- Αρ. Ν. Δουλαβέρας, Λαογραφία του Έντεχνου Λαϊκού Λόγου: Παράδοση και Νεωτερικότητα, τόμος Α΄, Πρόλογος Μ. Γ. Μερακλή, Εκδοτικός Οίκος Κ.& Μ. Σταμούλη/ Χαρπαντίδη. Θεσσαλονίκη, 2020, ΙSΒΝ (τόμος Α΄) 978-618-5306-90-8 (σελ. 402).
Το βιβλίο αυτό είναι ένας εξαίρετος σκληρόδετος Α΄ τόμος (που σημαίνει ότι θα ακολουθήσει και Β΄), με μακέτα εξωφύλλου από την Ελ. Π. Κεφαλοπούλου, που συνομιλεί με το περιεχόμενο του βιβλίου. Στον Πρόλογο ο Ομότιμος Καθηγητής του ΕΚΠΑ Μ. Γ. Μερακλής αναφέρεται στη μεγάλη προσφορά του Ν. Γ. Πολίτη, που ίδρυσε την Επιστημονική Ελληνική Λαογραφική Εταιρεία το 1909 και μελέτησε ήθη-έθιμα του λαού μας και μοναδικά μνημεία λόγου (παραμύθια, παραδόσεις, τραγούδια, παροιμίες κ.λπ.).
Ο κ. Δουλαβέρας, άοκνος ερευνητής και άριστος επιστήμονας, μελετάει τη Λαογραφία του Έντεχνου Λαϊκού Λόγου και συνδυάζει την Παράδοση με τη Νεωτερικότητα. Στην Εισαγωγή μάς πληροφορεί για τους επιστήμονες-νονούς των διαφόρων ονομασιών του λαογραφικού υλικού (Ν. Γ. Πολίτης[1] και Στίλπων Π. Κυριακίδης), ο πρώτος «Μνημεία του Λόγου», ενώ ο δεύτερος «Ελληνική Λαογραφία. Μέρος Πρώτον. Μνημεία του Λόγου». Ο Κ. Σπυριδάκης στη συνέχεια χρησιμοποίηση τον όρο «Πνευματικός Βίος», ο Γ. Α. Μέγας «Πνευματικός Βίος του λαού», ο Δημ. Σ. Λουκάτος «Φιλολογική Λαογραφία» και ο Μ. Γ. Μερακλής «Λαϊκή Λογοτεχνία» και «Έντεχνος λαϊκός λόγος». Ο όρος «Λαϊκή Λογοτεχνία» είναι ευρύτερα γνωστός και έχει χρησιμοποιηθεί από πολλούς επιστήμονες εντός και εκτός της Ελλάδας. Ο συγγραφέας, ωστόσο, με πειστική επιχειρηματολογία, προτείνει έναν νέο κλάδο της Λαογραφίας, τη Λαογραφία του έντεχνου λαϊκού λόγου, διευρύνοντας το πεδίο έρευνάς της.
Στη συνέχεια, δίνονται τα περιεχόμενα των έξι ενοτήτων του βιβλίου και εκφράζονται οι ευχαριστίες τού συγγραφέα στον δάσκαλό του Μ. Γ. Μερακλή, Ομότιμο Καθηγητή ΕΚΠΑ, για τον οποίο έγραψε το βιβλίο με τίτλο: Ο Καθηγητής Μ. Γ. Μερακλής ως Νεοελληνιστής. Η Εργογραφία του κατά έτη δημοσίευσης, εκδ. οίκος Σταμούλη, Θεσσαλονίκη 2023. Επίσης, στον αδελφικό του φίλο Μηνά Αλεξιάδη, Ομότιμο Καθηγητή στο ΕΚΠΑ και Επίτιμο Καθηγητή του Πανεπιστημίου Βουκουρεστίου, καθώς και στη σύζυγό του και στον εκδοτικό οίκο.
Στην πρώτη ενότητα εξετάζεται το αίνιγμα (ορισμός, τα βασικά του στοιχεία (εικόνα και αλληγορικός μεταφορικός λόγος), τα λαογραφικά στοιχεία του, ο σκοπός, η σχέση του με την παροιμία, συναφή είδη). Π.χ.:
Έχω μια κόρη που τη φιλούνε όλοι. (η βρύση)
Άσπρος κάμπος, μαύρα γίδια,
χαρά στο νιο που τα λαλεί. (μαθητής, βιβλίο, γράμματα)
Στη δεύτερη ενότητα δίνεται ο ορισμός για τις επωδές ή ξόρκια ή γητειές, το λεκτικό και μη λεκτικό μέρος τους, η χρήση τους, η ταξινόμησή τους κ.ά., π.χ.:
Για να φύγει ο ίκτερος από τον άρρωστο:
Ως σκορπά ο ήλιος τις αχτίδες του,
η θάλασσα τα κύματά της,
κι όπως σκορπάνε οι κότες αφ’ την κούρνια τους,
έτσι να σκορπίσει κι από τούτον (τον άρρωστο)
ο κίτρινος, ο σάλιαρης, ο εννιακέρης.
Ακολουθεί η τρίτη ενότητα με τις ευχές και τις κατάρες, με τον ορισμό τους και με όλα τα σχετικά τους, ακόμα και πώς αναιρούνται. Εδώ εντάσσονται ως συναφή είδη οι απειλές και οι φοβέρες, οι αντικατάρες, δηλ. απαντήσεις σε κατάρες, οι βρισιές, οι βλαστήμιες, τα αναθέματα, ο αφορισμός, ο όρκος, οι κατάδεσμοι και τα λαϊκά ανταπαντήματα, π.χ. –Μπάι / -Ο λύκος να σε φάει. Οι ευχές (όπως και οι κατάρες) είναι γνωστές από τα ομηρικά έπη, την αρχαία, τη βυζαντινή και τη νεότερη Γραμματεία ως καθημερινός λόγος, μέσα σε παροιμίες (ευχή γονέων έπαρε και στο βουνό περπάτα κ.λπ.), στα κάλαντα, σε παραμύθια κ.ά. Άλλοτε είναι σύντομες και άλλοτε εκτεταμένες, ενώ σήμερα μπορούν να στέλνονται και με SMS, π.χ.:
Αηδόνια στέλνω του βουνού, πουλιά του παραδείσου,
για να σου πουν καλή χρονιά κι ό,τι ποθεί η ψυχή σου.
Στην τέταρτη ενότητα παρουσιάζεται ο παροιμιακός λόγος, έννοια και ορισμός, η προέλευση και η ταξινόμησή τους σε διάφορα είδη (παροιμίες, παροιμιακές εκφράσεις, γνωμικό/ρητό/απόφθεγμα, μυθοπαροιμίες). Ακολούθως, γίνεται λόγος για τις αντώνυμες / αντιφατικές και συνώνυμες, την ποιητικότητα του παροιμιακού λόγου (είναι έμμετρα μικροκείμενα), τις παροιμίες και τη σχέση τους με δημοτικό τραγούδι, τις άσεμνες παροιμίες, τη λειτουργικότητα των παροιμιών στην εποχή μας (Παροιμίες ως τίτλοι εφημερίδων, αντιπαροιμίες (anti-proverbs), παροιμίες ως συνθήματα στους τοίχους, π.χ. «ήρθαν τα άγρια να διώξουν τα ήμερα», παροιμίες σε λογοτεχνικά έργα, σε κόμικς και γελοιογραφίες, σε τίτλους θεατρικών και κινηματογραφικών έργων, και πολλά άλλα σχετικά με αυτό το είδος του λόγου, π.χ.
- «Όπου λαλούν πολλοί κοκόροι, αργεί να ξημερώσει» ή
«Οι πολλοί καπεταναίοι βουλιάζουν το καράβι»
(συνώνυμες και οι δύο, μιλούν για πολυαρχία)
- «Σπεύδε βραδέως», για την αργοπορία, αλλά το σπεύδε σημαίνει τρέχα γρήγορα και έρχεται σε αντίθεση με το βραδέως, διότι το σπεύδω και το βραδέως είναι αντώνυμα, αντιφάσκει το νόημά τους. Σημειώνω εδώ ότι ο συγγραφέας, αξιοποιώντας τη σχετική βιβλιογραφία και τις γνώσεις του, κάνει εύστοχη και πειστική διάκριση των παροιμιακών ειδών (σελ. 93-97)
Στην πέμπτη ενότητα παρουσιάζεται το δημοτικό τραγούδι με τον ορισμό του, πώς δημιουργείται ένα δημοτικό τραγούδι, πόσα είναι τα δημοτικά τραγούδια, πότε ανακαλύφθηκαν, οι ρίζες τους και τα χαρακτηριστικά τους, η περίοδος της ακμής τους και οι εύστοχες τρεις κατηγορίες τους: Η πρώτη περιλαμβάνει τραγούδια σχετικά με ιστορικά πρόσωπα, γεγονότα και περιστατικά (ακριτικά, ιστορικά, ρίμες, κλέφτικα, ληστρικά), η δεύτερη τραγούδια σχετικά με μυθικά πρόσωπα, γεγονότα και περιστατικά (παραλογές) και η τρίτη τραγούδια από τη θρησκευτική, την οικογενειακή και την κοινωνική ζωή ((θρησκευτικά-λατρευτικά, παιδικά- νανουρίσματα-κάλαντα, τραγούδια της αγάπης και του έρωτα, τραγούδια του γάμου, της ξενιτιάς, μοιρολόγια, εργατικά και βλάχικα, γνωμικά-διδακτικά, σατιρικά-περιγελαστικά, αποκριάτικα). Επίσης, γίνεται λόγος για την υπεροχή των δημοτικών τραγουδιών, τα βασικά χαρακτηριστικά γνωρίσματά τους, για τη συνέχεια των δημοτικών τραγουδιών με τα τραγούδια των Βαλκανικών Πολέμων, το σύγχρονο κρητικό ιστορικό τραγούδι, τις μαντινάδες, τα τραγούδια της αντίστασης στους Ιταλούς και Γερμανούς, τα ριζίτικα (Πότε θα κάνει ξαστεριά κ.λπ.), τις ρίμες. Γίνεται ακόμα λόγος για τις καντάδες, για το ρεμπέτικο τραγούδι, για τη δημοτική μουσική και τους παραδοσιακούς χορούς και για την επίδραση του δημοτικού τραγουδιού στη νεοελληνική λογοτεχνία κ.ά. Ακολουθεί καταγραφή συλλογών δημοτικών τραγουδιών (παλαιοτέρων και νεοτέρων) και εμπεριστατωμένη βιβλιογραφία, ελληνική και ξένη, όπως συμβαίνει στο τέλος όλων των έξι ενοτήτων.
Στην τελευταία ενότητα (έκτη) γίνεται λόγος για σύγχρονες μορφές τού έντεχνου λαϊκού λόγου. Είναι μια πολύ πρωτότυπη και ενδιαφέρουσα ενότητα, που εμπλουτίζει τη νεωτερική λαογραφία με νέες θεματικές, όπως ποιήματα από λαϊκούς ποιητές, έντυπη λαϊκή ποίηση και επιστολογραφία, ποίηση του στρατώνα, τραγούδια των γηπέδων, πολιτικά συνθήματα, έμμετρα συνθήματα τοίχων (graffiti), συνθήματα σε μπλουζάκια (Τ-shirs), επιτύμβια επιγράμματα, διαφημιστικά έμμετρα και μη, δίστιχα του λαϊκού ημερολογίου, βιβλιαράκια του έρωτα και της αγάπης. Αποδεικνύεται έτσι ότι ο λαϊκός πολιτισμός δεν είναι στατικός, αλλά συνεχίζεται και εκφράζεται με νέες μορφές. Το υλικό αυτό, απ’ ό,τι ξέρω, για πρώτη φορά εντάσσεται σε εγχειρίδιο Λαογραφίας!
Τέλος, ακολουθούν τα Περιεχόμενα στα αγγλικά (στα ελληνικά δημοσιεύονται στην αρχή του βιβλίου) και Γενικό Ευρετήριο ονομάτων και όρων (στα ελληνικά και στα αγγλικά).
Όπως είναι φανερό, παρά τη συνοπτική παρουσίαση του βιβλίου που πραγματοποίησα, το βιβλίο αυτό επικαιροποιεί και διευρύνει την υπάρχουσα επιστημονική γνώση της λαογραφικής επιστήμης στο εν λόγω πεδίο. Πρόκειται δηλαδή για ένα εξαιρετικό πόνημα, αποτέλεσμα συστηματικής έρευνας, με πλούσια βιβλιογραφική τεκμηρίωση, επιστημονικές γνώσεις, και πολύ ενδιαφέρουσες πληροφορίες για τη «συνομιλία» της παράδοσης με τη νεοτερικότητα, απαραίτητο βοήθημα για τους λαογράφους και τους φοιτητές της Λαογραφίας.
- Αρ. Ν. Δουλαβέρας, Συνομιλώντας με τον Λαϊκό Πολιτισμό. Σύμμεικτα Μελετήματα, Εκδοτικός Οίκος Κ. & Μ. Σταμούλη, Θεσσαλονίκη, 2021, ΙSΒΝ 978-960-656-046-0 (σελ. 368).
Από τον τίτλο φαίνεται ότι το βιβλίο αυτό πραγματεύεται θέματα του λαϊκού πολιτισμού. Αρχίζει με παρουσίαση Ελλήνων και ξένων Πανεπιστημιακών Λαογράφων, που συνέβαλαν στην επιστημονική έρευνα και τον εμπλουτισμό αυτού του επιστημονικού κλάδου. Ειδικότερα, γίνεται λόγος για τη συμβολή του Ν. Γ. Πολίτη στη βυζαντινή παροιμιολογία και παροιμιογραφία με τις μελέτες και τις ερμηνείες του για τις βυζαντινές παροιμίες, για τις παροιμίες τού Μιχαήλ Γλυκά, του Αισώπου τις κοσμικές κωμωδίες, για τα “επιρρήματα” των ανθρώπων από τον Μιχαήλ Ψελλό, για τις ευαγγελικές παραβολές, για το έργο του Γερμανού Krumbacher σχετικά με τις βυζαντινές παροιμίες και πολλά άλλα. Ολοκληρώνεται η ενότητα με τη σχετική βιβλιογραφία, ελληνική και ξένη.
Ακολουθεί η συμβολή του Γ. Α. Μέγα στην κριτική και συγκριτική μελέτη ποιητικών κειμένων, όπως είναι η Θυσία του Αβραάμ και ο Ερωτόκριτος, η κριτική έκδοση του έργου Η Κοσμογέννηση του Γεωργίου Χούμου, και η εξαιρετική συγκριτική μελέτη του για το ποίημα Το τραγούδι του γεφυριού της Άρτας εκδόθηκε στα ελληνικά και στα γερμανικά. Στη γερμανική έκδοση κάνει κάποια σχόλια ο καθηγητής του ΕΚΠΑ Βάλτερ Πούχνερ, σχετικά με τον «εθνοκεντρισμό» του τραγουδιού. Γενικά ο Γ. Α. Μέγας εργάστηκε με μεθοδικότητα και συστηματικότητα, αναθεωρώντας – σύμφωνα με νέα δεδομένα- προηγούμενες απόψεις του, γεγονός που καταδεικνύει την υψηλή ευσυνειδησία του. Και εδώ και σε κάθε ενότητα και κεφάλαιο υπάρχει η σχετική βιβλιογραφία.
Στη συνέχεια, εξετάζεται το πλούσιο έργο του Δημήτριου Λουκάτου για τις παροιμίες. Στο σχετικό μελέτημα παρουσιάζονται, σχολιάζονται και αξιολογούνται τα διαφορά παροιμιολογικά και παροιμιογραφικά βιβλία του και επισημαίνεται η ελληνική και διεθνής επιστημονική του προσφορά και καταξίωση.
Κατόπιν, καταγράφεται η Laudatio κατά την αναγόρευση του Ομότιμου Καθηγητή Μ. Γ. Μερακλή σε Επίτιμο Καθηγητή του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου με το ποικίλο έργο του, όσο και η ακαδημαϊκή πορεία και το έργο της Ομότιμης Καθηγήτριας του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου, της Ευρυδίκης Αντζουλάτου-Ρετσίλα, έργο ποικίλο στην επιστήμη, στη μουσική και στα ελληνικά γράμματα ευρύτερα.
Έπειτα, παρουσιάζεται το έργο του καθηγητή Γ. Βαρβούνη στη λαογραφική επιστήμη, τα βιβλία του και οι βραβεύσεις του στην Ελλάδα και στο εξωτερικό και τέλος, η συμβολή του Wolfgang Mieder στη διεθνή παροιμιολογία. Ο καθηγητής Wolfgang είναι μια ξεχωριστή διεθνώς προσωπικότητα, με τεράστιο λαογραφικό και παροιμιακό έργο, όπως επισημαίνει ο συγγραφέας.
Στο δεύτερο κεφάλαιο αναπτύσσεται το θέμα «Λαϊκός Πολιτισμός. Παράδοση και νεωτερικότητα». Πρόκειται για ένα σπουδαίο θέμα και εμπεριστατωμένη ανάπτυξη, που δείχνει καθαρά πώς από την παραδοσιακή ζωή περάσαμε στη σύγχρονη, με τις περισσότερες ανέσεις και την περιθωριοποίηση παραδοσιακών μορφών ζωής, δράσης και συμπεριφοράς, με πολλές αλλαγές στα μέσα του υλικού βίου. Αναλύονται αρχικά οι σχετικές έννοιες, δίνονται ορισμοί και επισημαίνονται οι αλλαγές στον τρόπο ζωής στην Ελλάδα μετά τον Β΄ Π. Πόλεμο, με τη διευκόλυνση της συγκοινωνίας-επικοινωνίας, τη μετανάστευση(εσωτερική και εξωτερική), τον εξηλεκτρισμό των χωριών, την ύδρευση των σπιτιών, την τεχνολογία και εκμηχάνιση της γεωργίας, τον φολκλορισμό και την παγκοσμιοποίηση. Όλα δίνονται τεκμηριωμένα με αναφορά στις πηγές και στη σχετική βιβλιογραφία, ελληνική και ξένη.
Το τρίτο κεφάλαιο εστιάζει στον υλικό λαϊκό βίο, που εντοπίζεται στο μυθιστόρημα Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά του Νίκου Καζαντζάκη. Πρόκειται για μια λεπτομερή ερευνητική μελέτη του έργου, στο οποίο αναδεικνύεται ο υλικός λαϊκός πολιτισμός, ως προς την κατοικία και τους βοηθητικούς χώρους, με όλα όσα εμπεριέχει (έπιπλα, μαγειρικά σκεύη, αποθηκευτικά αγγεία και μέσα), ως προς τις τροφές και τα ποτά (ψαρικά, κρεατικά, τυροκομικά, άρτο και αρτοσκευάσματα, φρούτα και χορταρικά, ξηρούς καρπούς, γλυκά, ποτά, κάπνισμα), ως προς τα επαγγέλματα, χώρους δουλειάς και καταστήματα (αντρικά, γυναικεία κλπ.), ως προς τα μουσικά όργανα και την ένδυση, τα γυναικεία αρώματα και άλλα, ως προς τα ρούχα του σπιτιού και τα υποδήματα- ανδρικά και γυναικεία. Με τις επισημάνσεις του συγγρ. διαπιστώνεται ότι ο «Αλέξης Ζορμπάς» είναι ένα «μουσείο» του υλικού λαϊκού πολιτισμού της Κρήτης. Βέβαια, ο Ν. Καζαντζάκης επενδύει στα μυθιστορήματά του τις φιλοσοφικές του ιδέες μέσα από τη δράση των ηρώων του, τα ήθη και έθιμά τους, τις παραδόσεις τους, σε συγκεκριμένους χώρους και τοπικότητες, με τα κρητικά ιδιόλεκτά τους, που όλα δίνουν ένταση και αληθοφάνεια στο έργο του. Ακολουθεί η σχετική βιβλιογραφία.
Στο τέταρτο κεφάλαιο ο συγγραφέας πραγματεύεται διάφορα μαγικοθρησκευτικά έθιμα για την ευόδωση του γάμου στην παραδοσιακή κοινωνία των Καραγκούνηδων της Δυτικής Θεσσαλίας, με εστίαση στον χρόνο που θα γίνει ο γάμος, στο φλάμπουρο και τη λειτουργία του, στα θρησκευτικά έθιμα, στον ρόλο των μετάλλων, στον φόβο για τα μάγια, στην αξία του πρωτότοκου και της πρωτοστεφάνωτης γυναίκας και στο ασήμωμα και τον ρόλο των χρημάτων. Επίσης, ο συγγραφέας αναφέρεται στη δύναμη του αριθμού τρία, στα κεντημένα σύμβολα στις φορεσιές τής καραγκούνας, στη χρήση φυτών στον γάμο, στο μήλο και τον ερωτικό συμβολισμό του, σε καρπούς και σπόρους (ρύζι, σιτάρι κ.λπ.), στον ρόλο του ψωμιού, των γλυκών, του νερού, του κρασιού και των χρωμάτων (κόκκινο, άσπρο κ.λπ.). Τέλος, ακολουθεί η σχετική βιβλιογραφία.
Στο πέμπτο κεφάλαιο και την πρώτη ενότητα, γίνεται εκτενής λόγος για την άλωση της Πόλης, σε δημοτικά τραγούδια, σε θρήνους και θρύλους του λαού (μισοτηγανισμένα ψάρια, η τελευταία λειτουργία στην Αγια-Σοφιά), θρύλοι για τον Κ. Παλαιολόγο (μαρμαρωμένος βασιλιάς, ο τάφος του και το ξύλινο σπαθί του) και το κυπαρίσσι του Μυστρά. Όλα αυτά τα τραγούδια λειτουργούσαν παρηγορητικά μετά την άλωση της Πόλης. Σε αυτά στηρίχτηκε και η Μεγάλη Ιδέα, που κατέρρευσε το 1922. Ακολουθεί βιβλιογραφία.
Στη δεύτερη ενότητα παρουσιάζονται οι συμβολισμοί του νεκρού στα μανιάτικα μοιρολόγια. Οι συμβολισμοί αυτοί αφορούν τον άντρα, τη γυναίκα και τα μικρά παιδιά και προέρχονται από τον κόσμο των φυτών, ανθέων, δέντρων, πτηνών, πολύτιμων μετάλλων και λίθων και πολύτιμων αντικειμένων κοσμημένων με χρυσάφι, μάλαμα, πολύτιμους λίθους :
Το κυπαρίσσι το χρυσό έπεσε και ετσακίστη,
τ’ ασημοκάντηλο έσβησε, το σπίτι δε φωτάει.
(Συμβολισμοί για νεκρό άντρα)
Νεραντζούλα φουντωμένη, πού ’ναι τ’ άνθια σου;
Πού ’ναι η πρώτη σου ομορφάδα και τα κάλλη σου;
(Συμβολισμοί για νεκρή γυναίκα)
Ακολουθεί η τρίτη ενότητα, που αναφέρεται στον φυτικό κόσμο ως πηγή συμβόλων της γυναικείας ομορφιάς στα δημοτικά τραγούδια. Τέτοια φυτά, που συμβολίζουν τη γυναικεία ομορφιά, είναι τα εξής: βασιλικός, βιολέτα, γαριφαλιά, γιασεμί, κρίνος, ζουμπούλι, μαντζουράνα, άλλα φυτά και άνθη, θάμνοι και δέντρα (αμυγδαλιά, κυπαρίσσι, δάφνη, μυρτιά, λεμονιά, μηλιά, νεραντζιά, τριανταφυλλιά, μοσχοϊτιά, πορτοκάλι, μήλο, σταφύλι κλπ.). Όλα τα σύμβολα τεκμηριώνονται με κατάλληλους στίχους από τα δημοτικά τραγούδια και τη σχετική βιβλιογραφία, π.χ. :
Κοιμάται το τριαντάφυλλο δίπλα στο βερεμιάρη.
Μελαχρινή μου κύπερη, δάφνη μου μυρισμένη.
Κιτρολεμονιά και μαντζουράνα μου,
αρνήσου τους δικούς σου κι έλα αντάμα μου.
Στην τέταρτη ενότητα του πέμπτου κεφαλαίου ο συγγραφέας μελετά τη γυναικεία ενδυμασία, τα κοσμήματα και τα λοιπά ενδυματολογικά εξαρτήματα ως στοιχεία της γυναικείας ομορφιάς στα ελληνικά δημοτικά τραγούδια. Ο συγγρ. μελετά επίσης τον γυναικείο στολισμό, με βάση σχετικούς στίχους δημοτικών τραγουδιών. Ακολουθεί εκτενής βιβλιογραφία – ελληνική και ξένη.
Στο έκτο κεφάλαιο παρουσιάζονται, στην πρώτη ενότητα, όψεις του παροιμιακού λόγου στον ποντιακό γάμο εκτενώς και με πολλά παραδείγματα, με τις σχετικές πηγές που μελέτησε ο συγγραφέας και με παράθεση της βιβλιογραφίας.
Η δεύτερη ενότητα αναφέρεται στην παιδεία, στη μάθηση και τη γνώση στον παροιμιακό λόγο του λαού μας. Γίνεται εστίαση με σχετικά παροιμιακά παραδείγματα, στην αξία της παιδείας, στην ανώφελη πολυμάθεια, στη φρόνηση, στη διάσταση θεωρίας και πράξης, στη σχέση γνώσης και πλούτου, στη διά βίου μάθηση, στον δάσκαλο, στην ημιμάθεια, στην αχαριστία, στον γνωστικό και τον ζουρλό, στην κρίση και αυτοκριτική και πολλά άλλα, π.χ. Έχουν τη γνώση οι φύλακες, το πονηρό πουλί απ’ τη μύτη πιάνεται ή το έξυπνο πουλί… κ.λπ. Ακολουθεί η βιβλιογραφία.
Στην τρίτη ενότητα γίνεται λόγος για την πρόσληψη της ανθρώπινης ομορφιάς και της ασχήμιας από τον νεοελληνικό παροιμιακό λόγο. Κάθε υποενότητα έχει τεκμηρίωση με παράθεση παροιμιών. Επισημαίνεται επίσης η κοινωνική αξία της ομορφιάς για τη γυναίκα, και γίνεται λόγος για την πλούσια άσχημη και τη φτωχή όμορφη γυναίκα, για την εσωτερική και εξωτερική ομορφιά, για την ψεύτικη ομορφιά, για το χρώμα του δέρματος ως κριτήριο ομορφιάς ή για το ανάστημα ως κριτήριο ομορφιάς, την ομορφιά και την ηλικία, την ομορφιά και την εργατικότητα ή την τύχη, τα άσχημα ζευγάρια, την ομορφιά των παιδιών. Όλες οι κατηγοριοποιήσεις τεκμηριώνονται με σχετικά παροιμιακά κείμενα και βιβλιογραφία.
Τέλος, ακολουθεί η τέταρτη ενότητα για την τρίτη ηλικία στον παροιμιακό λόγο τού λαού μας, με εστίαση στα κακά γεράματα, στη σύνεση, την πείρα και τη σοφία των ηλικιωμένων, στα γηρατειά και τη μάθηση, στις ικανότητες ή στις αδυναμίες των ηλικιωμένων, στους ψεύτικους κομπασμούς τους, στις ερωτικές επιθυμίες της γεροντικής ηλικίας, στην πεθερά και τη νύφη, στον γαμπρό και την πεθερά και σε πολλά άλλα. Όλες οι υποενότητες ή κατηγορίες τεκμηριώνονται με παροιμίες, με σχετικές υποσημειώσεις και στο τέλος δίνεται η βιβλιογραφία, ελληνική και ξένη. Το βιβλίο ολοκληρώνεται με την παράθεση των πρώτων δημοσιεύσεων του συγγραφέα, με την Περίληψη στα αγγλικά και το Γενικό Ευρετήριο.
Συνοψίζοντας, παρατηρούμε, στην έκδοση αυτή, την πρωτοτυπία των θεμάτων, την επιστημονική μέθοδο και ευσυνειδησία του συγγραφέα, τον προσεγμένο του λόγο και την ευαισθησία του στην τεκμηρίωση των απόψεών του. Μέσα από τις μελέτες του, εκτός από τις γνώσεις που μάς προσφέρει, αναδεικνύει και πολλά στοιχεία του λαϊκού μας πολιτισμού, που δεν τα προσέχαμε ή τα αγνοούσαμε. Έτσι, ο συγγραφέας, με τις μελέτες του, δεν συμβάλλει μόνο στις λαογραφικές σπουδές, αλλά προβάλλει και την αξία τού λαϊκού μας πολιτισμού.
Πολλά συγχαρητήρια για όλον αυτόν τον μόχθο, αγαπητέ Αριστείδη.
[1] Μηνάς Αλ. Αλεξιάδης – Αριστείδης Ν. Δουλαβέρας, Νικόλαος Γ. Πολίτης, Ο Ιδρυτής και Θεμελιωτής της Ελληνικής Λαογραφίας, 100 χρόνια μετά τον θάνατό του (1921-2021), Εκδ. Γρηγόρη, Αθήνα 2021.
