει το χαρακτήρα μιας θρησκευτικής ιεροτελεστίας που μας ενώνει με το κέντρο της Συμπαντικής Αρμονίας, δηλαδή με την κορύφωση της ανθρώπινης προσπάθειας για πνευματική και ψυχική ολοκλήρωση». Με τον Μάνο Χατζιδάκι «από το 1945 που γνωριστήκαμε, έως το θάνατό του, το 1996, μοιραστήκαμε όλα τα ιστορικά, κοινωνικά και μουσικά γεγονότα. Είχαμε πολλά κοινά και πολλές διαφορές. Συνεργαστήκαμε συχνά και διαφωνήσαμε επίσης συχνά, συνήθως γύρω από καλλιτεχνικά θέματα. Υπήρξαμε όμως πάντοτε φίλοι, με αληθινή αγάπη και εκτίμηση ο ένας για τον άλλο». «Αν μετρήσουμε τις συναυλίες, ας πούμε δύο χιλιάδες επί τρεις ώρες, μας κάνουν έξι χιλιάδες ώρες σε ουράνια έκσταση». «Στην εποχή μας δεν ευδοκιμούν ούτε φιλόσοφοι ούτε προφήτες». «Η τέχνη … ένας ωκεανός ομορφιάς». «Η μόρφωση, η αγωγή και το ήθος… τα θεμέλια για να γίνεις άνθρωπος».
Ο Αντωνίου θα μας θυμίσει στίχους ιδιαίτερα τραυματικούς, όπως «σφυρίζει στην ταράτσα η ζωστήρα», «Κύμα είμαι και ξεσπώ» που «αποκαλύπτουν τον Μίκη Θεοδωράκη, τον πατριώτη, τον επαναστάτη». Ο Μίκης θα φύγει από τη ζωή και θα πάει να συναντήσει τους ομοτέχνους του και θα «τους οργανώσει μια μεγάλη δοξαστική συναυλία με κεντρική σύνθεση ίσως το “Άξιον Εστί”. Τον περιμένουν άλλωστε εκεί ο Χατζιδάκις, ο Μπιθικώτσης, ο Καλογιάννης… για να λάβουν μέρος σ’ αυτή τη συναυλία τ’ ουρανού ».
Αν και υπάρχουν και άλλα ενδιαφέροντα κείμενα, θα κλείσω αυτό το κείμενο με τον μεγάλο μας Μίκη και με τον επίλογο του Αντωνίου: «ποιος Σικελιανός θα φωνάξει “Ηχήστε οι σάλπιγγες… Σ’ αυτό το φέρετρο ακουμπάει η Ελλάδα!… ” ;;». Το ερώτημα παραμένει, αλλά βαθιά μέσα μας, τυπικά και ουσιαστικά, ο Μίκης είναι ολοζώντανος και σαν αετός έχει απλωμένα τα φτερά του πάνω από την Ελλάδα.
Για όλα όσα έγραψε ο Αντωνίου, για τις συγκινήσεις, τις σκέψεις και όσα ανακάλεσε στη μνήμη, τον ευχαριστώ. …
Εντυπωσιακό το εξώφυλλο, ωραία η έκδοση του Οίκου Όταν, ανάλογη του περιεχομένου της…
