Επιλογή ανταποκρίσεων από τον ελληνικό τύπο της Οδησσού

Ακολουθεί η μεταγραφή και παράθεση άρθρων του ελληνικού Τύπου της Οδησσού. Παραιτηθήκαμε από την πιστή απόδοση της ιστορικής ορθογραφίας· ομαλοποιήθηκε ως ένα βαθμό η ορθογραφία και η στίξη και χρησιμοποιήθηκε το μονοτονικό σύστημα, παρά το αρχαΐζον ύφος που συνήθιζαν οι εφημερίδες της εποχής.    Η in extenso ανατύπωση της αρθρογραφίας και των ανταποκρίσεων δικαιολογείται από το γεγονός πως τα άρθρα αυτά δεν αποτελούν μόνο πηγές της θεατρικής ιστορίας, αλλά είναι και ντοκουμέντα νοοτροπιών και όψεων της καθημερινής ζωής, τεκμήρια μιας συγκεκριμένης ιδεολογικής στράτευσης, αλλά και γλωσσικά μνημεία μιας σοβαροφανούς υφολογίας σε μια εποχή, όπου με τα κωμειδύλλια και τα δραματικά ειδύλλια η δημοτική είχε πλέον καθιερωθεί στη σκηνή. Αλλά το γλωσσικό ζήτημα δεν φαίνεται να απασχολεί ούτε τους συντάκτες ούτε τους αναγνώστες και θεατές· οι εφημερίδες μετά το 1915 χρησιμοποιούν πλέον ένα πιο απλό ύφος.

Επίσης ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι σχεδόν στερεότυπες φόρμουλες έκκλησης προς τους ομογενείς να παρακολουθήσουν τις παραστάσεις ως ένα είδος πατριωτικού χρέους, και να υποστηρίξουν τους ηθοποιούς με κάθε τρόπο, γιατί θεωρούνται απόστολοι της εθνικής συνείδησης από την μακρινή πατρίδα. Τέλος, ορισμένα άρθρα περιέχουν ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες, οι οποίες δεν μπορούσαν να σχολιαστούν στο κύριο κείμενο της μελέτης.

1) “Κόσμος”αρ. 11, Κυριακή, 17 Δεκεμβρίου 1906

Χρονικά. Εν τη Λέσχη των Ευγενών εν Κισνοβίω εδόθη προ ημερών θεατρική παράστασις υπέρ ευεργετικού σκοπού εν ή παρέστη το άνθος της Ελληνικής παροικίας και της Ρωσσικής κοινωνίας. Εις την παράστασιν ταύτην σπουδαίον έλαβον μέρος, χειροκροτηθέντες ενθουσιωδέστατα υπό του ακροατηρίου, καθ’ α γράφουσιν ημίν διά μακρών εκείθεν, οι δύο χαριέστατοι υιοί του κ. Ι. Καπετανοπούλου, αξιαγάπητοι εν τη κοινωνία της ειρημένης πόλεως ένεκα των αρετών και των πολλών αυτών προσόντων. Οι υιοί του κ. Ι. Καπετανοπούλου ανερχόμενοι εις την σκηνήν, όπως και αυτοί φανώσι χρήσιμοι εις την κοινωνίαν την τοσάκις υπό του πατρός αυτών ευεργετηθείσαν, αναδεικνύονται επάξια τέκνα του πατρός αυτών, όστις αφού ενεφύσησεν αυτοίς εκ της κοιτίδος Ελληνικά αισθήματα, εθεώρησε καθήκον του να οδηγήση αυτά εις την Ελλάδα εξ αφορμής των Ολυμπιακών αγώνων, όπως ίδωσιν ιδίοις όμμασι και ασπασθώσι την ιεράν γην των πατέρων των, ην πρόκειται και αυτοί να τιμήσωσι και υπηρετήσωσιν ανδρούμενοι κατά το παράδειγμα του σεβαστού πατρός των.

2) “Κόσμος”αρ. 17, Παρασκευή, 29 Δεκεμβρίου 1906

Εκ Κερτσίου ελάβομεν την επομένην ανταπόκρισιν:

Προ ημερών εν τω θεάτρω της πόλεως Κέρτς εδόθη υπό ερασιτεχνών ευεργετική παράστασις υπέρ της Ελληνικής Σχολής.

Εδιδάχθη το 4πρακτον δράμα του Ν. Αντωνοπούλου “Η Στρίγγλα” και η ξεκαρδιστική κωμωδία Λάσκαρη-Δημητρακοπούλου “Ενοικιάζεται”.

Άπασαι και άπαντες οι ερασιτέχναι τυγχάνουσιν άξιοι θερμοτάτων συγχαρητηρίων, διότι λίαν ευγενώς ανέλαβον να παίξωσιν υπέρ ενός φιλανθρωπικού σκοπού, υποκριθέντες θαυμασίως τα μέρη των.

Η κ. Ευγ. Κεφαλίδου ως “Στρίγγλα”, η Δις Ελ. Γρίβα, η κ. Βαρ. Μαρκαντώνη και η κ. Μαρία Συμβουλίδου, πολλάκις προεκλήθησαν επί της σκηνής και εχειροκροτήθησαν. Η δε Δις Ε. Κυπαρίδου, υποκριθείσα την ορφανήν Ρήναν μετά πολλής χάριτος και αφελείας, υπήρξεν αμίμητος.

Οι δε κύριοι Γ. Κανέλης, όστις προθύμως ανέλαβε την διδασκαλίαν του έργου υποδυθείς μάλιστα το μέρος του Κίτσου, Ν. Απρίλης αρχιεργάτης, Παρασκευάς Μαρκαντώνης ως Παύλος Βερεσές και ο κ. Αν. Μαρκαντώνης ως Προκ. Γουταπέρκας προυκάλεσαν άπλετον τον γέλωτα παρά των θεατών. Λαμπρά επιτυχία έστεψε την παράστασιν. Το θέατρον ήτο κατάμεστον· διότι οι ευγενείς και φιλότιμοι Έλληνες μετ’ ανυπομονησίας περιμένοντες την ημέραν της παραστάσεως, αθρόοι προσέτρεξαν, το μεν ίνα απολαύσωσι, το δε διά να συνδράμωσι την προσφιλή των Ελληνικήν Σχολήν.  Αι εισπράξεις ανήλθον εις το σεβαστόν ποσόν των 415 ρουβλίων. Πάνυ δικαίως αξίζει έν μέγα εύγε εις τε τους συνδραμόντας και εις τους συντελέσαντας όπως δήποτε εις την επιτυχίαν του επιδιωχθέντος σκοπού.

Δ. Π. Ν.

3) “Κόσμος”αρ. 36, Κυριακή 11 Φεβρουαρίου 1907

Ανά τον Καύκασον. Οι εν Σότση Έλληνες. Επιστέλλουσιν ημίν εκ Σότσης τα επόμενα:

Ως γνωστόν εν τη μικρά του Καυκάσου πόλει Σότση υφίσταται από τας αρχάς του Σεπτεμβρίου του παρελθόντος έτους 1906, μικρά Ελληνική Κοινότης και Σχολή κατά το νέον εκπαιδευτικόν σύστημα λειτουργούσα. Οι εν τη πολίχνη ταύτη ολιγάριθμοι Έλληνες, μόλις ανερχόμενοι εις 30 τον αριθμόν οικογενείας, μεγάλως ποθούντες την εθνικήν αυτών πρόοδον και αναγέννησιν και διατήρησιν των πατρίων, ώρισαν εκτός των άλλων, εν τω ιδιαιτέρω αυτών προγράμματι και εθνικάς εσπερίδας κατά καιρούς, εν αις δέον να παρευρίσκωνται πάντες οικογενειακώς.
Σκοπός δε των εσπερίδων τούτων είνε η αναζωπύρωσις του εθνικού φρονήματος και αισθήματος αυτών διά της εν αυταίς αναπτύξεως υπό των αρμοδίων διαφόρων εθνικών ζητημάτων, ουχ ήττον δε και η κοινωνική ανάπτυξις διά της συσχετίσεως των ελληνικών οικογενειών προς αλλήλας.
Πρώτη τοιαύτη εσπερίς εγένετο κατά την εσπέραν της 15ης Σεπτεμβρίου του 1906 και δευτέρα ενθουσιωδεστάτη κατά την 1 Ιανουαρίου το 1907. Περί την 7ην μ. μ. ώρα της ημέρας εκείνης πάντες οι εν Σότση Έλληνες μετά των οικογενειών αυτών συνηθροίσθησαν εν τη οικία του κ. Ιωάννου Καλλιφατίδου, ενός των εγκρίτων της κοινότητος μελών, όπου είχεν ορισθή να γίνη η εθνική εσπερίς. Πάντες κατέλαβον εν τη μεγάλη αιθούση της οικίας τας θέσεις αυτών, οι δε μαθηταί, συμποσούμενοι εις 30 τον αριθμόν, παρετάχθησαν εν χορώ εις την μίαν της αιθούσης πλευράν. Πρώτος προσήλθεν εις το μέσον ο διδάσκαλος κ. Ιάκωβος Βλοντής, όστις διά μακρών εξιστόρησε τα δεινά της πολυχρονίου δουλείας, συστήσας εις το αμιγές ελληνικόν ακροατήριον την ομόνοιαν και συνεργασίαν, αυταπάρνησιν και αυτοθυσίαν προς απελευθέρωσιν της δούλης πατρίδος εκ του ζυγού και απόκτησιν της ποθεινής ελευθερίας. Υπό απεριγράπτου ενθουσιασμού κατελήφθη τότε άπαν το ακροατήριον, ον εξεδήλουν διά χειροκροτημάτων και ζητογκραυγών. Μετά το πέρας του λόγου εψάλη υπό του χορού των μαθητών εν βαθεία συγκινήσει και αρμονικώτατα ο Εθνικός Ύμνος και ακολούθως κατά σειράν απηγγέλθεισαν υπό των μαθητών και μαθητριών διάφορα εθνικά ποιήματα λίαν επιτυχώς. Έκαστον δε των ποιημάτων παρηκολουθείτο υφ’ ενός καταλλήλου άσματος, ψαλλομένου υπό του χορού των μαθητών και μαθητριών.
Μετά δε το τέλος των ποιημάτων και των ασμάτων ο κ. αντιπρόεδρος της κοινότητος Κ. Ιακωβίδης συνεχάρη τους γονείς των μαθητών επί τη προόδω των τέκνων αυτών, υπενθυμήσας αυτοίς τον σκοπόν των εσπερίδων και συνέστησεν εις αυτούς την διηνεκή μέριμναν προς διατήρησιν της Σχολής, ης τους αγλαούς καρπούς βλέπουσιν, και ευχηθείς τέλος αυτοίς όπως ίδωσι τα όνειρα αυτών πραγματοποιούμενα εν τω προσώπω των εκπαιδευομένων τέκνων αυτών.
Ακολούθως δε διένειμεν εις τους μαθητάς δώρα, ευχόμενος αυτοίς όπως φανώσιν αντάξιοι των προσδοκιών της Πατρίδος διά της επιμελείας αυτών και προόδου. Μετά ταύτα πάντα παρεδόθησαν πάντες εις ευθύμους αλλά κοσμίας διασκεδάσεις, ως ν’ απετέλουν μίαν μεγάλην οικογενείαν και περί την 12 του μεσανυκτίου διελύθη η εθνική εκείνη ομήγυρις εν αμεταπτώτω ενθουσιασμώ.

Αληθώς αξιοθαύμαστος είνε η εθνική πρόοδος των εν τη Σότση Ελλήνων και αξιομίμητος και παραδειγματικός ο πατριωτισμός αυτών. Οι δε γνωρίζοντες το σμικρόν του πλήθους αυτών και την μέχρις εσχάτων θέσιν των, αδυνατούσι να πιστεύσωσι την πρόοδον ταύτην διότι όντως είνε καταπληκτική. Μετά μεγίστου εθνικού ενδιαφέροντος εργάζονται υπέρ του Έθνους. Τώρα δ’ εσχάτων συνέστησαν, τη πρωτοβουλία του κ. Κ. Ιακωβίδου, και πατριωτικόν σύνδεσμον προς τακτικήν μηνιαίαν είσπραξιν μικρού χρηματικού ποσού, όπερ θ’ αποστέλληται εις το Εθνικόν της Αμύνης ταμείον κατά τριμηνίαν. Πάντες δε, από του μεγαλυτέρου μέχρι του μικροτέρου, από του μεγαλεμπόρου μέχρι του κατωτάτου υπαλλήλου, μηδ’ αυτών δε των γυναικών εξαιρουμένων, μετά μεγίστης προθυμίας έλαβον μέρος εις το εθνικόν εκείνον έργον, καταβάλλοντες έκαστος την μηνιαίαν συνδρομήν του, ήτις δέον να υπερβαίνη τα 80 καπίκια, εις τον ταμείαν του σωματείου.
Συγχαίρομεν αυτούς εκ καρδίας ευχόμενοι όπως πάντες οι Έλληνες μιμηθώσιν τα παράδειγμα αυτών, επ’ αγαθώ του έθνους.

Ι. Β.

4)“Κόσμος”αρ. 36, Κυριακή 11 Φεβρουαρίου 1907

Εκ Βατούμ. Επιστέλλουσιν ημίν εκ Βατούμ, ότι η δοθείσα τη 30 Ιανουαρίου εσπερίς εν τη αιθούση της διεθνούς Λέσχης προς όφελος των εν Βατούμ ελληνικών σχολείων, είλκυσε άπειρον πλήθος, όπερ ανεχώρησεν αποκομίζον τας μάλλον ευαρέστους και ζωηράς εντυπώσεις μόλις την 4 πρωινήν ώραν. Εν μια των αιθουσών της λέσχης ετοποθετήθησαν καλλιτεχνικώς διασκευασμένα περίπτερα εκ των οποίων προυκάλει ιδίως τον θαυμασμόν το παριστάνον τα ερείπια της Ακροπόλεως μετά των πέριξ αυτής τοποθεσιών. Ο Καλλιτέχνης ο διασκευάσας το περίπτερον απεικόνισε λίαν επιτυχώς εν μικρογραφία τα ερείπια της Ακροπόλεως εκ του συγγράμματος “Ιστορία – Τέχνη”. Χορός εξ ανδρών και γυναικών έψαλλε διάφορα εθνικά άσματα. Οι εις τον χορόν τούτον λαβόντες μέρος έφερον πολυτίμους και γραφικωτάτας εθνικάς ενδυμασίας, εν γένει δε το θέαμα ήτο μεγαλοπρεπές και επιβάλλον, συναρπάζον τον θεατήν. Ο χορός ως εν τη πρώτη πράξει ούτω και εν τη δευτέρα έψαλλε μετά μεγάλης επιτυχίας διάφορα τεμάχια, χειροκροτηθείς πλειστάκις. Τεμάχιά τινα εζήτησε το δημόσιον να επαναλάβη δις και τρις, μεθ’ ό ήρξατο ο εθνικός χορός, ον διεξήγαγον μετά θαυμαστής επιτυχίας ζωηρώς χειροκροτηθέντες.
Μετά ταύτα εξετελέσθησαν υπό ομάδος ερασιτεχνών λίαν επιτυχώς διάφοροι σκοποί επί μανδολίνου, αλλ’ ιδίως επέσυρε τα ραγδαία χειροκροτήματα και τον άπειρον θαυμασμόν ο νεαρός καλλιτέχνης Πέτρος Μερενμπλιούμ όστις εξετέλεσε επί βιολίου μετ’ απαραμίλλου και ηδυτάτης τέχνης μουσικά τινα τεμάχια, χειροκροτηθείς επανειλημμένως ενθουσιωδώς.
Εν γένει η δοθείσα μουσική εσπερίς διεξήχθη εν μέσω γενικής ευθυμίας και ευχαριστήσεως, εφ’ ώ συγχαρητηρίων άξιοι τυγχάνουσιν οι τε διοργανωταί και οι αναλαβόντες να παίξωσι τόσον επιτυχώς διάφορα πρόσωπα.

5) “Κόσμος”αρ. 37, Τετάρτη, 14 Φεβρουαρίου 1907

Ανά την Ρωσσίαν. Εξ Υάλτας. Επιστέλλουσιν ημίν εκ Σεβαστουπόλεως  τα επόμενα:

Τον παρελθόντα μήνα εξεμέτρησε το ζην εν Υάλτα ο Ν. Ι. Φόλτωφ. Ο Φόλτωφ υπήρξεν είς εκ των εγκριτοτέρων μελών μεταξύ των εν τη πόλη ταύτη της Κριμαίας ομογενών. Πτωχός και άσημος ελθών προ 40 περίπου ετών εκ της παρά τον Πόντον Μικρασίας, κατώρθωσε διά της ακαταπονήτου αυτού δραστηριότητος να καταλάβη λαμπράν θέσιν εν τη Κοινωνία της Υάλτας. Διεκρίνετο προ πάντων διά την ευθύτητα του χαρακτήρος του και διά την μεγάλην του ευθυκρισίαν, καίτοι μη τυχών ανωτέρας μορφώσεως. Προς την ελληνικήν Κοινότητα της θετής πατρίδος του προσέφερεν ουκ ολίγας υπηρεσίας, αναδειχθείς πολλάκις ακαταπόνητος εργάτης υπέρ των συμφερόντων και της ευημερίας αυτής. Εν γένει η Κοινότης της Υάλτας εν τω προσώπω του μεταστάντος απώλεσεν έναν εκ των πρωτεργατών αυτής, έναν εκ των κατ’ εξοχήν [… δυσάναγνωστο …] εις την Κοινότητα. Ουχ ήττον επωφελής υπό πάσαν έποψιν υπήρξεν η δράσις του γηραιού Μικρασιάτου και προς την ρωσσικήν καθόλου κοινωνίαν, διότι η ευαίσθητος αυτού καρδία δεν ήτο δυνατόν να μένη απαθής προς πάσαν γενναίαν και ευγενή πράξιν αποβλέπουσαν εις την ευημερίαν και εις το καλόν της Κοινωνίας. Την απώλειαν του Ν. Φόλτωφ εθρήνησαν ολόκληρος η πόλις της Υάλτας, παρακολουθήσασα εν μεγαλοπρεπή πομπή και μετά θλίψεως ανυποκρίτου εζωγραφισμένης εις τα πρόσωπα πάντων, την κηδείαν του αποβιώσαντος. Πλείστοι στέφανοι κατετέθησαν επί της σωρού του μεταστάντος, εν οίς διεκρίνετο ο […] της Κοινότητος Υάλτας. Τον επικήδειον εξεφώνησαν μετά την τέλεσιν της νεκρωσίμου ακολουθίας εν τω ιερώ ναώ του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου ελληνιστί μεν ο εκ των ημετέρων κ. Ευτρόπιος Παπαδόπουλος, Ρωσσιστί δε ο Προϊστάμενος του ναού τούτου Πάτερ Αλέξανδρος.
Ευτυχώς ο μεταστάς κατέλειπε δύο υιούς, εις τους οποίους έχει πλέον εμφυσήσει όλα τα προτερήματά του και οίτινες κατέχοντες κοινωνικήν θέσιν εξέχουσαν εν Υάλτα, διακρινόμενοι δε και επί άκρα συνέσει, τιμιότητι και φιλογενεία, πολλά τα καλά δύνανται να παράσχωσιν εις την Κοινότητα. Η κοινότης δικαιούται να προσδοκά παρ’ αυτών, όπως υπερβάλλωσι εις τα καλά έργα τον αποθανόντα πατέρα των και πάντας όσοι μέχρι τούδε προθύμως ευηργέτησαν την κοινότητα.

Εν Σεβαστουπόλει τη 10η Φεβρουαρίου 1907. Α. Μ.

6) “Κόσμος”αρ. 37, Τετάρτη, 14 Φεβρουαρίου 1907

Εκ Ταϊγανίου. Επιστέλλουσιν ημίν τα επόμενα.

Κύριε Διευθυντά,

Η εν τη ημετέρα πόλει λειτουργούσα Ελληνική Σχολή ετέλεσε χθες την 2αν ώρα μ. μ. την επέτειον εορτήν αυτής εις μνήμην των Τριών Ιεραρχών. Ο πανηγυρισμός της εορτής ταύτης καθ’ ην μεταξύ του πολυπληθούς ακροατηρίου παρευρίσκοντο ο πρόεδρος της κοινότητος κ. Π. Συνοδινός, ο έφορος της σχολής κ. Π. Σακελλαρίδης, ο γεραρός ιατρός και επίτροπος κ. Ν. Διβάρης, ο αναπληρωτής του Ελληνικού Προξενείου και επίτροπος κ. Δ. Σιφναίος, ως και ο επίτροπος της κοινότητος κ. Αθ. Κυπριώτης, υπήρξε κατά την ομολογίαν πάντων πρωτοφανής κατά τε την αίγλην και το επιβάλλον διά την ενταύθα Ελληνικήν κοινότητα.
Μετά την υπό του πρωθιερέως της κοινότητός μας, αιδεσιμωτάτου Ματθαίου, συμπαραστατουμένου υπό του ιεροδιακόνου Λασκαράτου τέλεσιν του αγιασμού, οι μαθηταί έψαλλον τον τε Ρωσσικόν και Ελληνικόν ύμνον. Είτα ο έφορος κ. Σακελλαρίδης ευχαριστήσας τους την εορτήν τιμήσαντας διά της παρουσίας των ομογενείς έδωκε τον λόγον εις τον καθηγητήν κ. Π. Δόγκαν. Ο εμβριθής ούτος επιστήμων λαβών ως θέμα της ομιλίας του ότι η θρησκεία δέον ν’ αποτελή την βάσιν της παιδείας του ανθρώπου, ίνα ούτος φθάση εις την αληθή τελειοποίησίν του, απέδειξε κατά πρώτον δι’ ακαταγωνίστων επιχειρημάτων, ότι η σήμερον ελληνική παιδεία  στερείται της βάσεως ταύτης αφ’ ενός μεν ένεκεν της ολιγωρίας των γονέων περί την χριστιανικήν μόρφωσιν των τέκνων των, αφ’ ετέρου δε ένεκεν της ανεπαρκείας της των Ιερών διδασκαλίας εν τη μέση εκπαιδεύσει, εν ή ακριβώς σήμερα καλλιεργείται το μικρόβιον του αθεϊσμού. Είτα δε υπέδειξε και τον τρόπον καθ’ ον δέον να διδάσκωνται τα ιερά εν τοις γυμνασίοις, ίνα μη ο μαθητής ή και ο σπουδαστής του πανεπιστημίου παραπλανάται ευκόλως εις τον αθεϊσμόν, ακροώμενος των φυσικών μαθημάτων. Περί του τρόπου δε της διδασκαλίας των ιερών θα υποβάλη προσεχώς ο καθηγητής κ. Δόγκας, καθ’ α επληροφορήθην, εις τον εν Αθήναις εδρεύοντα διδασκαλικόν Σύλλογον, ούτινος τυγχάνει μέλος, και το προσήκον υπόμνημα. Ο λόγος ούτος του καθηγητού κ. Δόγκα, ο περί την γλαφυρότητα και την έννοιαν ιδιάζουσαν χάριν, ζωηρότητα και πρωτοτυπίαν έχων, ζωηρώς εχειροκροτήθη υπό πάντων των παρευρισκομένων.
Μετά τον λόγον του κ. Δόγκα, ήρξαντο οι μαθηταί απαγγέλλοντες διαφόρους διαλόγους και ποιήματα, μέχρι δακρύων συγκινήσαντες τους παρευρισκομένους ομογενείς. Μεταξύ των διακριθέντων κατά την απαγγελίαν των διαλόγων και ποιημάτων αναφέρομεν τους μαθητάς Βλάχου, Λέκα, Βλασίδου, Κρητικάκη, Π. Μαγουλά, Ι. Μαγουλά, Κωστίδη και Σοφιανοπούλου, τους γονείς των οποίων από καρδίας συγχαίρομεν…

Μ. Ρ.

7) “Κόσμος”αρ. 47, Παρασκευή, 9 Μαρτίου 1907

Ανά τον Καύκασον. Εξ Αρτεχάν. Επιστέλλεται ημίν εκ της άνω πόλεως:

Κύριε Διευθυντά,

Επειδή η εφημερίς υμών κέκληται να υπηρετήση τα εθνικά ημών εν Ρωσσία συμφέροντα, παρακαλώ ίνα καταχωρίσητε εν αυτή τα εξής:

Πάντοτε οι Έλληνες αρθρογράφοι και ανταποκριταί ελληνικών εφημερίδων και οι εκ του εξωτερικού επισκεφθέντες ημάς εις τα διάφορα μέρη της νοτίου Ρωσσίας και Καυκάσου και οι εντόπιοι ανταποκριταί συνειθίζουν να δημοσιεύουν μόνον τα ρόδινα της εθνικής ημών ζωής εν Ρωσσία, ουχί δε και τα ακάνθινα.
Οι εκ του εξωτερικού επισκεπτόμενοι ημάς ανταποκριταί, μόνον τας πόλεις επισκεπτόμενοι, βλέπουσιν Έλληνας αλλού μορφωθέντας, και διά τούτο νομίζουν, ότι η μόρφωσις και τα εθνικά αυτών φρονήματα ανεπτύχθησαν εις την χώραν εις ην ευρίσκονται· οι δε εντόπιοι, επειδή ζώσιν εις πόλεις, όπου και σχολεία ελληνικά και κοινότητες ελληνικαί ευρίσκονται αρκούντως μεμορφωμέναι, νομίζουν όλους τους μεν Έλληνας εις την ιδίαν αυτών κατάστασιν, διότι μη επισκεφθέντες ουδέν χωρίον του Καυκάσου, ουδέν θετικόν περί αυτών γνωρίζουσιν.

Αλλ’ οι θέλοντες να μάθουν πώς ζώσι και τα κατά την εθνικότητα αυτών οι Έλληνες του Καυκάσου, ας επισκεφθώσι τα κυριώτερα αυτών κέντρα, δηλαδή τα χωρία όσα ευρίσκονται εις τον νομόν Κοταΐδος (παρά το Σοκούμ), Τιφλίδος και Καρς, τα οποία ανέρχονται εις τον σεβαστόν αριθμόν εκατόν δέκα και πέντε. Επισκεφθείς τα άνω χωρία έν προς έν χάριν περιεργείας, γνωρίζω την ηθικήν αυτών κατάστασιν καλήτερον παντός άλλου. Οι κάτοικοι, λοιπόν, των άνω χωρίων απωλέσθησαν και θα απολεσθώσιν διά παντός εθνικώς, εάν δεν ληφθή φροντίς υπέρ αυτών και εάν δεν εξυπνίση το εν αυτοίς καθεύδον εθνικόν αίσθημα, διότι την σήμερον λείπει εξ αυτών το κύριον όργανον της εθνικής ζωής, το σχολείον.
Αντί λοιπόν αι ανταποκριταί ούτοι να γράφουν περί των Ελλήνων του Ταϊγανίου, Σεβαστουπόλεως, Βατούμ και Πορτσόμ, οίτινες πάντοτε ήσαν και  θα είνε ΄Ελληνες, και της προόδου των σχολών αυτών, ας γράψουν περί της οπισθοχωρήσεως των άλλων Ελλήνων του Καυκάσου, οίτινες είνε και οι περισσότεροι.
Εκ των δέκα και τεσσάρων ελληνικών χωρίων της Σοκούμ δύο μόνον έχουν Έλληνας διδασκάλους (η Κούμα και Ακάθα). Εις δε τα είκοσι και τέσσαρα χωρία της Τιφλίδος, παρά την Τσάλκαν και Μιατιάν, ουδείς Έλλην διδάσκαλος ευρίσκεται, οι δε κάτοικοι αν και λέγονται Έλληνες δεν γνωρίζουν την Ελληνικήν, εκτός ολίγων εξαιρέσεων.
Τι δε να είπω περί των Ελλήνων του Καρς, ων μέλος είμαι και εγώ; Εις τα εβδομήκοντα και πέντε χωρία του Καρς μόνον δέκα Έλληνες διδάσκαλοι ευρίσκονται, εις τα εξής χωρία: Μαγαρατσία, Αρτός, Χαραμί Βαρτάν, Καρά κουρούτ, Καρά ουργάν, Απουλπάτ, Κιλιαπέρτ, Χανάκ, Σιντισκόμ και Κόρογλη. Αλλά τι δύνανται να πράξουν οι διδάσκαλοι ούτοι και έχοντες ακόμη την θέλησιν να εργασθούν; Μισθοδοτούμενοι ανεπαρκώς υπό των χωρικών και προσβαλλόμενοι πανταχόθεν υπό των τα ενάντια φρονούντων (Ελλήνων δυστυχώς και αυτών) αναγκάζονται να παραιτηθούν, διότι και αυτοί είνε άνθρωποι και οικογενειάρχαι και πρέπει να ζήσουν.
Τοιαύτη είνε η κατάστασις των εν τω Καυκάσω διαμενόντων Ελλήνων, ήτις με όλας τας προσπαθείας μερικών δεν δύνανται να βελτιωθή εξ υπαιτιότητος ημών αυτών διότι έχομεν έκαστος ιδιαίτερα συμφέροντα.

Αρτεχάν, 25 Φεβρουαρίου 1907, Π. Κ. Γ.

8) “Κόσμος”αρ. 67, Κυριακή 20 Απριλίου 1907

Εκ Καρς. Θεατρική παράστασις. Η φιλοπατρία των Ελλήνων. Επιστέλλουσιν ημίν εκ Καρς υπό ημερομηνίαν 11 Νοεμβρίου:

Ο ανά τα μέρη ταύτα διεσπαρμένος ελληνισμός αφυπνίζεται καθημερινώς του ληθάργου. Και την ανέγερσιν αυτού ταύτην εκδηλοί εν πάση περιπτώσει και εν παντοία δράσει· εν τη εκκλησία και εν τη σχολή, εν τη φιλανθρωπία και τω κατ’ οίκον βίω. Χθες νέα μοι εδόθη ευκαιρία, λίαν ευχάριστος, ίνα αποθαυμάσω και πάλιν την έμφυτον παρ’ Έλλησι φιλοπατρίαν και κακίσω εκείνους των ημετέρων, όσοι εν τη απαισιοδοξία των τολμώσι να πιστεύωσιν, ότι έθνος διασωθέν εκ τόσων συμφορών του παρελθόντος και εν διασπορά και ανά τα πέρατα της γης οικούν και κατορθούν να διατηρή ακμαίον το ζώπυρον του εθνισμού του, είναι δυνατόν να μη διακριθή εν τω μέλλοντι και θαυματουργήση ως εθαυματούργησεν άλλοτε, άμα ως αι περιστάσεις επιτρέψωσιν αυτώ να δράση μετά μείζονος ελευθερίας;
Εδίδετο εν τη ενταύθα Εμπορική Λέσχη θεατρική παράστασις υφ’ Ελλήνων ερασιτεχνών μελών της ενταύθα ελληνικωτάτης παροικίας, προς όφελος των εν Τσάλκα του διαμερίσματος Τιφλίδος πασχόντων εκ λιμού ομογενών. Εδιδάσκετο το συγκινητικώτατον εθνικόν δράμα “Αρματωλοί και Κλέφται” [sic] του αοιδίμου Χριστοφόρου Σαμαρτσίδου και επαίζετο η χαριεστάτη κωμωδία “Φιάκας”.
Η αίθουσα της λέσχης ήτο κατάμεστος κόσμου εγχωρίου και Ελληνικού, εν ώ και ο κ. Ζαμενόπουλος, υπαστυνόμος της πόλεως, Έλλην την καταγωγήν και πατριώτης, όστις παρηκολούθησε μετά πολλού ενδιαφέροντος το θέαμα απ’ αρχής μέχρι τέλους, εν ώ καλή ορχίστρα [sic] έπαιζε κατά τα διαλείμματα εκλεκτά ελληνικά άσματα, εν οις κατ’ επανάληψιν και τον εθνικόν υμών ύμνον.
Οι φιλοπάτριδες ερασιτέχναι εξετέλεσαν τα πρόσωπα άτινα υπεδύθησαν μετά τοσαύτης υποκριτικής τέχνης και ενθουσιασμού, ώστε προς στιγμήν ενόμιζέ τις ότι είχεν ενώπιόν του εξ επαγγέλματος ηθοποιούς, ειδότας αρκούντως την υψηλήν τέχνην των. Οι εν τη παραστάσει ταύτη διακριθέντες και ως ηθοποιοί και ως παράγοντας εθνικοί και φιλάνθρωποι υπήρξαν οι κ. Αριστείδης Τουράτσωφ (Χρόνης), η δεσποινίς Άννα Χούτσιεβα (Δέσπω), και οι κ. κ. Κωνστ. Κωνσταντινίδης (Κίσσας), Αριστ. Γραμματικόπουλος (Φλώρος), Ευστ. Μουρατχανίδης (Κέντρος), Γεώργ. Γραμματικόπουλος, Ιωάννης Ορνιθόπουλος και Νικόλαος Αλεξάνδρωφ αρματωλοί.
Εν τη Κωμωδία διεκρίθη η δεσποινίς Ελένη Μουρατχανίδου και οι κ. κ. Ε. Μουρατχανίδης, Αρ. Γραμματικόπουλος και Ι. Ονουφριάδης.
Η παράστασις αύτη, εκτός του φιλανθρωπικού σκοπού εις ον, ως ανωτέρω είπον, απέβλεπεν, εξήψεν εις τοιούτον βαθμόν το φρόνημα της ενταύθα κοινότητος, ώστε θεωρούμεν καθήκον να εξάρωμεν και δημοσία από των στηλών του κατ’ εξοχήν εθνικού οργάνου, των ανά την Ρωσσίαν Ελλήνων “Κόσμου”, τους λαμπρούς τούτους της ελληνικής φυλής παράγοντας, οίτινες, απομεμακρυσμένοι των κέντρων του Ελληνισμού, ου παύονται αγωνιζόμενοι τον καλόν αγώνα, ου παύονται εργαζόμενοι ως Έλληνες, ζώντες και σκεπτόμενοι το μεγαλείον του μεγάλου ημών γένους, υπέρ ού εννοούσι και αυτοί να συνδράμωσιν υλικώς και ηθικώς, όταν η Πατρίς επικαλεσθή την σύμπραξιν αυτών.
Αναχωρών εκ της Εμπορικής Λέσχης ου μόνον συνεχάρην θερμότατα την ομάδα εκείνην των φιλοπατρίδων, οίτινες και εν απωτάταις χώραις και εν μέσω τόσων βιωτικών περισπασμών διατηρούσιν ακμαιότατον το πυρ του εθνισμού των, αλλά και εφ’ άπαξ έτι εβεβαιώθην ότι έθνος έχον τοιαύτην ζωήν δεν είναι δυνατόν ή ν’ αναλάμψη εν μιά των ημερών και πάλιν, ματαιούν, ως εματαίωσε τοσάκις, τας κατ’ αυτού απαισίους επιβουλάς και ενεργείας των μικρονόων και εχθρών του πολιτισμού αντιζήλων αυτού.
Τ’ ανωτέρω εθεώρησα καθήκον μου να επιστείλω τω “Κόσμω”, βέβαιος ως ότι θα ενθαρρύνω και τους άλλους ανά τον Εύξεινον ομογενείς, προτρέπον ίνα, επόμενοι τω παραδείγματι των εν Καρς Ελλήνων, επιληφθώσι και αυτοί του απανταχού επιτελουμένου έργου της ανανήψεως προς δόξαν του μεγάλου ημών έθνους.

9) “Κόσμος”ετ. Β΄, αρ. 155, Κυριακή, 9 Δεκεμβρίου 1907

Καθ’ α γράφουσιν ημίν εκ Σεβαστουπόλεως, ο Ελληνικός δραματικός θίασος “Ευριπίδης”, ο υπό του γνωστού θιασάρχου κ. Μιχαήλ Δανιήλ διευθυνόμενος, μετά τρεις παραστάσεις, άς έδωκεν εν τη ειρημένη πόλει, θα μετέβαινεν εις Νοβορωσσίσκην, όπως συνεχίση και παρά τη ελληνική κοινότητι της πόλεως ταύτης την θεατρικήν περιοδείαν του.
Πεπείσμεθα ότι και η Ελληνική Κοινότης Νοβορωσσίσκης, επομένη τω παραδείγματι της εν Οδησσώ, θα υποστηρίξη μετά θέρμης τον εκ καλού προσωπικού κατηρτισμένον φιλότιμον θίασον του κ. Μιχ. Δανιήλ, όστις, περιεχόμενος ανά τας ελληνικάς εν Ρωσσία παροικίας, επιδιώκει την αναρρίπισιν του εθνικού αισθήματος διά της διδασκαλίας δραμάτων ηθικωτάτων και εθνικής υποθέσεως.

10) “Κόσμος”αρ. 172, Τετάρτη, 30 Ιανουαρίου 1908

Ο υπό τον κ. Μιχαήλ Δανιήλ ελληνικός δραματικός θίασος “Ευριπίδης”, αφού περιήλθε πολλάς πόλεις της νοτίου Ρωσσίας διδάσκων τας ελληνικάς παροικίας εθνικά δράματα, επέστρεψεν εκ Κέρτς εις Υάλταν, οπόθεν θα μεταβή εις Σεβαστούπολιν και Συμφερούπολιν, ίνα δώση και εν ταις πόλεσι ταύταις παραστάσεις τινάς. Εκ των ειρημένων πόλεων θα έλθη εις Οδησσόν, ένθα εάν επιτρέψωσιν αυτώ αι περιστάσεις προτίθεται να δώση δύο μόνον παραστάσεις, μεθ’ ό θ’ αναχωρήση οριστικώς εντεύθεν, κατευθυνόμενος εις Ανατολήν. Ο ειρημένος θίασος απέστειλεν ημίν εξ Υάλτας προς δημοσίευσιν το εξής:

Ευχαριστήριον. Προκειμένου ν’ αναχωρήσω εντεύθεν, θεωρώ ευάρεστον καθήκον μου να εκφράσω πολλάς ευχαριστίας προς το ομογενές κοινόν της πόλεως Υάλτας διά την γενναίαν υποστήριξιν, ης έτυ[χεν] ο θίασος ημών κατά την ενταύθα διαμονήν του, ιδία προς τον κ. Ευτρ. Παπαδόπουλον και τους κ. κ. αδελφούς Μαρινάκη διά την πρόθυμον συνδρομήν και την παροχήν πάσης δυνατής ευκολίας εν τω έργω ημών ενταύθα. Μ. Δανιήλ. Θιασάρχης.

11) “Κόσμος”αρ. 175, Παρασκευή, 8 Φεβρουαρίου 1908

Εκ Βατούμ. Εκ Βατούμ επιστέλλουσιν ημίν υπό ημερ. 31 λήξαντος.

Εκ μακροσκελούς άρθρου της εν Βατούμ εκδεδομένης ρωσσικής εφημερίδος “Τσερνομόρσκη Βέστνικ” υπό ημερομηνίαν 29 Ιανουαρίου, αρ. 23 αποσπώμεν τας εξής λίαν κολακευτικάς διά την εθνικήν ημών φιλοτιμίαν σημειώσεις περί της ελληνικής εσπερίδος, ήτις εδόθη υπό της εφορίας των εν Βατούμ ελληνικών εκπαιδευτηρίων κατά την 26 λήγοντος Ιανουαρίου εν τη αιθούση της Εμπορικής Λέσχης.
“Μεταξύ των υπό των διαφόρων εθνικοτήτων και ευεργετικών συλλόγων δοθεισών κατά τον τρέχοντα χειμώνα φιλανθρωπικών εσπερίδων, ασυγκρίτω τω λαώ και υπό έποψιν καλλιτεχνικήν και υπό έποψιν οικονομικήν, τα πρωτεία κατέχει η Ελληνική εσπερίς τη 26 ισταμένου. Η εξαίρετος αυτής επιτυχία οφείλεται εις την υπό των Ελλήνων αποκήρυξιν της επικρατούσης εν τη διεξαγωγή των τοιούτων ευεργετικών παραστάσεων ρουτίνας. Οι Έλληνες δεν ηκολούθησαν την παρ’ ημίν καθιερωθείσαν ιδέαν, ότι ο σκοπός της εσπερίδος δέον ν’ αποβλέψη μόνον εις την φορολογίαν του κόσμου, ήτις εις το οικονομικόν μόνο μέρος· όχι, διά της εσπερίδος των οι Έλληνες αποδεικνύουσι προς ημάς τον διπλούν σκοπόν, ον υποχρεωτικώς πρέπει να επιδιώξη εκάστη εσπερίς, τον οικονομικόν δηλονότι και τον ηθικόν, τον ουχ ήττον ανώτερον του πρώτου. Εφαρμόσαντες δε κατά γράμμα την ιδέαν των ταύτην, μη φεισθέντες κόπων και εξόδων, επέτυχον θαυμασίως…
Ο ύμνος του Απόλλωνος μετά της εκ της Μυθολογίας ειλημμένης σκηνής, παριστώσης την λύπην και την χαράν, απεικόνισε πληρέστατα την φανταστικήν ποίησιν των αρχαίων Ελλήνων, δι’ ης ούτοι ήσαν πεπροικισμένοι. Αμφότεροι δε ο ύμνος του Απόλλωνος και η μυθολογική σκηνή, μεθ’ όλην την ανεπάρκειαν των μέσων προς αναπαράστασιν τοιούτων κλασικών έργων, διεξήχθησαν λαμπρώς. Ο μουσικός χορός, αποτελούμενος εκ νεανίδων και νέων της Ελληνικής κοινότητος και διευθυνόμενος υπό του κ. Ξενοφώντωφ, έμελψεν αρμονικώτατα τον Ύμνον, ως και τα παριστάνοντα την λύπην και την χαράν άσματα. Αι αμφιέσεις και αι μορφαί των Θεών, των Μουσών και των Νυμφών υπήρξαν αληθώς αρχαιοπρεπείς και εικονικώταται.

Αι υποδυθείσαι και υποδυθέντες τα μυθολογούμενα πρόσωπα απέδειξαν ότι γνωρίζουσι καλώς την τέχνην του φέρειν μετά χάριτος και αξιοπρεπείας την μυθικήν ενδυμασίαν, μηδέν κοινόν έχοντες μετά των μετημφιεσμένων καλλιτεχνών. Αι στάσεις και κινήσεις των χορευτριών ήσαν άμεμπτοι και πλαστικώταται, εις την καθόλου δε επιτυχή διεξαγωγήν της σκηνής συνέτεινε πολύ και η ανάλογος φωταγώγησις.
Η εκ της νεωτέρας Ελληνικής ιστορίας σκηνή, εικονίζουσα εποχή του υπέρ ανεξαρτησίας αγώνος, διεξήχθη επιτυχέστατα και μετά δόσεως ενθουσιασμού. (Και γίνεται λόγος εν παρενθέσει και περί των προσόντων εκείνων, ους θεωρούσιν ένιοι νουνεχείς και σωφρονούντες εκ των ημετέρων αναξίους πάσης μνείας).
Και μία μικρά παρατήρησις: ο ύμνος του Απόλλωνος μετά της αρχαιοπρεπούς μουσικής του έπρεπε, τουλάχιστον διά πτώσεως της αυλαίας, να χωρισθή από την αμέσως επομένην μυθολογικήν σκηνήν μετά της νεωτέρας μουσικής του, καθότι το ακροατήριον δεν αντελήφθη καλώς πότε έλαβε πέρας η πρώτη σκηνή και πότε ήρξατο η δευτέρα…”.
Ιδού λοιπόν πώς κρίνει τα ημέτερα ο έγκριτος ρώσσος αρθρογράφος. Διά ταύτα πάντα μέγας οφείλεται έπαινος εις την αξιότιμον Εφορίαν των σχολείων μας, εις τας αξιοτίμους κυρίας Παράτσα και Καπετανίδου, εις τας κυρίως κοσμητρίας και τους κ. κοσμήτορας ως και εις την φερέλπιδα νεολαίαν της κοινότητος ημών, ήτις απέδειξεν ότι πολλά δύναται να κατωρθώση όταν τύχη καλής διευθύνσεως, ην εύρεν εν τοις προσώποις των κ. κ. Χ. Ξενοφώντωφ Έλληνος ρωσσοδιδασκάλου και του αξιοτίμου συναδέλφου μου Δ. Βοϊτζίδου.

Θ. Γ.

(απο το βιβλιο Ελληνικό Θέατρο στην Οδησσό 1814-1914, Αθήνα 2013)

(σκεφτείτε τι γίνεται σήμερα στις περιοχές αυτές)