Ύμνος στους ελαιώνες της Κέρκυρας

Η Χριστίνα Τζαμάλα γεννήθηκε στην Αθήνα το 1964, όπου ζει, αλλά πηγαίνει συχνά στην Κέρκυρα λόγω της κερκυραϊκής καταγωγής τής  μητέρας της. Το πρωτότυπο βιβλίο της Ελ-αιώνες –Στα μονοπάτια της ελιάς (εκδ. Φιλύρα), είναι μια δίγλωσση έκδοση, ελληνικά και αγγλικά. Στις σκιές των αιωνόβιων ελαιώνων της Κέρκυρας χτυπάς η καρδιά της παράδοσής μας», γράφει στον πρόλογό του ο Κώστας Μουζακίτης. Με  μια φράση του Γιώργου Σεφέρη «Σε μιαν ελιά και λίγο αγιόκλημα. Δέξου ποιος είσαι» αρχίζει ο πρόλογος του Μιχαήλ Αγάθου. «Ταξιδέψαμε σε όλα τα μήκη και τα πλάτη, αναζητήσαμε και βρήκαμε έναν τόπο να προστατευτούμε απ’ το χάος  του απάνθρωπου αυτού κόσμου. Η Κέρκυρα μας έδωσε το καταφύγιο», γράφουν στο κείμενό τους ο William Alexander Yankes και η Katherine Vallin-Yankes.

Η προσέγγιση αυτή είναι μια προσωπική έκφραση αγάπης για την κερκυραϊκή φύση, σημειώνει η συγγραφέας, η οποία διευκρινίζει πως η αρχική της πρόθεση ήταν να αποτυπώσει φωτογραφικά τη διαδρομή απλό το άπλωμα των ελαιόδιχτων στο έδαφος για τη συγκομιδή της ελιάς μέχρι την τελική παραγωγή του ελαιόλαδου στο ελαιοτριβείο. Στη συνέχεια, σκέφτηκε να εμπλουτίσει το σχέδιό της με λόγια (λογοτεχνήματα, ιστορικά στοιχεία) και εικόνες (παλιές φωτογραφίες και έργα Κερκυραίων ζωγράφων) ώστε να φανεί πόσο σφιχτά είναι δεμένη η ελιά με τη ζωή στην Κέρκυρα.

Κι όπως τονίζει, η ελιά στην Κέρκυρα «δεν είναι μόνο καρπός». Είναι μνήμη και εργασία, είναι τοπίο και πνεύμα, είναι ο σιωπηλός σύντροφος κάθε εποχής στη ζωή του κατοίκου. Η παρουσία της ελιάς στην Κέρκυρα χρονολογείται από την εποχή του Ομήρου, στην Οδύσσεια διαβάζουμε τη φράση «όγχναι και ροιαί και μηλέαι αγλαόκαρποι  συκέαι τε γλυκεραί και ελαίαι τηλεθόωσαι».

Η μεγάλη διάδοση των ελαιόδενρων οφείλεται στη Βενετία που διοικούσε την Κέρκυρα και τα Ιόνια νησιά από το 1386 έως το 1797. Το 1623 η Ενετική Γερουσία  εξέδωσε διάταγμα  που υποχρέωνε τους κατοίκους των ενετικών κτήσεων από τη Δαλματία μέχρι την Κρήτη, να φροντίσουν τις ελιές τους ώστε να γίνουν καρποφόρες.

Στο νησί καλλιεργούνταν διάφορες ποικιλίες ελιάς.

. Η αγριελιά με μικρούς και μεγάλους καρπούς.

.Οι ήμερες ποικιλίες λιανολιά, καλοκαιρίδα, γλυκολιά, στριψολιά και χονδρολιά.

Το τέλος της ενετοκρατίας βρήκε τους γεωργούς σε δεινή οικονομική κατάσταση , αλλά τα πράγματα βελτιώθηκαν μετά από  την Ένωση των Επτανήσων με την Ελλάδα το 1864. Οι Κερκυραίοι βουλευτές αγωνίστηκαν για να ν’ αλλάξει το ιδιοκτησιακό καθεστώς , οπότε το 1925 ελευθερώθηκαν όλα τα αγροτικά κτήματα που τελούσαν υπό καθεστώς φεουδαρχίας.

Η Κέρκυρα μετράει τώρα πάνω από 4,5 εκατομμύρια ελαιόδεντρα, πολλά από τα ποία είναι ηλικίας 300-500 ετών που εξακολουθούν να παράγουν εξαιρετικής ποιότητας λάδι. Σήμερα η συγκομιδή γίνεται με καλύτερους τρόπους από παλιά, οι ελιές μεταφέρονται αμέσως στα ελαιοτριβεία (λουτρουβιά)  οπότε διατηρούν τα πολύτιμα συστατικά τους.

Το σημαντικότερο πλεονέκτημα του κερκυραϊκού ελαιόλαδου είναι η ηλικία των δέντρων του, καθώς με τα χρόνια αυξάνεται η περιεκτικότητα του λαδιού σε φαινολικές ενώσεις  που τους χαρίζουν τις ιδιαίτερες ιδιότητες τους.

Η συγγραφέας μας πληροφορεί πως από το 1960 τα παραδοσιακά ελαιοτριβεία άλλαξαν τον τρόπο παραγωγής λαδιού, οι μυλόπετρες αντικαταστάθηκαν σταδιακά από ηλεκτροκίνητους μηχανικούς σπαστήρες. Έτσι, γεννήθηκαν τα σύγχρονα φυγοκεντρικά ελαιοτριβεία  με στόχο την αύξηση της παραγωγής.

Όπως αναφέραμε, εκτός από τις φωτογραφίες της συγγραφέως, και τις εικόνες με τις ελιές, το βιβλίο περιέχει φράσεις και στίχους Κερκυραίων πεζογράφων και ποιητών (αλλά και άλλων, όπως των Ρίτσου, Καζαντζάκη, Παλαμά, Βρεττάκου, Σεφέρη, Μυριβήλη, Βενέζη, Σικελιανού, Βάρναλη, Πρεβελάκη και Μάκη Λαχανά). Τα πιο πολλά κείμενα είναι του Κωνσταντίνου Θεοτόκη, ο οποίος κάνει σχετικές αναφορές σε πολλά έργα του. Γράφει στο «Οι Βάρβαροι»:

«Η άνοιξη και πάλε είχε στολίσει τις ιερές ελιές με άσπρα μικρά λουλούδια σαν από χιόνι».

Αναφορές στις ελιές του νησιού κάνουν στα ποιήματά τους ο Λορέντζος Μαβίλης, ο Ιάκωβος Πολυλάς, ο Δημήτρης Σουρβίνος, η Κατίνα Βλάχου, ο Βασίλης Πανδής, ο Ευριπίδης Κλεόπας, ο Κων. Σπίγγος.

Τούτο το εξαιρετικό από κάθε άποψη βιβλίο της Χριστίνας Τζαμάλα ολοκληρώνεται με την αναφορά στην «Ευδοκία», μια μνημειακή ελιά που βρίσκεται στο χωριό Στρογγυλή και έχει ηλικία έντεκα αιώνων. Υπολογίζεται πως είναι μία από τις αρχαιότερες ελιές του νησιού, πιθανώς και της Ελλάδας.

Φίλιππος Φιλίππου