Η φιλόλογος και πεζογράφος Βάλια Ζαπώνη στην πρόσφατη συλλογή διηγημάτων της με τίτλο Ο Βαρκάρης της Πρέσπας και υπότιτλο 2+5 Διηγήματα, (Εκδόσεις Το Κεντρί, 2025) επιστρέφει και πάλι στον γενέθλιο τόπο της Φλώρινας κατά την περίοδο του εμφυλίου σπαραγμού. Ο χωρόχρονος των διηγημάτων επεκτείνεται μέχρι τη σύγχρονη εποχή εστιάζοντας στον άνθρωπο σε οριακές συνθήκες πολέμου, θεμάτων υγείας ή κρίσης των διαπροσωπικών σχέσεων με τον ψυχισμό του να δοκιμάζεται και να βάλλεται ή ακόμη και να απειλείται η ζωή του.
Το βιβλίο είναι αφιερωμένο στον σύζυγο της συγγραφέα, ενώ ο τίτλος προέρχεται από το ομώνυμο διήγημα της συλλογής «Ο βαρκάρης της Πρέσπας», ένα από τα δύο που κατά την άποψή της αποτελούν την ραχοκοκαλιά του βιβλίου. Το εξώφυλλο κοσμεί και πάλι πίνακας του Δημήτρη Βέγλη, πατέρα της, όπου απεικονίζεται ένας βαρκάρης που ατενίζει το γαλάζιο τοπίο των βουνών και της λίμνης, λες και αποζητά γαλήνη, συνομιλώντας με τον τίτλο και το περιεχόμενο.
Στο εισαγωγικό σημείωμα που παραθέτει η Ζαπώνη, ενημερώνει τον αναγνώστη σχετικά με τα εσωτερικά κίνητρα που την ώθησαν να αφηγηθεί τις ιστορίες του βιβλίου, αναφερόμενη σε προσωπικά βιωματικά στοιχεία και οικεία πρόσωπα, όπως ο πατέρας της, τα οποία εμπλέκει στη μυθοπλασία.
Η ρέουσα αφηγηματική γραφή άλλοτε πρωτοπρόσωπη και άλλοτε τριτοπρόσωπη είναι εμπλουτισμένη με διαλόγους και εγκιβωτισμένες επιστολές. Ο λόγος χαρακτηρίζεται από προφορικότητα που γίνεται ακόμη πιο φυσική με την χρήση καθημερινών φράσεων και ρήσεων, όπως: «Ντόμπρος άνθρωπος και ξηγημένος» (σελ.23), «Μία και στο χωράφι» (σελ. 47), «Μάτια έχουνε στην πλάτη και βλέπουνε, αυτιά στα πόδια κι ακούνε» (σελ. 50), «στο άψε-σβήσε» (σελ. 51), «είχε ξοδέψει έναν σκασμό λεφτά», κλπ. Με αποτέλεσμα να διαβάζεται ακόμα πιο ευχάριστα, δημιουργώντας στον αναγνώστη την αίσθηση ότι συνομιλεί με τη συγγραφέα ακούγοντάς την να αφηγείται. Χαρακτηρίζεται επίσης από οικονομία λόγου εστιάζοντας στα ουσιώδη, χωρίς πλατειασμούς και περιττά στολίδια, ενώ εκφέρεται νηφάλια με ελεγχόμενο συναίσθημα παρά την πραγμάτευση δύσκολων βιωματικών εμπειριών και θεμάτων, όπως το τραύμα του εμφυλίου πολέμου, η ερωτική προδοσία και το διαζύγιο ή οι σοβαρές ασθένειες. Η Ζαπώνη αξιοποιεί και ενσωματώνει με φυσικότητα διακειμενικές συνομιλίες και αναφορές, όπως με τον Ελύτη, τον Ρίτσο, τον Αναγνωστάκη, τον Σαμαράκη ή τον Γιάννη Μαγκλή. Η γραφή της παρουσιάζει αυτοαναφορικότητα και εστιάζει σε ηθογραφικά στοιχεία που τα αποδίδει με νοσταλγία, ενώ το ύφος της χαρακτηρίζεται από πολιτική συνείδηση, κοινωνική ευαισθησία, ενσυναίσθηση και γενικά από έγνοια και βαθιά κατανόηση στον άνθρωπο και στα ανθρώπινα, αλλά και από ρεαλισμό και ορθολογισμό με συγκατάβαση και μια αισιόδοξη ματιά μπρος στις αντιξοότητες της ζωής.
Ο υπότιτλος « 2 + 5 διηγήματα» παραπέμπει σε έναν ήπιο διαχωρισμό των διηγημάτων, όπου τα δυο πρώτα πραγματεύονται το τραύμα του εμφυλίου πολέμου όπως βιώθηκε από οικεία πρόσωπα στην περιοχή του γενέθλιου τόπου και τις συνέπιες της αιχμαλωσίας, ενώ τα υπόλοιπα πέντε ποικίλουν θεματικά. Ο χωρόχρονος που εκτυλίσσονται τα γεγονότα εκτείνεται από τον εμφύλιο πόλεμο μέχρι πρόσφατα και τα γεγονότα εκτυλίσσονται σε αστικά τοπία κυρίως στο εκπαιδευτικό εργασιακό χώρο των χαρακτήρων, στο σπίτι, ή σε νοσοκομειακές κλινικές, αιμοκάθαρσης π.χ. Γενικά όμως πραγματεύονται τραυματικές διαπροσωπικές σχέσεις και ανθρώπινες ιστορίες όπου οι ζωές αλλά και οι προσωπικότητες των ανθρώπων δοκιμάζονται από οριακές καταστάσεις όπως σοβαρά προβλήματα στις συζυγικές σχέσεις ή θέματα υγείας. Οι ήρωες άλλοτε τις αντιμετωπίζουν με συγκατάβαση και αισιοδοξία άλλοτε όμως μεταλλάσσονται και αλλοιώνονται ως πρόσωπα, όπως στην περίπτωση όπου η ηρωίδα βάλλεται από τη νόσο Αλτσχάιμερ, «Ακόμα με θυμάσαι;» (σσ. 77-109). Άλλοτε πάλι οδηγούνται απεγνωσμένα ακόμη και σε ακούσια και εν θερμώ φονική σύγκρουση, «Τα στέφανα του γάμου» (σσ. 67-75).
«Ο βαρκάρης της Πρέσπας» (σσ.9-45), το πρώτο και εκτενέστερο διήγημα μας μεταφέρει στη μαρτυρική περιοχή της Φλώρινας. Η συγγραφέας αφού μελέτησε τα ιστορικά γεγονότα του εμφυλίου σπαραγμού στην Φλώρινα τα μπόλιασε με μυθοπλαστικά στοιχεία για να μιλήσει για το συλλογικό τραύμα του εμφυλίου πολέμου και το προσωπικό φορτίο που φέρει μέσα από την ιστορία των οικείων προσώπων και της οικογένειας. Η ιστορία βασίζεται σε πραγματικό γεγονός, που αφορά στην λιποταξία μιας διμοιρίας του κυβερνητικού στρατού που αυτομόλησε στον ΕΛΑΣ, στην οποία είχε εμπλακεί και ο πατέρας της Ζαπώνη, ενώ αφορά στη ζωή και τη σχέση δυο καρδιακών φίλων και δυο ερωτευμένων ζευγαριών, του στρατιώτη Μήτσου και της αγαπημένης του Μαρίκας, και του ανθυπολοχαγού Ηλία και της λατρεμένης του Βέτας, οι οποίοι αποτελούν τους κεντρικούς χαρακτήρες του διηγήματος. Μέσα από τις σχέσεις τους και τη διαδρομή τους η συγγραφέας μιλάει για τον έρωτα, την αγάπη, τη φιλία, για την ήτα του Δημοκρατικού στρατού στη μάχη της Φλώρινας όπου σκοτώθηκαν εκατοντάδες νέοι άνδρες σχεδόν αμούστακα παιδιά, για τον αλληλοσπαραγμό του αδελφοκτόνου πολέμου και τον θάνατο, όπως της Βέτας, που σκοτώθηκε στη μάχη φωνάζοντας λίγο πριν τη βρει το βόλι: «Αδέλφια είμαστε, παραδώσου, μη σκοτωνόμαστε μεταξύ μας» (σελ. 38). Μιλάει για την προσφυγιά των ηττημένων που επιβίωσαν προς τις ανατολικές χώρες, όπως ο Ηλίας που κατέφυγε στη Ρουμανία. Το διήγημα τελειώνει με το αντάμωμα των δυο φίλων μετά την μεταπολίτευση και την ευχή να μη ξαναζήσουν τέτοιες αφόρητες και απάνθρωπες συμφορές. «Ο βαρκάρης της Πρέσπας» λες και αποτελεί μια μικρογραφία του εμφυλίου σπαραγμού και της συμφιλίωσης που ακολούθησε πολύ αργότερα δυστυχώς.
Και με το διήγημα «Ελβασάν Ταβά» (σσ. 55-58), η αφηγήτρια μεταφέρει τον αναγνώστη στην περίοδο του εμφυλίου, όπου, με κεντρικό χαρακτήρα τον θείο Αλέκο, έναν ολύμπιο νέο που ξεσήκωνε με την ομορφιά και την αύρα του ελεύθερες και παντρεμένες, αποδίδει λιτά και πειστικά την σωματική, ψυχική και συναισθηματική μεταμόρφωση, αλλά και την αλλοίωση προσωπικότητας που υφίσταται ο άνθρωπος σε συνθήκη αιχμαλωσίας, βιώνοντας καθημερινά την πολεμική βία και την επιθετικότητα του αντιπάλου: «Πέντε χρόνια αιχμαλωσίας είχαν αλλάξει ριζικά τον Αλέκο και στην όψη και στην ψυχολογία και στην προσωπικότητα. Πού ο αλλοτινός χαρακτήρας, ο πρόσχαρος, ο γελαστός, ο καλαμπουρτζής. Κάρφωνε ερωτηματικά το βλέμμα επάνω σου και μιλούσε ψιθυριστά:» (σελ 57).
«Η πρασόπιτα και οι φωτιές» (σσ. 47-54), αποτελεί ένα σύντομο διήγημα που χωροχρονικά κυμαίνεται στη Φλώρινα της μετεμφυλιακής περιόδου, όπου η συγγραφέας μέσα σε λίγες σελίδες σκιαγραφεί το πολιτισμικό, πολιτικό και ψυχοκοινωνικό πλαίσιο, ηθογραφικά στοιχεία και παραδόσεις αιώνων, ήθη και έθιμα, σκιαγραφώντας ολοκληρωμένους χαρακτήρες, όπως της Παρασκευούλας, της στιγματισμένης ιερόδουλης γειτόνισσας και το στίγμα που την κρατούσε στο κοινωνικό περιθώριο, την ενθουσιώδη μαγείρισσα, μητέρα της αφηγήτριας, που η έμφυτη ευσπλαχνία και η συμπόνια της μαζί με την θρησκευτική ηθική την ωθούσαν να αντιστέκεται στην κοινωνική σκληρότητα του αποκλεισμού, με αποτέλεσμα να μη την ξεχώριζε όταν μοίραζε την λαχταριστή πρασόπιτα στους οικείους και γείτονες. Παράλληλα η συγγραφέας στο πρόσωπο του αδίσταχτου Δρίμα αποδίδει πειστικά και ολοκληρωμένα τον δωσίλογο και «κομμουνιστοφάγο» που στην κατοχή βιαιοπραγούσε ρημάζοντας τις ζωές των ανθρώπων, αλλά και την μετέπειτα δράση του με τις βιαιοπραγίες, το κυνηγητό και τον τρόμο κατά την μετεμφυλιακή περίοδο. Συνομιλώντας διακειμενικά με τον Αναγνωστάκη τον αποκαλεί εύστοχα κάθαρμα, με τη διαφορά ότι αυτός ήταν ένα κάθαρμα γνωστό σε όλους όπως αναφέρει.
Στο σύντομο διήγημα «Στην αιμοκάθαρση» (σσ. 59-65) η Ζαπώνη έχοντας και την βιωματική εμπειρία αποδίδει με αφηγηματική ευστοχία, λιτά, νηφάλια και με κάποιο χιούμορ την ψυχική συνθήκη και τα στάδια της κρίσης που βιώνει το άτομο ερχόμενο αντιμέτωπο με την νεφρική ανεπάρκεια και τις αιμοκαθάρσεις. Κατά το πρώτο στάδιο του σοκ ακούγοντας την ιατρική διάγνωση, στο επόμενο όπου ο ψυχισμός κατακλύζεται από έντονα συναισθήματα και ψυχικό πόνο που προκαλεί η επίγνωση της χρόνιας νόσου και των συνεπειών της και η ανάγκη υποστήριξης από τεχνικό νεφρό. Αποδίδεται λιτά και νηφάλια το στάδιο της επεξεργασίας και διαχείρισης των συναισθημάτων με τη λυτρωτική επαφή με άλλους ασθενείς και την ιατρική και συναισθηματική στήριξη από τους θεράποντες ιατρούς που βοηθούν στην διαχείριση των έντονων συναισθημάτων και στη μετάβαση στο τελευταίο στάδιο της κρίσης, όπου το άτομο συμφιλιώνεται με τη χρόνια ασθένεια και μαθαίνει να ζει μ’ αυτήν απολαμβάνοντας όσο γίνεται πιο δυναμικά και δημιουργικά την καθημερινότητά του, με ελπίδα και αισιοδοξία, ρεαλισμό και ορθολογισμό, παρά την αγωνία, την αβεβαιότητα και τις ψυχοσυναισθηματικές μεταπτώσεις.
«Γιατρέ μου, είναι αλήθεια; Πηγαίνω προς το καλύτερο; Δεν μπορείτε να φανταστείτε πόση χαρά μου δίνετε». Και το οδοιπορικό συνεχίζεται, το ταξίδι της ζωής και της αρρώστιας, του θανάτου και της ίασης, επαναλαμβάνεται με ομόκεντρους κύκλους, με συνεχή αγωνία, με επαναλαμβανόμενες πτώσεις και αντίστοιχα σηκώματα, με όρθια τρεμάμενα πόδια κι άσχημες τρικλοποδιές και πισωγυρίσματα. Πόσο θα κρατήσει αυτό το παιχνίδι, αυτό το κυνηγητό της υγείας και της θεραπείας; Ποιος γνωρίζει… Κοινή γαρ η τύχη και το μέλλον αόρατο» (σελ. 65).
Η πεζογράφος Βάλια Ζαπώνη με τη συλλογή διηγημάτων «Ο Βαρκάρης της Πρέσπας επιστρέφει και πάλι στον γενέθλιο τόπο της Φλώρινας και με όχημα τη μνήμη αναμοχλεύει και πάλι βιωματικές εμπειρίες καταθέτοντας αυτή τη φορά ιστορίες που αφορούν στο συλλογικό και ατομικό τραύμα του εμφυλίου πολέμου. Πραγματεύεται διανθρώπινες σχέσεις κάτω από οριακές και αντίξοες συνθήκες και τον αγώνα του ατόμου να ανταπεξέλθει και να σταθεί όρθιος με ευγλωττία, με ρέοντα και απέριττο αφηγηματικό λόγο, με έγνοια, κοινωνική ευαισθησία, πολιτική συνείδηση και συμπόνια για τον άνθρωπο και τον ανθρώπινο πόνο, προσφέροντας αναγνωστική ευχαρίστηση, συγκίνηση και μαθήματα ζωής.
