Α.
Αυτό που ερευνούμε σήμερα στο πλαίσιο της ‘Εσωτερικής Ανάστασης’ είναι μια πολύ χαρακτηριστική Γιουνγκική εμπειρία “εμψύχωσης του κόσμου”. Στο αυτοβιογραφικό έργο του Carl Jung υπάρχει ακριβές απόσπασμα όπου «μιλάει με τηγάνια και κατσαρόλες» κυριολεκτικά. Αυτό που υπάρχει επίσης είναι κάτι βαθύτερο, από το οποίο ξεκινάμε:
Η ιδέα της “έμψυχης φύσης” στον Jung
Ο Jung περιγράφει επανειλημμένα ότι: η ψυχή προβάλλει εικόνες πάνω στον κόσμο τα αντικείμενα μπορούν να αποκτούν ψυχική σημασία (numinosity) το ασυνείδητο “ζωντανεύει” την ύλη μέσα από συμβολισμούς. Στο Memories, Dreams, Reflections (και σε άλλα κείμενά του), μιλά για περιόδους όπου: έβλεπε τον κόσμο ως φορτισμένο με νόημα τα αντικείμενα δεν ήταν “νεκρά”, αλλά φορείς ψυχικής ενέργειας η ψυχή δεν περιορίζεται μέσα στο άτομο, αλλά “απλώνεται” συμβολικά στον κόσμο.
Από πού πιθανόν προέρχεται η ιδέα αυτή
Αυτό που περιγράφεται ως“μιλάει με αντικείμενα” είναι πιο κοντά:στην ιδέα του αρχέτυπου και στην έννοια της προβολής του ασυνείδητου πάνω στην ύλη. Ο Jung θεωρεί ότι: ο άνθρωπος δεν βλέπει τον κόσμο “γυμνό”, ως έχει, καθαυτό, αλλά εμψυχωμένο από το ίδιο του το ασυνείδητο.
Η ουσία που ενδιαφέρει και συνδέεται με πανψυχισμό
Αυτό που αποκαλούμε “παμψυχισμό” συναντάται στον Jung ως: εμψύχωση της φύσης
συμβολική ζωντάνια του κόσμου, ενότητα ψυχής και κόσμου σε εμπειρικό επίπεδο.
Δεν είναι αυστηρός πανψυχισμός, όπως στον David Chalmers ή στη σύγχρονη φιλοσοφία,αλλά μια ψυχολογική εκδοχή: ο κόσμος γίνεται ζωντανός μέσα από τη συνείδηση.
Σύνθεση: “Jung-Chalmers- Ανάσταση” ως ενιαίο φιλοσοφικό μοντέλο.
- Η ψυχή που προβάλλει τον κόσμο (Jung)
Στον Carl Jung, ο κόσμος δεν είναι απλώς εξωτερικός.Είναι και καθρέφτης του ψυχικού βάθους.Η συνείδηση δεν βλέπει τα πράγματα “ουδέτερα”. Τα εμψυχώνει συμβολικά.Έτσι, η πραγματικότητα αποκτά: εικόνες, νόημα, ψυχικό φορτίο και ο κόσμος γίνεται εμπειρία ψυχής, όχι απλή ύλη.
- Η συνείδηση ως θεμελιώδες δεδομένο (Chalmers)
Στον David Chalmers, το ερώτημα αντιστρέφεται: Δεν είναι το “πώς η ύλη παράγει συνείδηση”,αλλά ότι η συνείδηση είναι θεμελιώδης ιδιότητα της πραγματικότητας.
Άρα:η εμπειρία δεν είναι παράγωγο, είναι βασικό στοιχείο του κόσμου.
- Η γέφυρα: ένας εμψυχωμένος κόσμος
Αν συνθέσεις τα δύο: Jung: η ψυχή “ζωντανεύει” τον κόσμο εμπειρικά και Chalmers: ο κόσμος ίσως είναι ήδη φτιαγμένος από εμπειρία, τότε προκύπτει κάτι κοινό:Ο κόσμος δεν είναι νεκρός, είναι πεδίο εμπειρίας που γίνεται συνείδηση μέσα από εμάς.
- Η δική μου άποψη: Ανάσταση ως ενοποίηση
Η “Ανάσταση”, μέσα σε αυτό το πλαίσιο, δεν είναι γεγονός αλλά διαδικασία:όχι άνοδος από τον θάνατο, αλλά ένωση όσων είναι χωρισμένα μέσα μας.
Φως και σκοτάδι, ύλη και συνείδηση, εγώ και κόσμος: Δεν εξαφανίζεται το ένα για να νικήσει το άλλο.Συμφιλιώνονται.Η Ανάσταση είναι η στιγμή που η συνείδηση δεν βλέπει πια τον κόσμο ως αντικείμενο,αλλά ως ζωντανό πεδίο εμπειρίας μέσα στο οποίο ανήκει.Και τότε ο άνθρωπος δεν είναι θεατής του κόσμου,αλλά τόπος όπου ο κόσμος γίνεται φως.
Η Δική μου Σύνθεση: Jung – Chalmers – Ανάσταση
- Η ψυχή που προβάλλει τον κόσμο (Jung)
Στον Carl Jung, ο κόσμος δεν είναι απλώς εξωτερικός.Είναι και καθρέφτης του ψυχικού βάθους. Η συνείδηση εμψυχώνει την πραγματικότητα μέσω συμβόλων και προβολών.
- Η συνείδηση ως θεμελιώδες δεδομένο (Chalmers)
Στον David Chalmers, η συνείδηση δεν είναι παράγωγο της ύλης, αλλά πιθανόν θεμελιώδης ιδιότητα της πραγματικότητας.
- Η γέφυρα
Ο κόσμος δεν είναι νεκρή ύλη, αλλά πεδίο εμπειρίας που γίνεται συνείδηση.
- Η Ανάσταση
Η Ανάσταση είναι η ενοποίηση όσων είναι χωρισμένα μέσα μας:φως και σκοτάδι, εγώ και κόσμος, ύλη και νόημα.
Προσωπικό Μανιφέστο
Δεν στέκομαι απέναντι στον κόσμο./ Είμαι μέσα του ως επίγνωση.
Δεν αναζητώ το νόημα έξω από εμένα./ Το αφήνω να αναδυθεί μέσα από την εμπειρία.
Δεν φοβάμαι το σκοτάδι, είναι μέρος της ολότητας που με γεννά.
Και όταν παύω να χωρίζω τον εαυτό μου από το σύνολο, τότε αυτό που απομένει είναι παρουσία.
Β.
Ας επιστρέψουμε στη Γιουνγκική εμπειρία. Καταλαβαίνουμε γιατί έκανε εντύπωση αυτή η εικόνα —είναι από εκείνες τις στιγμές που ο Jung δείχνει την πιο «ανθρώπινη» και ίσως λίγο εκκεντρική πλευρά του.Η αναφορά στην οποία ο Jung μιλάει στα αντικείμενα του σπιτιού του (όπως τα κουζινικά ή τη σόμπα του) βρίσκεται κυρίως στο αυτοβιογραφικό του βιβλίο «Λόγια και Εικόνες», καθώς και στο Memories, Dreams, Reflections, το οποίο ολοκληρώθηκε με τη συμβολή της Aniela Jaffé. Είναι εκεί που περιγράφει πώς η ζωή του στο χωριό τον έκανε να νιώθει «σε συγγένεια με όλα τα πράγματα». Περιγράφει την καθημερινότητά του, το πλύσιμο των πιάτων και τη σχέση του με την απλότητα της ύλης. Ο Jung περιγράφει επίσης πώς η έλλειψη ηλεκτρισμού και τρεχούμενου νερού στον Πύργο τον ανάγκαζε να αλληλεπιδρά με τα πράγματα με έναν τρόπο σχεδόν τελετουργικό.
Η σχέση του Jung με τα αντικείμενα
Στο κεφάλαιο που περιγράφει τη ζωή του στον πύργο του στο Bollingen, ο Jung εξηγεί πώς η απομόνωση και η απλότητα τον έφεραν πιο κοντά στην «ψυχή» των άψυχων πραγμάτων.
Το σκεπτικό: Για τον Jung, τα αντικείμενα που χρησιμοποιούμε καθημερινά αποκτούν μια δική τους ενέργεια. Δεν τα έβλεπε ως απλά εργαλεία, αλλά ως «συντρόφους» στην καθημερινότητά του.
Η πράξη: Έχει καταγραφεί (τόσο στο βιβλίο όσο και από μαρτυρίες μαθητών του) ότι όταν μαγείρευε στην παλιά του σόμπα ή όταν χρησιμοποιούσε συγκεκριμένα σκεύη, τους μιλούσε, τα ευχαριστούσε ή τα μάλωνε αν δεν «συνεργάζονταν».
Η οπτική της Marie-Louise von Franz
Η von Franz αναφέρει συχνά αυτή τη συμπεριφορά του Jung σε δικές της ομιλίες και κείμενα για να εξηγήσει την έννοια του ανιμισμού.
«Ο Jung ένιωθε ότι τα αντικείμενα είχαν μια δική τους εσωτερική ζωή. Όταν βρισκόταν στο Bollingen, ζούσε σε έναν κόσμο όπου η διάκριση μεταξύ υποκειμένου και αντικειμένου γινόταν πολύ λεπτή».
Γιατί το έκανε;
Δεν ήταν κάποιο δείγμα παραλόγου, αλλά συνειδητή προσπάθεια να παραμείνει συνδεδεμένος με αυτό που ονόμαζε “anima mundi” (ψυχή του κόσμου). Πίστευε ότι:
Τα αντικείμενα αντανακλούν κομμάτια του δικού μας ψυχισμού.
Η φροντίδα και ο διάλογος με την ύλη βοηθά στη γείωση του ανθρώπου.
Είναι ένας τρόπος να τιμάς το «εδώ και τώρα».
Το Απόσπασμα: Στο πρωτότυπο κείμενο (ή στις έγκριτες μεταφράσεις), ο Jung αναφέρει:
«Στο Bollingen περιβάλλομαι από τις αναμνήσεις μου… Εδώ όλα έχουν τη δική τους ιστορία. Και είναι η δική μου ιστορία. Διότι εδώ είναι ο χώρος της αυτογνωσίας… Μερικές φορές μιλάω στα πράγματα. Μιλάω στην κατσαρόλα που μαγειρεύω το φαγητό μου, και όταν ένα σκεύος δεν “συμπεριφέρεται” καλά, το μαλώνω.Γιατί; Διότι αισθάνομαι ότι αυτά τα αντικείμενα δεν είναι απλώς νεκρή ύλη, αλλά σύντροφοι που μοιράζονται τη ζωή μου.»
Η εξήγηση της Marie-Louise von Franz
Αν θέλεις να δεις πώς το ερμήνευε η στενότερη συνεργάτιδά του, η von Franz στο βιβλίο της Psychotherapy (αλλά και σε συνεντεύξεις της, όπως στο ντοκιμαντέρ Matter of Heart), εξηγεί ότι ο Jung δεν είχε «παραισθήσεις». Πίστευε ότι όταν δίνουμε προσοχή σε ένα αντικείμενο, αυτό «ζωντανεύει» μέσα στην ψυχή μας (Ανιμισμός).Η von Franz διηγείται συχνά ότι ο Jung είχε ιδιαίτερη σχέση με τη σόμπα του. Αν η φωτιά δεν άναβε, δεν το έβλεπε ως τεχνικό πρόβλημα, αλλά ως μια «διαφωνία» ανάμεσα σε αυτόν και το στοιχείο της φωτιάς που έπρεπε να λυθεί με σεβασμό.
Είναι μια υπενθύμιση ότι ακόμη και ο άνθρωπος που χαρτογράφησε το ασυνείδητο, έβρισκε νόημα στο να μιλάει με το τηγάνι του! Φαίνεται ως κάτι «τρελό» ή μήπως τελικά είναι ένας τρόπος να νιώθει κάποιος λιγότερο μόνος στον κόσμο;
Γ.
Η σύνδεση του Jung με τον πανψυχισμό είναι βαθιά, αν και ο ίδιος προτιμούσε συχνά να μιλά για «ψυχική πραγματικότητα». Το περιστατικό με τα κουζινικά δεν ήταν μια γραφική ιδιοτροπία, αλλά η πρακτική εφαρμογή μιας πολύ συγκεκριμένης κοσμοθεωρίας.Εδώ είναι τα σημεία όπου η συμπεριφορά του Jung συναντά τη φιλοσοφία του πανψυχισμού:
- Η κατάργηση του διαχωρισμού Υποκειμένου-Αντικειμένου
Ο κλασικός δυτικός ορθολογισμός (Καρτέσιος) λέει: «Εγώ έχω συνείδηση, η κατσαρόλα είναι απλώς μέταλλο». Ο πανψυχισμός, αντίθετα, υποστηρίζει ότι η συνείδηση (ή μια βασική μορφή «ψυχής») είναι εγγενές χαρακτηριστικό όλης της ύλης.
Η θέση του Jung: Πίστευε ότι η ψυχή δεν περιορίζεται μέσα στον εγκέφαλό μας. Όταν ο Jung μιλάει στα αντικείμενα, αναγνωρίζει ότι η «ψυχή» είναι ένα πεδίο στο οποίο συμμετέχουν και τα αντικείμενα.
- Η έννοια του Unus Mundus (Ένας Κόσμος)
Ο Jung, ειδικά προς το τέλος της ζωής του, ανέπτυξε την ιδέα του Unus Mundus. Πρόκειται για την πεποίθηση ότι η ψυχή και η ύλη είναι δύο όψεις της ίδιας, ενιαίας πραγματικότητας.
Η σύνδεση: Αν η ύλη και η ψυχή είναι «ένα», τότε η κατσαρόλα δεν είναι «νεκρή». Έχει μια δική της οντότητα που συνδέεται με τη δική μας. Η ομιλία προς αυτήν είναι ένας τρόπος να επικοινωνήσει κάποιος με αυτό το ενιαίο υπόστρωμα ύπαρξης.
- Συγχρονότητα και Ανιμισμός
Ο Jung μελέτησε τη συγχρονότητα (οι με νόημα συμπτώσεις). Παρατήρησε ότι ο εξωτερικός κόσμος (τα αντικείμενα) συχνά «ανταποκρίνεται» στις εσωτερικές μας καταστάσεις.
Πρακτική εφαρμογή: Η von Franz εξηγούσε ότι αν συμπεριφέρεσαι στα αντικείμενα με σεβασμό (σαν να έχουν ψυχή), τότε «συνεργάζονται». Αν τα βλέπεις ως νεκρά εργαλεία, η σχέση σου με την ύλη γίνεται εχθρική. Το να μιλάς στη σόμπα είναι μια πράξη συμμετοχικής συνείδησης.
Σύγκριση Πανψυχισμού και Jung
| Χαρακτηριστικό | Φιλοσοφικός Πανψυχισμός | Η προσέγγιση του Jung |
| Πού βρίσκεται η ψυχή; | Παντού, σε κάθε άτομο ύλης. | Σε ένα κοινό πεδίο (Συλλογικό Ασυνείδητο/Unus Mundus). |
| Σχέση με την ύλη | Η ύλη έχει εσωτερική εμπειρία. | Η ύλη και το πνεύμα είναι αδιαχώριστα. |
| Στόχος | Ερμηνεία της φύσης της πραγματικότητας. | Βίωμα της ενότητας και ψυχική ισορροπία. |
Με τα λόγια της von Franz:
«Για τον Jung, το να μιλάς σε ένα αντικείμενο σήμαινε ότι αναγνωρίζεις την προβολή της ψυχής πάνω στην ύλη, αλλά και την πιθανότητα η ίδια η ύλη να έχει μια δική της μυστηριώδη ζωντάνια που δεν έχουμε καταλάβει ακόμα».
Ουσιαστικά, ο Jung χρησιμοποιούσε την κουζίνα του ως ένα αλχημικό εργαστήριο. Δεν μαγείρευε απλώς· συμμετείχε σε μια τελετουργία όπου ο άνθρωπος και το αντικείμενο είναι ισότιμοι σύντροφοι στο δράμα της ύπαρξης.
Πώς φαίνεται αυτή η οπτική; Θεωρούμε ότι το να δίνουμε «προσωπικότητα» στα αντικείμενα μας βοηθάει να νιώθουμε πιο συνδεδεμένοι με το περιβάλλον μας ή είναι απλώς μια ρομαντική ψευδαίσθηση;
Δ.
Για άλλη μια φορά Jung και Chalmers: Η σύνδεση αυτή είναι ένα από τα πιο συναρπαστικά «σταυροδρόμια» της σύγχρονης φιλοσοφίας και της Ψυχολογίας του Βάθους. Αν και ο Carl Jung και ο David Chalmers ανήκουν σε διαφορετικές εποχές και παραδόσεις (ο ένας στην Αναλυτική Ψυχολογία, ο άλλος στην Φιλοσοφία του Νου), οι θεωρίες τους συγκλίνουν εντυπωσιακά μέσω του πανψυχισμού.
Ας δούμε πώς ενώνονται αυτά τα κομμάτια:
- Το «Σκληρό Πρόβλημα» του Chalmers και η Ψυχή του Jung
Ο David Chalmers έγινε διάσημος για το «Σκληρό Πρόβλημα της Συνείδησης» (The Hard Problem of Consciousness). Υποστηρίζει ότι ακόμα και αν εξηγήσουμε όλες τις νευρο-φυσιολογικές λειτουργίες του εγκεφάλου, παραμένει το ερώτημα: Γιατί όλη αυτή η επεξεργασία συνοδεύεται από μια εσωτερική εμπειρία;
Ο Chalmers καταλήγει: Η συνείδηση ίσως είναι ένα θεμελιώδες συστατικό του σύμπαντος, όπως η μάζα ή το ηλεκτρικό φορτίο.
Ο Jung προηγήθηκε: Πίστευε ότι η ψυχή δεν είναι «προϊόν» του εγκεφάλου, αλλά μια αυθύπαρκτη πραγματικότητα. Για τον Jung, ο κόσμος δεν είναι απλώς ύλη, αλλά «ψυχοειδής» (psychoid).
- Πανψυχισμός: Η Κοινή Γέφυρα
Ο πανψυχισμός υποστηρίζει ότι η συνείδηση (ή μια μορφή «πρωτο-συνείδησης») υπάρχει παντού στη φύση, ακόμα και στα υποατομικά σωματίδια.
Για τον Chalmers: Αυτή είναι μια λογική διέξοδος για να λυθεί το Σκληρό Πρόβλημα χωρίς να καταφύγουμε στον μυστικισμό.
Για τον Jung: Αυτό εξηγεί τη Συγχρονότητα. Αν η ύλη έχει μια «ψυχική» πτυχή, τότε η σύνδεση ανάμεσα σε ένα εσωτερικό γεγονός (ένα όνειρο) και ένα εξωτερικό γεγονός (ένα πουλί που χτυπά το παράθυρο) δεν είναι τυχαία, αλλά αποτέλεσμα της κοινής τους ουσίας.
- Η Δυϊκή-Πτυχή του Μονισμού (Dual-Aspect Monism)
Εδώ βρίσκεται η στενότερη σύνδεση. Τόσο ο Jung (μαζί με τον νομπελίστα φυσικό Wolfgang Pauli) όσο και οι σύγχρονοι υποστηρικτές του πανψυχισμού (συχνά επηρεασμένοι από τον Chalmers) κλίνουν προς αυτή τη θεωρία.
Η κεντρική ιδέα: Υπάρχει μια «Μία Ουσία» (Unus Mundus για τον Jung) η οποία, όταν την κοιτάμε από έξω, φαίνεται ως Ύλη, και όταν τη βιώνουμε από μέσα, φαίνεται ως Συνείδηση.
Σύγκριση των τριών πυλώνων:
| Στοιχείο | Carl Jung | David Chalmers | Πανψυχισμός |
| Φύση Συνείδησης | Συλλογική, αρχετυπική, «ψυχοειδής». | Θεμελιώδης ιδιότητα του σύμπαντος. | Εγγενής σε όλη την ύλη. |
| Σχέση με Ύλη | Η ύλη και η ψυχή είναι ένα (Unus Mundus). | Η ύλη έχει μια εσωτερική, συνειδησιακή πτυχή. | Η ύλη και η συνείδηση είναι αδιαχώριστες. |
| Προσέγγιση | Βιωματική, κλινική, συμβολική. | Λογική, φιλοσοφική, αναλυτική. | Οντολογική θεωρία. |
Συμπέρασμα: Η επιστροφή στον «Έμψυχο Κόσμο»
Όταν ο Jung μιλάει στα κουζινικά του, εφαρμόζει στην πράξη αυτό που ο Chalmers προσπαθεί να αποδείξει με τη λογική: ότι τα αντικείμενα δεν είναι ‘κενά’.
Αν ο Chalmers έχει δίκιο και η συνείδηση είναι θεμελιώδης, τότε ο Jung δεν ήταν εκκεντρικός· ήταν απλώς ένας άνθρωπος που είχε το θάρρος να συνομιλεί με ένα σύμπαν που, στο βάθος του, είναι «ζωντανό».
Η σύγχρονη επιστήμη θα φτάσει τελικά στο σημείο να αποδεχτεί αυτή την «ψυχή» της ύλης που ο Jung ένιωθε διαισθητικά;
