Μια φορά και έναν καιρό, δεύτερο φοιτητικό έτος, διάβαζα το μυθιστόρημα «Έξι Νύχτες στην Ακρόπολη»του Γιώργου Σεφέρη με πεισματική προσπάθεια να το καταλάβω, επειδή ήταν και δώρο της πιο ελλόγιμης συμφοιτήτριας και,συγχρόνως, πιο επιστήθιας και φίλης -έπρεπε,επομένως, να σταθώ στο ύψος της περίστασης. Το κεντρικό πρόσωπο της αφήγησης, ο Στράτης, φαινόταν πώς ήταν περσόνα του Σεφέρη, «ο Στράτης ο Κλαζομενεύς, που σπούδασε στα ένδοξα Παρίσια» (διατύπωση του Σεφέρη σε αυτό το μυθιστόρημα). Το βιβλίο που διαβάζεται σαν ερωτικό μυθιστόρημα και κοινωνικό ντοκουμέντο, είναι γραμμένο με αφήγηση και ημερολογιακές σημειώσεις του Στράτη, που είναι νέος ποιητής, όπως ακριβώς ο Σεφέρης. Εκδόθηκε το 1974, τρία χρόνια μετά τον θάνατο του Γιώργου Σεφέρη, αλλά το κείμενο του μυθιστορήματος γράφτηκε στα χρόνια 1928-29, όπως πιστοποιεί ο ίδιος ο Σεφέρης σε χειρόγραφο σημείωμά του που βρέθηκε στο αρχείο του.
Όταν επέστρεψε ο Σεφέρης από το Παρίσι, σε ηλικία 25 χρονών,όπως μας πληροφορεί η αδελφή του Ιωάννα Τσάτσου,γνώρισεμια γυναίκα πολύ μορφωμένη, τη μουσικολόγο Λουκία Φωτοπούλου, η οποία τον βοήθησε να ξεπεράσει την άσχημη ψυχολογική κατάσταση που του είχε δημιουργήσει ο χωρισμός του με τη Γαλλίδα Ζακλίν, και τον βοήθησε επίσης στην προσαρμογή του στην ελληνική πνευματική πραγματικότητα. Η Λουκία ήταν γυναίκα πολύ ερωτική, ανεξάρτητη και ελεύθερη στην έκφραση της ερωτικής της επιθυμίας.Είχε μάλιστα και ομοφυλοφιλικές σχέσεις.Ο Σεφέρης εντυπωσιάζεται πολύ από τα στοιχεία της προσωπικότητά της(μόρφωση και ερωτισμός) και επηρεάζεται μάλιστα και στην ποίησή του απ’ αυτήν.Σύντομα ο ποιητής θα συντμήσει το όνομά της σε «Λου» (από το Λου-κία). Μ’ αυτό το όνομα συμμετέχει η Λουκία – Λου στο μυθιστόρημα. Αλλά, γιατί μέσα σ’ αυτό η ίδια γινόταν «Σαλώμη» και μετά «Μπίλιω»; Καταλάβαινα ότι αυτό το ένα και μοναδικό μυθιστόρημα στο οποίο ο Γιώργος Σεφέρης «αναμέτρησε τις δυνάμεις του»με τον πεζό λόγο,απηχεί πρόσωπα και συνθήκες από την πνευματική διαδρομή και τις ανησυχίες του ίδιου του συγγραφέα. Αυτό συμβαίνει συνήθως στη λογοτεχνία, και μάλιστα στο πιο συνειδητά κοσμογονικό για την προσωπικότητα του λογοτέχνη μέρος της διαδρομής του.Αυτό το τελευταίο θα το καταλάβουμε στη συνέχεια.
Στο εν λόγω λοιπόν μυθιστόρημα, «Έξι νύχτες στην Ακρόπολη», μια παρέα νεαρών ανδρών και γυναικών περίπου της ίδιας ηλικίας στην Αθήνα λίγο πριν το 1930 ξαναβρίσκεται με αφορμή την επιστροφή του παλιού της φίλου από το Παρίσι, Στράτη. Η παρέα των νεαρών αποφασίζει να ξανασμίξει, ώστε να γνωρίσει καλύτερα ο ένας τον άλλον, αξιοποιώντας τις κοινές αναμνήσεις και κυρίως τις θεωρητικές αναζητήσεις για τη ζωή, την αισθητική, τον έρωτα.Η Σαλώμη είναι ο πιο ολοκληρωμένος χαρακτήρας από τους επτά χαρακτήρες του μυθιστορήματος. Έχει καστανοκόκκινα μαλλιά και βραχνή φωνή, οι κουβέντες της είναι απροσδόκητες· έχει πάθος, με «πικρή ηδονή».Ωστόσο, η σχέση της με τον Στράτη είναι διφορούμενη. Κινείται ανάμεσα στην έλξη και την άπωση από την αρχή έως το τέλος.Από την οπτική γωνία του Στράτη, η κύρια αξία της σχέσης αυτής είναι ότι λύνει τα μάγια της εσωστρέφειας στην οποία είχε παγιδευτεί. Άλλες πτυχές της πλασματικής αυτής σχέσης είναι λιγότερο ευνοϊκές για τον ήρωα. Η Σαλώμη παραμένει σχεδόν πάντοτε το κυρίαρχο πρόσωπο στη σχέση. Συχνά, ο Στράτης νιώθει φόβο απέναντι της. Ο Νώντας, ένα άλλο πρόσωπο του μυθιστορήματος, περιγράφει τη Σαλώμη ως εξής: «επικίνδυνη γυναίκα· δεν εννοεί να παραδεχτεί κανένα φραγμό: amorale». Αλλά και ο Στράτης σκιαγραφεί τη συμπεριφορά της Σαλώμης με τον ερωτισμό της να έχει κάτι επιθετικό, έως και αρπακτικό.
Ως εδώ καλά!Αλλά τα υπόλοιπα νοήματα και τους συμβολισμούς του μυθιστορήματος δεν τα πολυκαταλάβαινα. Αυτό που αυθόρμητα μπορούσα να αντιληφθώβέβαια ήταν ότι αυτή η σεφερική Σαλώμη είχε οπωσδήποτε κάποια σχέση με την ευαγγελική Σαλώμη, την κόρη δηλαδή του Ηρώδη Φιλίππου και της Ηρωδιάδας. Αυτή που, αφού χόρεψε ημίγυμνη μπροστά στον Ηρώδη και γοητεύοντάς τον με τη χάρη της, ζήτησε τον αποκεφαλισμό του Ιωάννη του Πρόδρομου.
Εκείνη λοιπόν η πρώτη ανάγνωση του μυθιστορήματος του Γιώργου Σεφέρη με άφησε με πολλά ερωτήματα, ενώ συγχρόνως μού αποκάλυψε
«μιαν ακόμη ανυποψίαστη διάσταση του ποιητή Σεφέρη»,
όπως σημειώνουν οι εκδόσεις «Ερμής» κατά την αναγγελία έκδοσης του βιβλίου, στην εφημερίδα “Το Βήμα”, Κυριακή 13 Οκτωβρίου 1974. Τότε νόμιζα ότι θα έπρεπε να διαβάσω πολύ ακόμη για να καταφέρω να ξεκλειδώσω ορισμένες όψεις, τουλάχιστον μερικά από τα ποιήματα του τόσο πολυεπίπεδου, σχεδόν κρυπτικού, και, πάντως, δυσπρόσιτου έργου του Γιώργου Σεφέρη. Γενικά, φαίνεται ότι είχα δίκιο τότε η δευτεροετής, με τη διαφορά ότι ορισμένα από αυτά τα απαραίτητα διαβάσματα μόλις είχαν εκδοθεί, όπως οι «Δοκιμές» και οι «Μέρες» του Σεφέρη, και οι περισσότερες από τις πιο σημαντικές μελέτες για το έργο του δεν είχαν ακόμη εκπονηθεί. Αυτά τότε δεν θα μπορούσα να τα γνωρίζω, άρχισα να τα βρίσκω πολύ αργότερα και συνεχίζω να τα καλωσορίζω.
Σε αυτές τις πιο σημαντικές μελέτες για το έργο του Σεφέρη ανήκει η διδακτορική διατριβή του Χρήστου Αντωνίου«Ο κόσμος της γοργόνας», (Εκδόσεις ΕΛΙΑ,1981)καθώς και τα κείμενα στο βιβλίο του με τον τίτλο «Εννιά γοργόνες και χιλιάδες άρματα δρεπανηφόρα» που εκδόθηκε το 2008 από τις εκδόσεις Μαΐστρος. Στην διατριβή του ο Χρήστος Αντωνίου αποκρυπτογραφεί το σύμβολο της γοργόνας, όπως αυτό αποτυπώνεται με γλωσσικά αλλά και εικαστικά μέσα στο έργο του Σεφέρη. Στις μεταγενέστερες μελέτες του με τη μορφή άρθρων σε λογοτεχνικά περιοδικά, εισηγήσεων σε συνέδρια και στην πρόσφατη έκδοση του βιβλίου του «Είχε τα μάτια της Σαλώμης», ο Χρήστος Αντωνίου καταυγάζει τον βυθό της ποίησης του Σεφέρη, μεθοδικά συνδέοντας στίχους με ιστορικά συμβάντα, με πολιτικές συγκυρίες, στίχους μεταξύ τους, με τις ημερολογιακές καταγραφές του ποιητή, με τα δοκιμιακά του κείμενα, με τη λογοτεχνία της Δύσης και γενικά τα διαβάσματα, αλλά κυρίως τα βιώματα και την προσωπική περιπέτεια του ποιητή, αποκαλύπτοντας έτσι, με προσοχή και τεκμηρίωση, τις σημασίες και τα νοήματα «πίσω από τις γραμμές» των ποιημάτων και τελικά τα ερμηνευτικά νήματα που διατρέχουν όλο το έργο του Γιώργου Σεφέρη και ειδικότερα το συγκεκριμένο μυθιστόρημα για το οποίο μιλάμε.
Πώς να φανταστώ, λοιπόν, όταν πρωτοδιάβαζα τις «Έξι νύχτες στην Ακρόπολη» πόσο τυχερή θα ήμουν που θα είχα κάποτε την ευκαιρία να διαβάσω επιτέλους τη λύση στον γρίφο της Σαλώμης, γνωρίζοντας μάλιστα τον ίδιον τον λύτη -ο οποίος, ευρύτερα, είναι τόσο διεισδυτικός και ευθύβολος μελετητής του σεφερικού έργου! Έτσι λοιπόν, σύμφωνα με όσα γράφει ο Χρ. Αντωνίου, η Σαλώμη του μυθιστορήματος Έξι νύχτες στην Ακρόπολη αποτελεί μιαν άλλη εκδοχή του ευρωπαϊκού λογοτεχνικού μύθου για τη Σαλώμη, που δημιουργήθηκε, στα μέσα του 19ουέως τις αρχές του 20 αιώνα γύρω από το πρόσωπο της ευαγγελικής Σαλώμης. Ο μύθος και η μυστηριώδης δηλαδή φυσιογνωμία της ευαγγελικής Σαλώμης έδωσαν την αφορμή στους καλλιτέχνες εκείνου του καιρού να χρησιμοποιήσουν ως βάση τους αυτό τον μύθο, για να εκφράσουν τις ιδέες και τα προβλήματα της εποχής τους.Δίπλα δηλαδή στον ευαγγελικό μύθο δημιουργήθηκε ένας ευρωπαϊκός λογοτεχνικός μύθος, στον οποίο η Σαλώμη εμφανίζεται ως η προσωποποίηση της ηδονής, που ενσαρκώνει την καταστροφική ομορφιά, τη σεξουαλική εξουσία, την femme fatale. Οι Ευρωπαίοι λογοτέχνες της λεγόμενης Παρακμής και οι Αισθητιστές (Charles Baudelaire, Stefane Mallarmé, Oscar Wilde, Gustave Flaubert,Jules Laforgue, Guillaume Apollinaire, Jean Moreau κ.ά.)χρησιμοποίησαν τον μύθο της Σαλώμης, αλλά ο καθένας, ανάλογα με αυτά που ήθελε να δηλώσει, ξέφευγε από τον αρχικό μύθο, τον άλλαζε, με αποτέλεσμα να έχουμε ποικίλες επανεγγραφές και παραλλαγές του αρχικού μύθου.Όλοι αυτοί σε γενικές γραμμές υποστήριζαν, ανάμεσα σε άλλα, ότι η τέχνη δεν οφείλει να υπηρετεί κάποιο ηθικό σκοπό και ότι τέχνη και ζωή είναι δύο ξεχωριστά πράγματα, όπως το κομμένο κεφάλι από το σώμα. Ως σπουδαιότερη παραλλαγή του μύθου της Σαλώμης θεωρήθηκε το θεατρικό έργο του Ο. Wilde: Salomé.Σύμφωνα μ’ αυτό το έργο η Σαλώμη ερωτεύεται τον Ιωάννη Πρόδρομο, που είναι η φωνή της ηθικής, κι όταν εκείνος απορρίπτει τον έρωτά της, ζητάει, για να τον εκδικηθεί, από τον Ηρώδη τον αποκεφαλισμό του. Στο τέλος της θεατρικής παράστασης, ο Ηρώδης φοβισμένος και αηδιασμένος δίνει εντολή να θανατώσουν τη Σαλώμη, γιατί τη θεώρησε πολύ επικίνδυνη.
Ο Σεφέρης,που είναι πολύ επηρεασμένος από αυτό το έργο, έρχεται κι αυτός να προσθέσει στον ευρωπαϊκό λογοτεχνικό μύθο τη δική του εκδοχή. Και γι’ αυτόν η Σαλώμη είναι αισθησιακή και επικίνδυνη, όπως ήδη αναφέραμε. Η σχέση του μαζί της είναι δύσκολη και συχνά καταλήγει σε αποτυχία. Ωστόσο,στο μυθιστόρημά του δεν την σκοτώνει, όπως ο Oscar Wilde. Και όπως στη ζωή του η Λουκία Φωτοπούλου, η οποία ταυτίζεται στη συνείδηση του ποιητή με τη Σαλώμη του ευρωπαϊκού μύθου γιατί έχει όλα τα κύρια χαρακτηριστικά της,τον ωφέλησε, έτσι και Σαλώμη του μυθιστορήματός του τον βοηθάει να προσαρμοστεί στη δύσκολη ελληνική πνευματική πραγματικότητα της δεκαετίας του 1920-1930.Η ίδια η Σαλώμη αποποιείται κάποια στιγμή τον καταστροφικό της ρόλο και μετονομάζεται, επί το ελληνικότερο και λαϊκότερο, σε Μπίλιω. Στο μυθιστόρημα η Σαλώμη κάποια στιγμή πεθαίνει και στη θέση της μένει μια φίλη της, η Λάλα. Έτσι, παρακολουθώντας ο Στράτης-Σεφέρης τις διαδοχικές μεταλλάξεις του γυναικείου κοσμοειδώλου του λογοτεχνικού μύθου από Σαλώμη σε Μπίλιω και σε Λάλα εμπλουτίζει τις εμπειρίες του, συνειδητοποιεί τον εαυτό του, προσαρμόζεται στην ελληνική πραγματικότητα και εξελίσσεται ως ποιητής.
Τα πρόσωπα στο μυθιστόρημα Έξι νύχτες στην Ακρόπολη είναι ασφαλώς πλασματικά, όσο και αν μερικά απ’ αυτά σχετίζονται με ορισμένα πραγματικά, όπως με τη Λουκία Φωτοπούλου, που είναι μάλλον και η αφορμή για τη διαμόρφωση της Σαλώμης του μυθιστορήματος. Ο έρωτας μεταξύ των προσώπων και οι φιλονικίες τους δεν είναι έρωτας ζωντανών ανθρώπων ή έστω των ηρώων του μυθιστορήματος, αλλά έρωτας ή απώθηση λογοτεχνικών τεχνοτροπιών. Η Σαλώμη αντιπροσωπεύει στο μυθιστόρημα τις ευρωπαϊκές λογοτεχνικές επιδράσεις, τις οποίες αγάπησε ο Σεφέρης και τις οποίες όμως, όταν ήρθε στην Ελλάδα, θέλησε να τις ξεπεράσει, για να ενταχθεί στην ελληνική πνευματική και καλλιτεχνική πραγματικότητα, στην ελληνική παράδοση. Γι’ αυτό μέσα στο εν λόγω μυθιστόρημα είναι μεν ερωτευμένος με τη Σαλώμη, συγχρόνως όμως δυσκολεύεται πολύ να κρατήσει την επικοινωνία μαζί της. Ωστόσο, η περιπέτειά του μαζί της δεν τον αποδιοργανώνει, αλλ’ αντίθετα τον ωριμάζει ως ποιητή, κι αυτό φαίνεται από τη διαδικασία μετονομασίας της Σαλώμης σε Μπίλιω. Αυτό σηματοδοτεί την απομάκρυνση του Σεφέρη από τις δυτικές λογοτεχνικές επιδράσεις και τον ενστερνισμό της ελληνικής παράδοσης.
Για τον κεντρικό ρόλο της φυσιογνωμίας της Σαλώμης στο έργο του Γιώργου Σεφέρη, ο Αντωνίου γράφει με τον μεστό λόγο του στο ηλεκτρονικό περιοδικό Πλανόδιο:
Ο Σεφέρης απαλλάσσει τελικά τη Σαλώμη από τη φονική ένοχη φύση της. Αντίθετα μάλιστα, η Σαλώμη βοηθά τον ποιητή να ξεφύγει από τη θέση που υποστήριζε ότι άλλο πράγμα είναι η ζωή κι άλλο η τέχνη, να αφήσει, με άλλα λόγια, τις θέσεις των Ευρωπαίων θεωρητικών της παρακμής και να ξεπεράσει το βίωμα της διάλυσης και του κατακερματισμού (αλλού το σώμα κι αλλού το κεφάλι) που του δημιουργούσαν αυτές οι θεωρίες στη δεκαετία του ’20. Και απ’ όσο φάνηκε η Σαλώμη με όλο το αδιέξοδο που εκφράζει, με το διασπασμένο και πολυεπίπεδο μυθικό της νόημα βοηθά τον ποιητή στους υπαρξιακούς και ποιητικούς του προσανατολισμούς, ώστε το 1935 ο Σεφέρης να προχωρήσει στον ελληνικό μοντερνισμό, όπου τέχνη και ζωή ενώνονται. Γι’ αυτό και ο Σεφέρης ξεκινάει στην ποίησή του πάντοτε από τα πράγματα, από τη ζωή: την άσκημη κατάσταση στην προπολεμική Ελλάδα, τη δικτατορία του Μεταξά, τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, τον Εμφύλιο σπαραγμό, το Κυπριακό, την απριλιανή δικτατορία. Στα περισσότερα άλλωστε ποιήματά του σημειώνεται και η ημερομηνία γραφής τους. Μπορούμε να πούμε ότι η σεφερική ποίηση είναι πατριωτική ποίηση.
Η ειδική μελέτη του Χρήστου Αντωνίου με τίτλο «Για … τα μάτια της Σαλώμης» στο καινούργιο του βιβλίο καταλήγει συμπεραίνοντας (σελ. 48):
«… η Σαλώμη είναι ίσως ο ίδιος ο ποιητής με τον έντονο ερωτισμό του, τις ευρωπαϊκές επιδράσεις του, τις δυσκολίες στην ποιητική έκφραση και την μετάβασή του από τον αισθητισμό στον μοντερνισμό.Μετά τη μεταμόρφωσή της σε Μπίλιω της λαϊκής παράδοσης το «σώμα» της αλλάζει και μια άλλη πιο αισιόδοξη και εθνικά εμβληματική, λαϊκή γυναικεία μορφή έρχεται να πάρει τη θέση της: η «γοργόνα», που την τυπώνει στο εξώφυλλο της «Στροφής» αλλά και όλων των βιβλίων του», για να προβάλει με τη γοργόνα την αναζήτηση του Μεγαλέξανδρου, να προβάλει το ποιητικό του όραμα για ένα μείζονα ελληνισμό,που στη συνείδησή του δεν είναι κάτι άλλο από την πνευματική αναβάθμισή του, που θα προέλθει όχι από τη μίμηση ευρωπαϊκών προτύπων, αλλά από τη ουσιαστική σύζευξη της ελληνικής και της ευρωπαϊκής παράδοσης και πολιτισμού.
Αξίζει να αναρωτηθούμε από τι παρορμήθηκε ο Χρήστος Αντωνίου να κάνει όλη αυτή την έρευνα για την ταυτότητα της σεφερικής Σαλώμης. Η απάντηση είναι η ακόλουθη: Καθώς ο συγγραφέας διάβαζε για χρόνια βέβαια το συγκλονιστικό ποίημα του Σεφέρη «Οι γάτες τ’ Αι-Νικόλα» (που δημοσιεύτηκε τον Ιούλιο του 1970,στον τόμο 18 Κείμενα που κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Κέδρος), ένα ποίημα που στρεφόταν υπαινικτικά βέβαια, όπως συνήθως, εναντίον της δικτατορίας και αναφερόταν και στα δεινά της Κύπρου τον προβλημάτισε ένας στίχος:
«Είχε τα μάτια της Σαλώμης η γάτα που έχασα τον άλλο χρόνο»
Οι ερωτήσεις που έπρεπε να απαντήσει ήταν οι εξής: Δίνω συγχρόνως και τις απαντήσεις:
–Ποια είναι η Σαλώμη; Ήδη είπαμε τόσα πολλά γι’ αυτήν.
–Ποια είναι η γάτα του: Η γάτα του ήταν η Τούτη.
–Πότε την έχασε;Το φθινόπωρο του 1948
–Τι σχέση είχε με τη Σαλώμη-Φωτοπούλου; Ήταν πολύ ερωτιάρα, όπως εκείνη.
— Και πώς ξέρουμε με σιγουριά ότι η γάτα του τού θύμιζε τη Φωτοπούλου-Σαλώμη; Γιατί στις 22/8/1949 της αφιερώνει το ακόλουθο Επιτύμβιο ποίημα:
ΕΠΙΤΥΜΒΙΟ
Στη γάτα μου την Τούτη που μας άφησε χρόνους
το περασμένο φθινόπωρο.
Είχε το χρώμα του έβενου τα μάτια της Σαλώμης
η Τούτη η γάτα που έχασα∙ διαβάτη μη σταθείς.
Βγήκε από το χάσμα που έκοβε στης μέρας το σεντόνι
τώρα να σκίσει δεν μπορεί του ζόφου το πανί.
Άρα η γάτα στην οποία αναφέρεται πέραν πάσης αμφιβολίας είναι η Τούτη. Κοινός τόπος: «Τα μάτια της Σαλώμης». Κι επειδή η Φωτοπούλου είχε πεθάνει πριν από δέκα χρόνια προτού πεθάνει η Τούτη, μπορεί κανείς να υποθέσει ότι το Επιτύμβιο ποίημα είναι αφιερωμένο και στις δύο.
Ο μίτος δηλαδή που καθοδηγούσε τον Χρήστο Αντωνίου να βγει από τον σεφερικό λαβύρινθο ήταν με τη σειρά η γάτα του η Τούτη, η Λουκία Φωτοπούλου, η Σαλώμη του ευρωπαϊκού λογοτεχνικού μύθου και τέλος η Σαλώμη του Μυθιστορήματος «Έξι νύχτες στην Ακρόπολη».
Τέλος, γιατί ο Σεφέρης θυμάται ύστερα από τόσα χρόνια τη Σαλώμη και την χρησιμοποιεί στις «Οι γάτες τ’ Άι-Νικόλα», σ’ ένα δηλαδή πατριωτικό ποίημα σχετικά με την Κύπρο; Μα, ακριβώς, γιατί η Σαλώμη του στάθηκε τελικά η αφορμή να θεωρεί πως ποίηση και ζωή πάνε μαζί. Και άρα θεώρησε κάτι σαν καθήκον του να στραφεί ενάντια στη δικτατορία και να την προειδοποιήσει για τη συμφορά που απειλούσε την Κύπρο. Γι’ αυτό όλη η ποίησή του έχει στο κέντρο της τον ελληνισμό και τον άνθρωπο, γιατί, όπως ο ίδιος έχει δηλώσει «Ο ελληνισμός είναι η άλλη όψη του ανθρωπισμού του».
Όσο δίκιο και αν είχε ο Δημήτρης Λιαντίνης όταν έγραφε πως «είναι ασύλληπτη υπόθεση η βιογραφία του αληθινού ποιητή» (Δ. Λιαντίνης, “Τα Ελληνικά” σελ. 84), ο Χρήστος Αντωνίου κατορθώνει να καταδυθεί στον ψυχισμό του Γιώργου Σεφέρη, συνδυάζοντας βιογραφικά δεδομένα του ποιητή με κείμενά του, με ιστορικά συμβάντα,κοινωνικές συνθήκες καθώς και την πολιτική ιδεολογία του ελληνικού και ευρωπαϊκού Μεσοπολέμου,στο φόντο των λογοτεχνικών ρευμάτων και του καλλιτεχνικού κλίματος αυτής της εποχής στο Παρίσι και το Λονδίνο.
Η Μάρη Θεοδοσοπούλου στο άρθρο της «Ο ερωτόληπτος άνδρας» γράφει: «Κάποιος, κάπου, κάποτε θα λύσει και το αίνιγμα της ποίησης του Σεφέρη, που επιμένει να ανθίσταται και να μας κατατρύχει.» Το βέβαιο είναι ότι ο Χρήστος Αντωνίου πράγματι λύνει καίρια αινίγματα της ποίησης του Σεφέρη.
Πηνελόπη Παπαϊωάνου, φιλόλογος, MSc
