Μια ανάλαφρη εισαγωγή
Αν υπήρχε βραβείο «πιο αντισυμβατική Ρωμαία όλων των εποχών», η Allia Potestas θα το κέρδιζε χωρίς καν να σηκωθεί από τον μαρμάρινο τάφο της. Πρώην δούλη, νυν θρύλος, και ας το πούμε ευγενικά αρκετά μπροστά από την εποχή της.
Σύμφωνα με τον αγαπημένο της Aulus Allius, η Allia ήταν υπόδειγμα νοικοκυράς, ξυπνούσε πριν από όλους, κοιμόταν μετά από όλους, και δεν άφηνε ποτέ το μαλλί από τα χέρια της. Αν υπήρχε Instagram στη Ρώμη του 2ου αιώνα μ.Χ., θα ανέβαζε stories τύπου #spinninglife και #romanhousewife.
Μέχρι εδώ, όλα καλά. Μόνο που… στο σπίτι δεν έμενε μόνο ο Aulus. Υπήρχε κι άλλος ένας άνδρας. Και όχι, δεν ήταν φιλοξενούμενος. Η Allia Potestas ζούσε ευτυχισμένη σε ένα ménage à trois, τόσο αρμονικό που ο Aulus το παρομοίασε με το θρυλικό δίδυμο Oρέστης και Πυλάδης. Δηλαδή: αδελφική αγάπη, αιώνια πίστη, και (ίσως) λίγο παραπάνω απ’ ό,τι γράφουν τα σχολικά βιβλία.
Και η ίδια η Allia; Άψογη. Λεία επιδερμίδα, προσεγμένη αποτρίχωση, «όμορφες θηλές» (ο Aulus είχε μάτι για λεπτομέρειες), και σώμα που συνδύαζε ερωτισμό και καθημερινή κούραση. Μια γυναίκα που μπορούσε την ίδια μέρα να γνέθει μαλλί, να οργανώνει το σπίτι και να διαχειρίζεται δύο εραστές χωρίς δράματα. Multitasking σε ρωμαϊκό επίπεδο.
Το πιο ενδιαφέρον; Ο Aulus τη χαρακτηρίζει «αγνή». Με δύο εραστές. Στο ίδιο σπίτι. Προφανώς, η λέξη casta σήμαινε τότε κάτι σαν «καλή ψυχή, καλή οργάνωση και κανείς δεν παραπονιέται».
Δυστυχώς, μετά τον θάνατό της, το ειδυλλιακό τρίο διαλύθηκε. Όπως λέει μελαγχολικά το επιτύμβιο: οι δύο άνδρες χώρισαν και γέρασαν μόνοι τους. Γιατί, ας είμαστε ειλικρινείς, η Allia Potestas ήταν το glue του σπιτιού.
Κι έτσι, αιώνες μετά, στεκόμαστε μπροστά στον τάφο της και σκεφτόμαστε: ίσως η αρχαία Ρώμη να ήταν λιγότερο αυστηρή, πιο περίπλοκη και πολύ πιο ανθρώπινη απ’ όσο νομίζαμε. Και σίγουρα, χάρη στην Allia, πολύ πιο ενδιαφέρουσα.
Το επίγραμμα της Allia Potestas: ανάμεσα στη ρωμαϊκή αρετή και την ιδιωτική συγκίνηση
Στην καρδιά της Ρώμης, σε βάθος δύο μέτρων κάτω από τη Via Pinciana, ήλθε το 1912 στο φως μια μαρμάρινη πλάκα σπασμένη στα δύο, μα σχεδόν ακέραιη ως προς τη φωνή της. Πενήντα στίχοι, χαραγμένοι κυρίως σε δακτυλικό εξάμετρο, διέσωζαν τη μνήμη μιας γυναίκας που αλλιώς θα είχε χαθεί οριστικά: της Allia Potestas (CIL VI.37965=CLE 1988. L), απελεύθερης από την Perugia, πιθανότατα ελληνικής καταγωγής, αν δεχθούμε την εύλογη υπόθεση ότι το προσωνύμιο – cognomen Potestas («δύναμη») αποτελεί λατινική απόδοση του ελληνικού Δύναμις. Η επιγραφή αυτή, δημοσιευμένη αρχικά από τον G. Mancini στα NotiziedegliScavi (1912) και κατόπιν μείζονα μελέτη από τον M. L. De Gubernatis στη Rivistadi Filologia (1913), προκάλεσε από νωρίς το ενδιαφέρον της φιλολογικής κοινότητας· ο C. Pascal και ιδίως ο W. Kroll στο Philologus (1914) ανέδειξαν την ιδιοτυπία της, ενώ η συζήτηση για τη χρονολόγησή της, από τον 2ο έως και τον 3ο–4ο αιώνα μ.Χ., παραμένει ανοικτή, με terminus post quem τον 1ο αιώνα λόγω της σαφούς επίδρασης από τον Οβίδιο.
Το επίγραμμα της Allia Potestas δεν είναι μια συνηθισμένη sepulchralisin scriptio, επιτύμβια επιγραφή. Φέρει βεβαίως τα τυπικά γνωρίσματα του επιτύμβιου λόγου: τον θρήνο για την αδικία της μοίρας, την απαρίθμηση αρετών, την υπόσχεση αθανασίας μέσω του λόγου. Ωστόσο, η έκτασή του, η ποιητική του μορφή και κυρίως ο τόνος του το καθιστούν ιδιότυπο. Πρόκειται για μια σύνθεση που θυμίζει laudatio funebris, επικήδειο έπαινο, μεταμορφωμένη σε έμμετρο ιδιωτικό μονόλογο· ο συγγραφέας, πιθανότατα ο patronus και εραστής της, δεν αρκείται σε τυπολογικές διατυπώσεις, αλλά υφαίνει έναν λόγο λυρικό, με εμφανείς μιμήσεις από τα Tristia του Oβιδίου, χωρίς όμως να στερείται πρωτοτυπίας. Η σκιά του Οβιδίου δεν λειτουργεί ως μηχανική αντιγραφή· περισσότερο μοιάζει με διακειμενική συνομιλία, όπου η ερωτική απώλεια και η επιθυμία για ποιητική αθανασία μεταφέρονται από την εξορία του ποιητή στο ταφικό τοπίο της Ρώμης.
Η δομή του ποιήματος διακρίνεται σε τρία μέρη. Στο πρώτο, η Allia προβάλλεται ως υπόδειγμα εργατικότητας και οικιακής αρετής: «πάντοτε πρώτη στο ξύπνημα, τελευταία στον ύπνο», με το μαλλί να μην εγκαταλείπει τα χέρια της άνευ λόγου. Η εικόνα αυτή εναρμονίζεται με το ρωμαϊκό ιδεώδες της γυναίκας που είναι αφοσιωμένη στη διαχείριση του οίκου, στη μητρότητα, στη σεμνότητα και στην υποτακτικότητα, και ιδίως univira, αφοσιωμένη σε έναν μόνο άνδρα σε όλη της τη ζωή. Ωστόσο, ήδη εδώ διαφαίνεται μια απόκλιση. Η Allia παρουσιάζεται αυτάρκης, ικανή να φροντίσει κάθε έργο μόνη της, χωρίς να εξαρτάται από κοινωνικά δίκτυα ή προστάτες· μια μορφή εσωτερικής πληρότητας που υπερβαίνει την παθητική υποταγή. Η αρετή της δεν είναι απλώς συμμόρφωση, αλλά ενεργητική δύναμη, potestas όχι μόνο ως όνομα, αλλά και ως ιδιότητα.
Στο δεύτερο μέρος, ο λόγος μεταβαίνει από την ηθική στην αισθητική διάσταση. Εδώ το επίγραμμα καθίσταται τολμηρό. Η ποιητική φωνή περιγράφει το σώμα της με ερωτικές λεπτομέρειες: διατηρούσε τα μέλη της λεία, το στήθος της «χιονόλευκο», με μικρού σχήματος θηλές. Τέτοια σωματική ακρίβεια σπανίζει στα ρωμαϊκά επιτύμβια, τα οποία συνήθως εξιδανικεύουν χωρίς όμως αισθησιασμό. Η Allia δεν είναι απλώς pulchra, καλλονή· είναι απτή, σχεδόν παρούσα. Ο έπαινος εδώ αγγίζει τα όρια της ιδιωτικής εξομολόγησης, προκαλώντας ορισμένους μελετητές να ανιχνεύσουν ειρωνεία στην υπερβολή του εγκωμίου. Όμως, ακόμη κι αν η υπερβολή λειτουργεί ρητορικά, η ένταση της περιγραφής μαρτυρεί μια σχέση βαθιά βιωμένη.
Η πλέον συζητημένη πτυχή του επιγράμματος είναι η αναφορά στους «δύο νέους εραστές» με τους οποίους η Allia ζούσε αρμονικά, «ως Πυλάδης και Ορέστης». Η επίκληση του μυθολογικού ζεύγους παραπέμπει στην ιδέα της αδιάσπαστης φιλίας και αφοσίωσης· στην αρχαία παράδοση, οι δύο ήρωες ενσαρκώνουν την πίστη έως θανάτου. Η χρήση του παραδείγματος δεν επιτρέπει εύκολα συμπεράσματα περί πραγματικής πολυανδρίας ή ερωτικού τριγώνου. Ορισμένοι σχολιαστές μίλησαν για ménage à trois, άλλοι για μεταφορική παρομοίωση της ανδρικής φιλίας. Το ίδιο το κείμενο αφήνει χώρο στην αμφισημία. Εκείνο που φαίνεται βέβαιο είναι ότι μετά τον θάνατό της οι δύο άνδρες αποξενώνονται, σαν να είχε η Allia λειτουργήσει ως συνεκτικός δεσμός· η μορφή της καθίσταται κέντρο βάρους ενός μικρού οικιακού σύμπαντος. Η αναλογία με τον Ορέστη και τον Πυλάδη, επομένως, δεν χρειάζεται να διαβαστεί ως κοινωνιολογική μαρτυρία, αλλά ως ποιητικός τρόπος να δηλωθεί η ένταση και η συνοχή μιας σχέσης.
Στο τρίτο μέρος, ο ποιητής θρηνεί και υπόσχεται αθανασία μέσω των στίχων του: θα ζήσει «όσο είναι δυνατόν μέσα από τα ποιήματά μου». Η φράση αυτή, ηχηρά οβιδική, μεταφέρει στο ταφικό πλαίσιο τη ρωμαϊκή πίστη στη δύναμη της γραφής. Ο patronus δεν εμφανίζεται απλώς ως κοινωνικός προστάτης της liberta – απελεύθερης, αλλά ως άνθρωπος που φέρει το όνομά της σε χρυσό δαχτυλίδι και βιώνει τον θάνατό της ως προσωπική καταστροφή. Η σχέση patronus–liberta, θεσμικά άνιση, μεταπλάθεται εδώ σε δεσμό σχεδόν συζυγικό, ίσως ερωτικό· μια ένωση που υπερβαίνει τη νομική της βάση και αποκτά συναισθηματικό βάθος.
Η ιδεολογική σημασία του επιγράμματος έγκειται ακριβώς σε αυτή τη διπλή κίνηση: από τη μία, αναπαράγει τις αξίες της ρωμαϊκής ηθικής, εργατικότητα, αφοσίωση, οικιακή αρετή, και από την άλλη, τις διευρύνει με στοιχεία ιδιωτικότητας, αισθησιασμού και πιθανής συναισθηματικής πολυπλοκότητας. Η Allia Potestas είναι ταυτόχρονα ιδανική συμβία και πρόσωπο μοναδικό· η αρετή της δεν αναιρεί την επιθυμία, ούτε η επιθυμία την αξιοπρέπεια. Αντιθέτως, το επίγραμμα υποδηλώνει ότι η μνήμη μιας γυναίκας μπορεί να χωρέσει και τα δύο.
Όπως υπογραμμίζει η διάσημη φεμινίστρια ιστορικός Mary Beard, η Allia δεν είναι απλώς μια γραφική εξαίρεση, αλλά ένα εξαιρετικά πολύτιμο παράδειγμα του πόσο «ακατάτακτες», σύνθετες και ανθρώπινες μπορούσαν να είναι οι ρωμαϊκές οικογενειακές και ερωτικές σχέσεις. Το νοικοκυριό της προσφέρει, κατά την Beard, μια εναλλακτική οπτική για τη ρωμαϊκή αρετή και την πίστη, πολύ διαφορετική από το ιδεώδες της univira.
Η Beard επισημαίνει επίσης την ένταση που διαπερνά το επιτύμβιο: από τη μία, η Allia παρουσιάζεται ως η τέλεια οικονόμος· από την άλλη, το σώμα της περιγράφεται με λεπτομέρεια που αγγίζει την ερωτική φαντασίωση. Αυτός ο συνδυασμός, ερωτισμός και οικιακή κόπωση, ιδιωτική επιθυμία και δημόσια μνήμη, αποκαλύπτει όχι μόνο τον τρόπο με τον οποίο οι άνδρες έγραφαν για τις γυναίκες, αλλά και τα όρια της δικής μας πρόσβασης στη γυναικεία εμπειρία της αρχαιότητας.
Τελικά, όπως εύστοχα αναρωτιέται η Mary Beard, το πιο αποκαλυπτικό στοιχείο αυτής της ιστορίας δεν είναι όσα γνωρίζουμε, αλλά όσα δεν θα μάθουμε ποτέ: ποια θα ήταν άραγε η εκδοχή της Allia Potestas για τον Aulus Allius και τον άλλο άνδρα της ζωής της; Το επιτύμβιο της μας μιλά· η σιωπή της, όμως, ίσως λέει ακόμη περισσότερα.
Συνοπτικά, η μαρμάρινη πλάκα της Via Pinciana δεν μας προσφέρει απλώς βιογραφικά ψήγματα μιας απελεύθερης από την Perugia. Μας παραδίδει ένα στιγμιότυπο της ρωμαϊκής κοινωνίας όπου το δημόσιο και το ιδιωτικό, το ηθικό και το ερωτικό, το θεσμικό και το προσωπικό, συνυπάρχουν σε λεπτή ισορροπία. Αν η Allia «ζει όσο το επιτρέπουν οι στίχοι», τότε πράγματι ο ποιητής της πέτυχε τον σκοπό του: η μορφή της αναδύεται από το μάρμαρο με μια σπάνια ζωντάνια, σαν να διασώθηκε όχι μόνο το όνομά της, αλλά και ο παλμός μιας ζωής που αρνήθηκε να περιοριστεί σε στερεότυπα.
Το κείμενο του επιτυμβίου σε ελεύθερη μετάφραση:
Στους θεούς των νεκρών, [ο τάφος] της απελεύθερης του Aulus, AlliaPotestas.
Εδώ κείται μια γυναίκα από την Perugia. Καμία δεν υπήρξε πιο πολύτιμη από αυτήν στον κόσμο. Τόσο επιμελής όσο εκείνη δεν έχει ποτέ ξαναφανεί. Ενώ υπήρξες τόσο μεγάλη, τώρα είσαι σε μια μικρή τεφροδόχο. Σκληρέ κριτή της μοίρας και αδυσώπητη Περσεφόνη, γιατί μας στερείτε το καλό και γιατί θριαμβεύει το κακό, ρωτούν όλοι. Έχω κουραστεί να απαντώ. Μου προσφέρουν τα δάκρυά τους, σημάδια της εύνοιάς τους.
Ήταν θαρραλέα, αγνή, σταθερή, έντιμη, πιστή θεματοφύλακας. Καθαρή στο σπίτι, καθαρή και όταν έβγαινε έξω, ξακουστή ανάμεσα στον λαό. Μόνη της μπορούσε να αντιμετωπίσει ό,τι κι αν συνέβαινε. Μιλούσε σύντομα και έτσι ποτέ μομφή δεν εκτόξευσε κανείς. Ήταν η πρώτη που σηκωνόταν από το κρεβάτι και η τελευταία που επέστρεφε σε αυτό για να αναπαυθεί, αφού πρώτα είχε βάλει κάθε πράγμα στη θέση του. Το νήμα δεν έφευγε ποτέ από τα χέρια της χωρίς σοβαρό λόγο. Από σεβασμό παραχωρούσε τη θέση της σε όλους· οι συνήθειές της ήταν υγιείς. Ποτέ δεν ήταν αυτάρεσκη και ποτέ δεν θεώρησε τον εαυτό της ελεύθερη γυναίκα.
Το δέρμα της ήταν λευκό, είχε όμορφα μάτια και τα μαλλιά της ήταν χρυσά. Μια λάμψη από φίλντισι έλαμπε πάντοτε στο πρόσωπό της, κανένας θνητός (όπως λένε) δεν είχε ποτέ πρόσωπο σαν κι αυτό και στο χιονόλευκο στήθος της διαγράφονταν απαλά οι μικρές θηλές. Τι να πει κανείς για τα πόδια της; Τέτοια είναι η μορφή της Αταλάντης πάνω στη σκηνή.
Στην ανησυχία της δεν έμενε ποτέ ακίνητη, αλλά κινούσε τα λεία της μέλη, όμορφα με το γενναιόδωρο σώμα της· φρόντιζε κάθε τρίχα. Ίσως κάποιος να έβρισκε ψεγάδι στα σκληρά της χέρια. Δεν ήταν ικανοποιημένη παρά μόνο με ό,τι έκανε η ίδια. Δεν υπήρξε ποτέ θέμα που να πίστευε ότι το γνώριζε αρκετά καλά. Παρέμεινε ενάρετη, γιατί δεν διέπραξε ποτέ κανένα έγκλημα.
Όσο ζούσε, καθοδήγησε με τέτοιον τρόπο τους δύο νεαρούς εραστές της, ώστε έγιναν σαν το παράδειγμα του Πυλάδη και του Ορέστη, ένα σπίτι τους χωρούσε και τους δύο και ένα πνεύμα. Μα τώρα που πέθανε, θα χωριστούν, και ο καθένας γερνά μόνος του. Τώρα οι στιγμές καταστρέφουν ό,τι μια τέτοια γυναίκα οικοδόμησε· κοίτα την Τροία, για να δεις τι έκανε κάποτε μια γυναίκα. Προσεύχομαι να επιτρέπεται να χρησιμοποιώ τόσο μεγάλες συγκρίσεις για ένα γεγονός μικρότερο.
Αυτούς τους στίχους για σένα ο προστάτης σου, του οποίου τα δάκρυα δεν τελειώνουν, γράφει ως φόρο τιμής. Έχεις χαθεί, αλλά ποτέ δεν θα φύγεις από την καρδιά του. Αυτά είναι τα δώρα που πιστεύει ότι θα χαίρονται οι χαμένοι. Μετά από σένα καμία γυναίκα δεν μπορεί να φαίνεται καλή. Άνδρας που έζησε χωρίς εσένα έχει δει τον ίδιο του τον θάνατο ενώ ζει. Φέρει το όνομά σου σε χρυσό, πέρα δώθε στο χέρι του, όπου μπορεί να το κρατά, κατέχοντας την Potestas. Όσο θα επιβιώνουν αυτά τα δημοσιευμένα λόγια μας, τόσο θα ζεις μέσα σε αυτούς τους μικρούς στίχους μου.
Στη θέση σου έχω μόνο την εικόνα σου για παρηγοριά· αυτήν τη φυλάσσουμε με σεβασμό και τη στολίζουμε με λουλούδια. Όταν έρχομαι κοντά σου, αυτή με ακολουθεί. Μα σε ποιον, κατά τις επισκέψεις μου, μπορώ να εμπιστευθώ κάτι τόσο σεβάσμιο; Αν υπάρξει ποτέ κάποιος στον οποίο να μπορώ να το αναθέσω, θα είμαι τυχερός μόνο σε αυτό, τώρα που σε έχασα. Αλλοίμονο, εσύ κέρδισες τον αγώνα, η μοίρα μου και η δική σου είναι η ίδια.
Ο άνθρωπος που επιχειρεί να βλάψει αυτόν τον τάφο τολμά να βλάψει τους θεούς· πίστεψέ με, αυτή η γυναίκα, που έγινε ξακουστή από αυτήν την επιγραφή, έχει θεϊκή υπόσταση.
ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΗ
Αυτό που διαφοροποιεί με μοναδικό τρόπο την επιτύμβια επιγραφή της Allia Potestas είναι ότι το κείμενο περιλαμβάνει και έπαινο του σωματικού της κάλλους, διατυπωμένο με ρητά αισθησιακούς όρους. Εδώ η ακρίβεια έχει σημασία. Το λατινικό κείμενο, όπως έχει ανασυντεθεί στο Corpus Inscriptionum Latinarum, αναφέρεται στο σώμα της Allia με λεξιλόγιο που περιλαμβάνει όρους όπως ubera ή pectus και, σε ορισμένες επιστημονικές ανασυνθέσεις, papillae. Ο λατινικός όρος papillae μπορεί να δηλώνει τις θηλές, αλλά μπορεί επίσης να χρησιμοποιείται πιο χαλαρά για να αναφερθεί στο στήθος συνολικά, ανάλογα με το συμφραζόμενο και τον συγγραφέα. Οι σύγχρονες μεταφράσεις, επομένως, αποκλίνουν: ορισμένες αποδίδουν ρητά τις θηλές, ενώ άλλες μεταφράζουν πιο επιφυλακτικά ως στήθος ή κόρφο. Η παρουσία ερωτικού σωματικού περιγραφικού λόγου δεν αμφισβητείται· ο βαθμός ανατομικής εξειδίκευσης εξαρτάται από τη μετάφραση και όχι από μια απολύτως μονοσήμαντη διατύπωση στον ίδιο το λίθο.
Τέτοιου είδους όμως σωματική περιγραφή είναι εξαιρετικά σπάνια στις ρωμαϊκές ταφικές επιγραφές για γυναίκες. Ο ερωτικός έπαινος αυτού του τύπου είναι περισσότερο συνήθης στο λογοτεχνικό επίγραμμα και την ερωτική ποίηση παρά στις επιτύμβιες επιγραφές.
Δημήτρης Μποσνάκης
Καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας
Dimitris Bosnakis
Professor in Classical Archaeology
http://www.history-
