Τον εικοστό αιώνα η επιστήμη προχώρησε με φοβερά άλματα. Οι ανακαλύψεις διαδέχονταν η μια την άλλη σε καταιγιστικούς ρυθμούς. Στην τελευταία δεκαετία του αιώνα πλέον συνωστίζονταν – και στον τελευταίο χρόνο είναι σαν να άνοιξε πάλι κάποιο άλλο κουτί της Πανδώρας.

Η πληροφορική, η μοριακή βιολογία, η κοσμοβιολογία, η γενετική, η ναναοτεχνολογία, η αστροφυσική, η κβαντομηχανική – όλες, τέλος πάντων, οι νεαρές, ρωμαλέες επιστήμες συναγωνίζονται αδιάκοπα η μια την άλλη σε καθημερινές κατακτήσεις.

Απ’ την άλλη, οι αρχαίες επιστήμες της ψυχής, οι τέχνες, συνεχίζουν κι εκείνες να συμπορεύονται, αθόρυβα, στους παράλληλους δρόμους τους, σ’ αυτή την, με γεωμετρική πρόοδο, εξέλιξη της ανθρώπινης ιστορίας. Οι τέχνες όμως, έτσι κι αλλιώς, υποτίθεται πως είναι διαχρονικές. Δεν έχουν τίποτα καινούργιο να ανακαλύψουν, να αποκαλύψουν και να κομίσουν στον εικοστό πρώτο αιώνα. Ο προορισμός τους, η δουλειά τους, είναι κυρίως να συντηρούν τη συλλογική μνήμη. Οι συλλήψεις της δημιουργικής φαντασίας συντελούνται πάντα στον μη γραμμικό χρόνο γιατί, στην πραγματικότητα δεν υπάρχει φαντασία· πρόκειται μάλλον για μια λειτουργία αμφίδρομης μνήμης: ποτέ δεν φανταζόμαστε κάτι, απλώς, αιφνίδια θυμόμαστε κάτι – κι η τέχνη συνθέτει αυτά τα κάτι σε άπειρες, διαφορετικές εκδοχές.

Κι ανάμεσα στις τέχνες, η ποίηση, η πιο λιτή, η πιο εξειδικευμένη στη σύλληψη και τον χειρισμό υπαινιγμών αιωνιότητας, είναι αυτή η οποία αδιάκοπα κωδικοποιεί τη γνώση πριν από τη γνώση – την ίδια γνώση που αποκαλύπτεται σιγά σιγά στον άνθρωπο μέσω της επιστήμης.

Γι’ αυτό, δεν είναι π.χ. η φλύαρη και ψεύτρα ιστορία, αλλά η ποίηση, τούτο το ακαριαίον που μπορεί να δώσει την πιο ακριβή και εναργή εικόνα για τις εποχές και τους κύκλους της ανθρώπινης εξέλιξης.

Μη νομίζετε πως είμαι εκτός θέματος – όπως νόμιζαν πάντα όλοι οι δάσκαλοι και οι καθηγητές μου. Αυτό που είναι εκτός, είναι το θέμα – και βρίσκεται μακριά, στα χωράφια των θεωρητικών.

Εγώ έχω κληθεί εδώ με την απλή ιδιότητα ενός ένοικου του υπό αναδίφηση 20^ου αιώνα και ενός αυτόπτη μάρτυρα μεγάλου μέρους του.

Επιχειρώ λοιπόν να κάνω κι εγώ μια κατάθεση – η οποία όμως, λόγω της τρίτης μου ιδιότητας, της ποιητικής, είναι πο’λύ αφηρημένη και βασίζεται ασταθώς στα τυχαία ποιητικά στοιχεία που έχουν υποπέσει στην αντίληψή μου, καθώς χάζευα κατά τη μισή διάρκεια του συμβάντος μέσα από τον μικρό, ελλαδικό μου χώρο.

Τι έδωσε λοιπόν η τέχνη της ποίησης στην Ελλάδα, σ’ αυτό ον αιώνα της τρομαχτικής επιτάχυνσης της σκέψης;

Με την αμηχανία που μου προκαλούν οι τρεις ιδιότητες που ανέφερα δηλ. του ενοίκου, του αναξιόπιστου αυτόπτη μάρτυρα και της ποιήτριας, βρίσκω πως ο πιο έντιμος τρόπος για να προσεγγίσω κάπως το θέμα είναι να δοκιμάσω να περιγράψω με μερικούς στίχους τον υπό εξέταση αιώνα.

Δεν έχει σημασία το γιατί επιλέγω τώρα αυτούς ή τους άλλους στίχους. Στην ποίηση, αν κρατάς ποιητική στάση απέναντί της, όπου και να σκάψεις μπορείς να βρεις αξιοποιήσιμο υλικό. 

Οι στίχοι θα είναι εννέα. Ανήκουν σε ποιητές μας ευδιάκριτου μεγέθους και είναι όλοι σχεδόν τυχαίοι. (Πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι υπάρχουν άπειρες εκδοχές παρουσίασης πηγών, υλικού και σύνθεσης, όλες διαφορετικές, όλες αντιφατικές και όλες ακριβέστατες.)

Η εγώ, λοιπόν, αυτής της στιγμής, απομονώνω αυτή τη στιγμή δειγματοληπτικά και τυχαία – σαν τις δυνάμεις της φύσης- αυτούς τους στίχους, και τους εκβιάζω να σηματοδοτήσουν τον αιώνα. Να τον ερμηνέψουν. Να τον αποφωνήσουν.

Επιπλέον, τολμώ παράλληλα να υποδείξω τις αντιστοιχίες τους προς την κάθε κατεύθυνση των επιστημονικών ερευνών και των τάσεων της νέας εποχής. (Το μέρος αυτό, μεταξύ αστείου και πολύ σοβαρού, τίθεται ως θέμα προς συζήτηση.)

Ακούστε τους στίχους, αυθύπαρκτους, χωρίς τα ονόματα των ποιητών στους οποίους ανήκουν – υποτίθεται ότι τους χρησιμοποιούμε ως δημόσιο αγαθό. Οι περισσότεροι είναι, βέβαια, αναγνωρίσιμοι:

Το έργον των θεών διακόπτομεν εμείς / τα βιαστικά κι άπειρα όντα της στιγμής (…)

(Γενετική)

«Θα ’ρτη τάχα ποτέ, θε να ’ρτη η ώρα / που η ψυχή της αρκούδας και του Γύφτου / και η ψυχή μου που Μυημένη τήνε κράζω/ θα γιορτάσουν μαζί;»

(Παγκοσμιοποίηση)

Είμαστε κάτι διάχυτες αισθήσεις / χωρίς ελπίδα να συγκεντρωθούμε / στα νεύρα μας μπερδεύεται όλη η φύσις (…)

(Πληροφορική)

Η πλατεία ήταν έρημη / η πατρίδα είχε φύγει. (…)

Εικονική πραγματικότητα)

Τότε όλα παίρνουν νόημα μέσα στην έλλειψη κάθε νοήματος (…)

(Νανοτεχνολογία)

Αν είν’ ανθρώπινος ο πόνος δεν είμαστε άνθρωποι μόνο για να πονούμε (…)

(Κοσμοβιολογία)

Γι αυτούς τους πόνους λένε πως υπάρχει / μια θαυματουργή σκόνη που γινόμαστε (…)

Αστρογεωλογία)

Θεέ μου, εσύ με θέλησες, και να, στ’ ανταποδίδω!

(Πυρηνική Φυσική)

Κάτι επικίνδυνα κομμάτια/ χάος / ειν’ η ψυχή μου / που έκοψε με τα δόντια του ο θεός (…)

(Κβαντομηχανική) 

Και για να κλείσω τελείως σοβαρά:

Η ποιητική μας παραγωγή, ακολουθώντας κι αυτή τους ρυθμούς των επιστημονικών επιτευγμάτων, έφτασε σ’ ένα κρεσέντο. Τον τελευταίο χρόνο του αιώνα ξεπέρασε τα 5000 βιβλία – εντυπωσιακός αριθμός για ετήσια παραγωγή μιας τόσο μικρής χώρας, ένας χείμαρρος στίχων.

Δεν έχει σημασία πόσοι απ’ αυτούς τους στίχους προάγουν πραγματικά την υπόθεση της ανάκτησης των μυστικών της ύπαρξης, όπως δεν έχει σημασία και πόσα από τα επιτεύγματα της επιστήμης είναι πραγματικά προς όφελος του είδους μας και των συγκατοίκων μας στον πλανήτη. Αυτό που μετράει είναι η έφεση και η αγωνία:

Και οι δυο αυτές παράλληλες κούρσες γίνονται, σίγουρα πια, για να προλάβουμε κάποιο ραντεβού – με τηναπόλυτη ολοκλήρωση ή με την απόλυτη διαγραφή μας.