Η ως άνω λέξη που ηχεί με εξαίρετη μεγαλοπρέπεια είναι σύνθετη με πρώτο συνθετικό το καλλι-, το οποίο προέρχεται από το επίθετο καλός-ή-όν= ωραίος όπως και το ουσιαστικό τὸ κάλλος, και δεύτερο συνθετικό το ρήμα λάμπω·1 σημαίνει δε αυτόν που λάμπει ωραία και απαντά σε ένα απομεινάρι τού ποιητή Ανακρέοντα.
Με τον ίδιο τρόπο, δηλαδή με πρώτο συνθετικό το καλλι- η ελληνική γλώσσα, τόσο η αρχαία όσο και η νέα, δημιούργησε πλήθος λέξεων, κάποιες από τις οποίες παρουσιάζουμε στο παρόν άρθρο το αφιερωμένο στην ωραιότητα, στο κάλλος που αποτελούσε ύψιστη αξία στον αρχαίο ελληνικό κόσμο. Ενδεικτικά αναφέρουμε τις: καλλιβλέφαρος-ον= αυτ(ός) που έχει ωραία βλέφαρα, ωραία μάτια· καλλιγάλη(α)νος-ον= (ο) ωραί(ος) στη γαλήνη του· καλλιγραφέω-ῶ, καλλιγράφος· καλλιγύναιξ ὁ, ἡ= αυτ(ός) που έχει ωραίες γυναίκες· καλλιεπής-ές, καλλιέπεια· καλλίζωνος ὁ,ἡ= αυτ(ός) που φοράει όμορφη ζώνη· καλλίθριξ ὁ,ἡ= αυτ(ός) που έχει ωραίες τρίχες, ωραία χαίτη· καλλίκαρπος- ον= αυ(τός) που έχει ωραίους καρπούς· καλλίκομος-ον= κυρίως επί γυναικών, αυτή που έχει ωραία κόμη· καλλίνικος-ον= αυ(τός) που κέρδισε ένδοξη νίκη· Καλλιόπη (←καλλι+ὄψ= φωνή): το όνομα μιάς από τις εννέα Μούσες, προστάτιδας της ποιητικής τέχνης, κυρίως της επικής· καλλιπάρῃος-ον= συνήθως για γυναίκες, αυτή που έχει ωραίες παρειές, ωραία μάγουλα· καλλιπλόκαμος ὁ,ἡ= αυ(τός) που έχει ωραίους πλοκάμους, πλεξίδες· καλλίπυγος-ον= αυ(τός) που έχει ωραία πυγή, οπίσθια· καλλίροος-ον= αυ(τός) που ρέει ωραία· τὸ καλλιστεῖον= βραβείο καλλονής· καλλιστέφανος –ον= αυ(τός) που φορά ωραίο στεφάνι· καλλίσφυρος ὁ,ἡ= επί γυναικών, αυτή που έχει ωραία, τορνευτά σφυρά· καλλίφωνος ὁ,ἡ· καλλωπίζω(καλλι+ὤψ= πρόσωπο)= κάνω ωραίο το πρόσωπο κ.ά.2 Επίσης καλλιέργεια, καλλιεργητής, καλλιμάρμαρο, καλλυντικός και άλλες της νέας Ελληνικής.
Συνεχίζουμε με την επιλογή και προβολή λέξεων από τις παραπάνω ανασύροντάς τες από τον πλούτο των αρχαίων κειμένων και μάλιστα των Ομηρικών επών του 8ου αι. π.Χ.
Και κατά πρώτον η λέξη κάλλος. Στη ραψωδία Υ της Ἰλιάδος βρίσκονται αντιμέτωποι στο πεδίο τής μάχης ο Αχιλλέας και ο Αινείας. Στα προκλητικά λόγια τού πρώτου απαντά ο Αινείας καυχόμενος για τη γενιά του που ξεκινά από τον Δία. Στη σειρά των προγόνων του φθάνει στον Τρώα, γιος τού οποίου ήταν και ο Γανυμήδης, ο ωραιότερος απ’ όλους τους ανθρώπους — ακολουθούν οι παρακάτω στίχοι (234-235):
τὸν καὶ ἀνηρείψαντο θεοὶ Διὶ οἰνοχοεύειν
κάλλος εἵνεκα οἷο, ἵν’ ἀθανάτοισι μετείη.
Και αυτόν αρπάξαν οι θεοί λόγω της ομορφιάς του
κρασί στον Δία να κερνά και στους αθάνατους ανάμεσα να ζει.
Στη ραψωδία Σ του ίδιου έπους, μετά τον θάνατο του Πατρόκλου η Θέτιδα, η μητέρα τού Αχιλλέα, έρχεται στο αρχοντικό τού Ηφαίστου για να του ζητήσει νέα πανοπλία για τον γιο της, επειδή τη δική του την έχασε ο Πάτροκλος σαν έπεσε νεκρός από τους Τρώες. Η γυναίκα τού Ηφαίστου, η Χάρις, την υποδέχεται εγκάρδια, ο δε θεός θυμάται τον λόγο που της οφείλει ευγνωμοσύνη. ΄Οταν δηλαδή η ΄Ηρα, η μητέρα του, τον γέννησε χωλό, δυσανασχετώντας για την αναπηρία τού γιου της τον πέταξε από τον ΄Ολυμπο. Ο θεός έπεσε στη θάλασσα, όπου διασώθηκε από τη νηρηίδα Θέτιδα και την Ευρυνόμη, θυγατέρα τού Ωκεανού, οι οποίες τον ανάθρεψαν στα θαλάσσια βάθη για εννέα χρόνια. Συνεχίζοντας λοιπόν λέει ο θεός (στ. 406-407):
ἣ νῦν ἡμέτερον δόμον ἵκει· τῶ με μάλα χρεὼ
πάντα Θέτι καλλιπλοκάμῳ ζῳάγρια τίνειν.
Αυτή τώρα στ’ αρχοντικό μου ήρθε· γι’ αυτό είναι μεγάλη ανάγκη
στη Θέτιδα με τις ωραίες τις πλεξούδες όλη την αμοιβή
για της ζωής μου τον σωσμό να αποδώσω.
Παραμένουμε στην Ἰλιάδα όπου ο μεγαλοφυής ποιητής αποκαλεί τη Χρυσηίδα καλλιπάρῃον (Α143), ροδομάγουλη, την Ελλάδα καλλιγύναικα (Β 683), που βγάζει όμορφες γυναίκες και τη Δανάη καλλίσφυρον, με τα τορνευτά σφυρά (Ξ 19). Σε ένα άλλο επεισόδιο μάχης μεταξύ Αχαιών και Τρώων, η Αφροδίτη σώζει τον γιο της, τον Αινεία, από τη μανία τού Διομήδη φέρνοντάς τον έξω από τη μάχη. Τότε ο Σθένελος, ο γιος τού Αργείου Καπανέα, ακολουθώντας τις παραγγελίες που του είχε δώσει ο Διομήδης,3 άφησε το άρμα του μακριά από την ταραχή τής πολεμικής σύγκρουσης και (Ε323-324):
Αἰνείαο δ’ ἐπαΐξας καλλίτριχας ἵππους
ἐξέλασε Τρώων μετ’ ἐϋκνήμιδας Ἀχαιούς.
ορμώντας έδιωξε τα ομορφότριχα άλογα του Αινεία
από τους Τρώες προς τους Αχαιούς που έχουν τις περικνημίδες τις ωραίες.
Όταν μετά τη ρήξη ανάμεσα στον Αγαμέμνονα και τον Αχιλλέα ο τελευταίος απομακρύνθηκε από κάθε ανάμειξη στις πολεμικές επιχειρήσεις, οι Αχαιοί τού έστειλαν τον Οδυσσέα, τον Φοίνικα και τον Αίαντα για να τον μεταπείσουν. Του μίλησαν και οι τρεις, και ο Φοίνικας που ήταν σύμβουλός του του θυμίζει για να τον συγκινήσει πώς βρέθηκε στη Φθία κοντά του, όταν, καθώς λέει, για πρώτη φορά άφησα την Ελλάδα4 και συνεχίζει (Ι 448-451):
φεύγων νείκεα πατρὸς Ἀμύντορος Ὀρμενίδαο,
ὅς μοι παλλακίδος περιχώσατο καλλικόμοιο,
τὴ αὐτὸς φιλέεσκεν, ἀτιμάζεσκε δ’ ἄκοιτιν,
μητέρ’ ἐμήν·
αποφεύγοντας τις έριδες με τον πατέρα μου Αμύντορα, τον γιο τού Ορμένου,
ο οποίος είχε οργιστεί εναντίον μου για την παλλακίδα με τα ωραία τα μαλλιά
που αγαπούσε αυτός, περιφρονούσε δε το ταίρι του, τη δική μου τη μητέρα ·
αυτή τον παρακάλεσε να πλαγιάσει με την παλλακίδα για να τη σιχαθεί ο Αμύντορας, όμως εκείνος το κατάλαβε και καταράστηκε τον γιο του να μείνει άκληρος. ΄Ετσι εγκατέλειψε την αυλή τού πατέρα του και έφθασε στη Φθία, όπου ο Πηλέας τον δέχθηκε φιλόξενα και του ανάθεσε την ανατροφή τού γιου του, του Αχιλλέα. Αργότερα, γέροντας πλέον ο Φοίνικας, ακολούθησε τον Αχιλλέα στην Τροία.
Στις Τρωάδες τού Ευριπίδη ο Χορός, αποτελούμενος από Τρωαδίτισσες αιχμάλωτες των Αχαιών, θυμάται και ψάλλει θρηνολογώντας την πρώτη εκστρατεία κατά της Τροίας, αυτή που έγινε από τον Ηρακλή και που είχε ως κατάληξη την κυρίευσή της. Απευθύνεται και στον Γανυμήδη, τον γιο τού βασιλιά τής Τροίας Λαομέδοντα, επισημαίνοντας ότι του κάκου γεμίζει τα ποτήρια τού Δία με κρασί αφού την πατρίδα του την κούρσεψαν δύο φορές. Και ο θρήνος αντιλαλεί (στ. 833-837):
τὰ δὲ σὰ δροσόεντα λουτρὰ
γυμνασίων τε δρόμοι
βεβᾶσι, σὺ δὲ πρόσωπα νεα-
ρὰ χάρισι παρὰ Διὸς θρόνοις
καλλιγάλανα τρέφεις·
Πάνε τα δροσερά σου τα λουτρά
και των γυμναστηρίων οι αγώνες δρόμου·
τώρα εσύ τη νεανική χαριτωμένη όψη σου
όμορφη μέσα στη γαλήνη της
σιμά στου Δία τον θρόνο τη διατηρείς·
Ο Αθήναιος στους Δειπνοσοφιστές του (554c) κάνει λόγο για Καλλιπύγου Ἀφροδίτης ἱερόν, ιερό τής Αφροδίτης με τους ωραίους γλουτούς, και στον σπουδαίο λυρικό ποιητή Αρχίλοχο αποδίδεται το παρακάτω μικρό τραγούδι, ύμνος προς τον Ηρακλή που λέγεται ότι αυτοσχεδίασε ο ποιητής για να ψαλεί στην Ολυμπία. Το πασίγνωστο αυτό κατά την αρχαιότητα άσμα κατέληξε να εκτελείται προς τιμήν των νικητών σε αγώνες.
- τήνελλα —
ὦ καλλίνικε χαῖρ’ ἄναξ Ἡράκλεις
- τήνελλα — καλλίνικε,
αὐτός τε καὶ Ἰόλαος, αἰχμητὰ δύο
- τήνελλα —
ὦ καλλίνικε χαῖρ’ ἄναξ Ἡράκλεις.
- τήνελλα 5—
ω συ που κέρδισες ένδοξη νίκη χαίρε άρχοντα Ηρακλή
—τήνελλα — συ που κέρδισες ένδοξη νίκη,
εσύ και ο Ιόλαος,6 οι δυο κονταρομάχοι
- τήνελλα—
ω συ που κέρδισες ένδοξη νίκη χαίρε άρχοντα Ηρακλή.
Στο τέλος τής Ἰλιάδος, ο Πρίαμος και ο κήρυκάς του επιστρέφουν στην πόλη της Τροίας έχοντας μαζί τους τον νεκρό τού ΄Εκτορα που τους παρέδωσε ο Αχιλλέας. Με κλάματα και βογγητά οδηγούν τα άλογα στο κάστρο και τα μουλάρια κουβαλούν τον νεκρό. Παραθέτουμε τους επόμενους στίχους στο πρωτότυπο (Ω 697-699):
οὐδέ τις ἄλλος
ἔγνω πρόσθ’ ἀνδρῶν καλλιζώνων τε γυναικῶν,
ἀλλ’ ἄρα Κασσάνδρη, ἰκέλη χρυσέῃ Ἀφροδίτῃ,
[…]
Κι ούτε πρωτύτερα άλλος κανείς
από τους άντρες και τις γυναίκες με τις ομορφοπλουμιστές τις ζώνες
δεν τους επήρε είδηση παρά μονάχα η Κασσάνδρα, η όμοια με
τη χρυσή την Αφροδίτη,
[…]
Και το άρθρο μας τελειώνει με τη λέξη καλλιλαμπέτης που σώζεται, όπως είπαμε, σε ένα σπάραγμα του λυρικού ποιητή Ανακρέοντα,7 και συνιστά μια προσφώνηση προς τον ήλιο (Απ. 50a Diehl):
Ἥλιε καλλιλαμπέτη
Προτιμώ εδώ να αφήσω την προσφώνηση αυτή αμετάφραστη για να μη βεβηλώσω το κάλλος και το μεγαλείο που αποπνέει η λεκτική δεινότητα του ΄Ιωνα ποιητή τού 6ου αι. π. Χ. και αντάξιου διαδόχου τού Αλκαίου και της Σαπφώς.
Η χαρακτηριστική εικόνα είναι από το ανατολικό αέτωμα του Παρθενώνα.
Αριστερά πιθανόν η Εστία και δίπλα της η Αφροδίτη αναπαυόμενη στην ποδιά τής μητέρας της Διώνης.
1)Για το ρήμα λάμπω και τα παράγωγά του μιλήσαμε στο άρθρο:
https://www.periou.gr/georgia-papadaki-pygolabis-%e2%b8%ba-seisopygis/
2)Βλ. και το άρθρο μας: https://www.periou.gr/georgia-papadaki-kallirroos-%e2%b8%ba-elikorroos/ και σχ. 5 του κειμένου μας: https://www.periou.gr/georgia-papadaki-lynontai-ta-gonata-k-a/
3)Ενώ μαινόταν η μάχη μεταξύ των αντιπάλων, ο Σθένελος είδε τον Πάνδαρο και τον Αινεία να προχωρούν εναντίον του Διομήδη, γι’ αυτό του πρότεινε να υποχωρήσουν. Ο αντρειωμένος όμως Διομήδης αρνήθηκε και ζήτησε από τον Σθένελο, στην περίπτωση που νικούσε τον Αινεία, εκείνος να σπεύσει να πάρει τα άλογα του τελευταίου και να τα οδηγήσει προς τους Αχαιούς. Και αυτό, επειδή ήταν από σπουδαία ράτσα, από εκείνη στην οποία ανήκαν τα καλύτερα σ’ όλον τον κόσμο άλογα τα οποία χάρισε ο Δίας στον πατέρα τού Γανυμήδη, για να τον παρηγορήσει που του άρπαξε τον γιο του.
4)Εδώ Ελλάς ονομάζεται η περιοχή γύρω από τη Φθιώτιδα και τη Θεσσαλία.
5)Λέξη που σχημάτισε ο Αρχίλοχος μιμούμενος τον ήχο τής χορδής κιθάρας.
6) Ο πιστότατος φίλος τού Ηρακλή.
7) Για τον Ανακρέοντα βλ. τα άρθρα: https://www.periou.gr/%ce%b3%ce%b5%cf%89%cf%81%ce%b3%ce%b9%ce%b1-%cf%80%ce%b1%cf%80%ce%b1%ce%b4%ce%b1%ce%ba%ce%b7-%cf%87%cf%81%cf%85%cf%83%cf%8c%cf%80%ce%b5%cf%80%ce%bb%ce%bf%cf%82-%e2%80%92-%cf%87%cf%81%cf%85%cf%83%ce%bf/
