Ότι ο Ορφέας,² ο γιος τής Μούσας έθελγε με τη μουσική του και τα όντα που  στερούνται λογικής το λένε όλοι οι μυθογράφοι, το λέει δε και ο ζωγράφος: κοντά στον Ορφέα βρίσκονται λοιπόν και το λιοντάρι και ο αγριόχοιρος ακούγοντάς τον, μα κι ένα ελάφι κι ένας λαγός, χωρίς να απομακρύνονται αναπηδώντας από την ορμητική κίνηση του λιονταριού να πλησιάσει, ακόμη και τα ζώα για τα οποία το σαρκοβόρο θηρίο, το λιοντάρι, είναι στο κυνήγι φοβερός κυνηγός συναγελάζονται τώρα ήρεμα μ’ αυτό που είναι επίσης ήρεμο. Εσύ δε  ούτε τα πουλιά να παραλείψεις να δεις, όχι μόνο τα ωδικά που έχουν τη συνήθεια να άδουν γλυκά στα άλση, αλλά να μου κοιτάς και τη «φλύαρη καλιακούδα»³ και αυτή την «κουρούνα που κρώζει»⁴ και τον αετό τού Δία. Αυτός ολόκληρος,  αφού κίνησε και τις δύο τις φτερούγες του αιωρούμενος, παρατηρεί προσηλωμένος τον Ορφέα χωρίς να κοιτάζει πίσω του τον λαγό που είναι κοντά του, όλα δε τα ζώα με κλεισμένα τα σαγόνια τους είναι αιχμαλωτισμένα από τη μαγεία τού τραγουδιστή, κι ακόμη ανακατεμένα και αυτοί οι λύκοι και τα αρνιά καθώς έχουν μείνει έκθαμβα. Και μάλιστα ο ζωγράφος κάνει κάτι ακόμη πιο τολμηρό, αφού αποσπώντας δέντρα από τις ρίζες τους τα φέρνει να ακούσουν και αυτά τον Ορφέα και τα βάζει να στέκουν ολόγυρά του. Και το πεύκο λοιπόν και το κυπαρίσσι και ο σκλήθρος και αυτή η λεύκα και όσα άλλα δέντρα στέκονται γύρω απ’ τον Ορφέα ενώνοντας τα κλαδιά τους σαν να είναι χέρια,   χωρίς να χρειάζονται την ανθρώπινη τέχνη, δημιουργούν περικυκλώνοντάς τον  θέατρο, ώστε και τα πουλιά να κάθονται πάνω τους, και εκείνος στη σκιά να παίζει τη μουσική του. Ο Ορφέας κάθεται με τα πρώτα γένια του να χλοάζουν απλωμένα στα μάγουλά του, έχοντας επάνω στο κεφάλι του όρθια τιάρα που λάμπει σαν χρυσάφι και βλέμμα ζωηρό με τρυφεράδα και με θεϊκή έμπνευση, καθώς η σκέψη του τείνει πάντα σε θέματα θείας φύσεως. ΄Ισως και τώρα κάτι τραγουδάει, και είναι ανασηκωμένο το φρύδι του σαν να δηλώνει το νόημα των ασμάτων του, και η εσθήτα του αλλάζει χρώματα με τις αλλαγές των κινήσεών του, και το μεν αριστερό πόδι του πατώντας στη γη στηρίζει τη λύρα που βρίσκεται πάνω στον μηρό του, το δε δεξί κρατάει τον ρυθμό χτυπώντας το έδαφος με το σανδάλι· και από τα χέρια του το μεν δεξί κρατώντας σφιχτά το πλήκτρο φροντίζει τη δύναμη των ήχων με τον αγκώνα να προεξέχει και με τον καρπό λυγισμένο προς τα μέσα, ενώ το αριστερό πλήττει με τεντωμένα τα δάκτυλα τις χορδές. Μα θα συμβεί σε βάρος σου κάτι παράλογο, Ορφέα, και τώρα μεν μαγεύεις θηρία και δέντρα, όμως στις γυναίκες τής Θράκης θα φανείς παράφωνος και θα τεμαχίσουν το σώμα σου, μόλο που ακόμα και τα θηρία σε άκουγαν συναρπασμένα, όταν αγροικούσαν τη φωνή σου.

                                                                   “Ορφέας και Ευριδίκη”. Edward John Poynter (1862)

1. Ο Φιλόστρατος ο νεότερος βαδίζει στα χνάρια τού παππού του όσον αφορά στην επιλογή των θεμάτων. ΄Οσο για την περιγραφή, είναι πιο συγκεκριμένη και συχνά με πιο πλούσιες λεπτομέρειες. Σχετικά με το αν περιγράφει υπαρκτά έργα τέχνης, και στη δική του περίπτωση, όπως και στον προγενέστερο Φιλόστρατο, το πιθανότερο είναι να πρόκειται για φανταστικά έργα.

2) Ορφέας: ο θρυλικός ποιητής και θεόπνευστος μουσικός από τη Θράκη, γιος τής Μούσας Καλλιόπης, ο οποίος με τη θαυμαστή δύναμη της λύρας του όχι μόνο μάγευε ανθρώπους και ζώα, αλλά και δέντρα και βουνά μετακινούνταν στο άκουσμα της μουσικής του. Ο πιο γνωστός μύθος γύρω από τον Ορφέα είναι αυτός που αναφέρεται στην κάθοδο του ήρωα στον ΄Αδη, για να ανεβάσει πάλι στη γη την αγαπημένη του Ευρυδίκη. Ο Πλούτωνας του υποσχέθηκε να του τη δώσει με τον όρο να μην την αντικρίσει πριν εγκαταλείψουν το βασίλειο των νεκρών. Όμως ο Ορφέας, μην μπορώντας να αντισταθεί στον έρωτά του, έστρεψε το κεφάλι του να την κοιτάξει και τότε η Ευρυδίκη εξαφανίστηκε.     Για τον θάνατό του υπάρχουν πολλές παραδόσεις· κατά την επικρατέστερη, ο ήρωας βρήκε τον θάνατο από Μαινάδες τής Θράκης που τον διαμέλισαν, γιατί δεν του συγχώρησαν το ότι έμεινε πιστός στην ανάμνηση της γυναίκας του (και ο μύθος τής κατακρεούργησης επίσης έχει παραδοθεί με πολλές μορφές ). Θεωρήθηκε ως ο ιδρυτής μυστηριακής λατρείας, του Ορφισμού, που φαίνεται ότι διαμορφώθηκε περί τον 6^ο αι. π. Χ., αλλά οι απαρχές του ανάγονται σε αρχαιότατες προελληνικές δοξασίες. Οι Θρακιώτες έλεγαν πως τα αηδόνια που είχαν τη φωλιά τους πάνω από τον τάφο του κελαηδούσαν πιο γλυκά και πιο δυνατά απ’ όλα τ’ άλλα, ωστόσο τον τάφο του διεκδικούσαν και άλλοι τόποι.     Ο Διόδωρος ο Σικελιώτης αναφέρει  ότι ο Ορφέας πρόσθεσε μία χορδή στη λύρα και ότι ήταν σύγχρονος του Ηρακλή. Αναφέρεται επίσης ότι πήρε μέρος στην Αργοναυτική εκστρατεία, κάτι που αμφισβητείται. Με το όνομά του, χωρίς να είναι δικά του — χρονολογούνται στους χριστιανικούς χρόνους — φέρονται τα Ορφικά, τα μυστικοπαθή και θρησκευτικά ποιήματα, μεταξύ των οποίων είναι τα Ἀργοναυτικά, τα Λιθικά και οι Ὕμνοι.

3) Από τον Πίνδαρο, Νεμεόνικος ΙΙΙ, 82.

4) Από τον Ησίοδο Ἔργα καὶ ἡμέραι 747.

Γεωργία Παπαδάκη

*Στη χαρακτηριστική εικόνα ” Ο Ορφέας γοητεύει τα ζώα”. Ψηφιδωτό από έπαυλη της Πάφου.  (3ος αι. μ. Χ.)