Ξεκίνησε σαν παιχνίδι, λίγα λεπτά πριν αλλάξει ο παλιός χρόνος: μια απλή διαδικασία, με τη δυνατότητα που δίνει η τεχνητή νοημοσύνη, ως εφαρμογή διαθέσιμη πλέον στο κινητό, να μεταμορφώσει μια σύγχρονη φωτογραφία σε μια ιστορική εικονογραφία. Για όποιον το επιχειρήσει, το παιχνίδι είναι ελκυστικό και, σε πρώτο επίπεδο, ικανοποιεί την αυτάρεσκη περιέργεια του καθενός: «πώς θα έμοιαζα αν ζούσα σε άλλη εποχή;». Όμως, αυτή η φαινομενικά παιχνιδιάρικη πράξη ΑΙ μεταμόρφωσης κάνει κάτι πιο κρίσιμο από μια στιλιστική «μεταμφίεση». Μετατρέπει μια φωτογραφία από τεκμήριο σε αφήγηση, λέγοντάς μας «τί θα μπορούσε να έχει υπάρξει» αλλά όχι «τί υπήρξε». (βλ. Εικ.1)

AI-παραγωγή: ένταξη σύγχρονου σώματος σε ιστορικό κάδρο: το τεκμήριο μετασχηματίζεται σε αφήγημα.

Αυτός ο οπτικός αναχρονισμός, δεν είναι απλή μίμηση κάποιου παλιού στιλ. Είναι η σκόπιμη συνύπαρξη ασύμβατων χρονικοτήτων μέσα στην ίδια εικόνα όπου το παρόν δανείζεται μορφές του παρελθόντος και, ταυτόχρονα, το παρελθόν επανεγγράφεται με σύγχρονους όρους. Και αυτό, διαφοροποιείται από ένα pastiche, δηλαδή μια ουδέτερη στιλιστική μίμηση, και ιδίως από την πλαστογραφία αφού ο αναχρονισμός δηλώνει ρητά ή έμμεσα την ασυμβατότητά του, άρα λειτουργεί ερμηνευτικά και όχι αποδεικτικά. (βλ. Εικ.2, 3)

AI-διαμεσολάβηση “Old Master” πορτρέτο: ο κώδικας του κανόνα/εξουσίας επανακωδικοποιεί το σύγχρονο πρόσωπο.Έφιππος Ήρωας: το «ήταν εκεί» μετατρέπεται σε «θα μπορούσε να ήταν» ως μορφή ιστορικότητας.

Επίσης, αν ισχύσει η παρατήρηση του Barthes στο Camera Lucida, ότι η φωτογραφία συνιστά μια «μικρο-εμπειρία θανάτου», όπου το υποκείμενο μετατρέπεται σε αντικείμενο, τότε η ΑΙ ιστορική μεταμόρφωση πηγαίνει ένα βήμα παραπέρα: δεν παγώνει απλώς το πρόσωπο ως εικόνα, αλλά το επανεντάσσει σε άλλους χρόνους, ρόλους και αφηγήσεις. (βλ. Εικ.4, 5)

Pop Τετράπτυχο σε στιλ Warhol: το ύφος ως ερμηνευτική επιλογή και μηχανισμός νοηματοδότησης.

Αυτό που διακυβεύεται δεν είναι η ανακατασκευή ιστορικών γεγονότων, αλλά η λειτουργία της εικόνας ως μηχανισμού μνήμης. Με αυτή την έννοια, η τεχνητή νοημοσύνη δεν παράγει ιστορία, αλλά ιστορικότητα, δηλαδή, αίσθημα ιστορικού βάθους και πολιτισμικής ένταξης που δεν ανήκει στον γραμμικό χρόνο, αλλά σε έναν χρόνο κυκλικό, αποσπασματικό και αναστοχαστικό. Έτσι, το εικαστικό αρχείο βρίσκεται σε συνεχή αναδιάταξη και η σύγχρονη ταυτότητα του προσώπου μέσα σ’ ένα πλέγμα πολιτισμικών αναφορών.

Ως εργαλείο, η τεχνητή νοημοσύνη ανασυνθέτει υβριδικές εικόνες, θέτοντας σε διάλογο τη σύγχρονη οπτική κουλτούρα με την ιστορική εικονογραφία. Όμως, η διαδικασία δεν είναι ουδέτερη. Η επιλογή ενός καλλιτεχνικού ύφους, μιας ιστορικής περιόδου ή ενός εμβληματικού ρόλου (πολεμιστής, ηγέτης, μυθική μορφή) είναι μια ερμηνευτική πράξη αφού αποκαλύπτει τί θεωρούμε «ένδοξο», «ηρωικό», «κλασικό» ή «διαχρονικό» και πώς επιθυμούμε να ενταχθούμε φαντασιακά σε αυτά τα σχήματα. Έτσι, η η ΑΙ λειτουργεί ως μεσολαβητής ανάμεσα στη βιογραφική ταυτότητα και στο συλλογικό φαντασιακό. Δεν αντικαθιστά την ιστορία, αλλά καθιστά ορατούς τους μηχανισμούς μέσω των οποίων η ιστορία συνεχώς κατασκευάζεται, επιλέγεται και αναπαρίσταται μέσα από εικόνες.

Και αυτός ο μηχανισμός δεν αφορά μόνο την ψηφιακή κουλτούρα. Σε μεγάλο μέρος της καλλιτεχνικής παράδοσης, ιδίως από την Αναγέννηση και μετά, το παρελθόν δεν παρουσιάζεται ως απλή αναπαραγωγή αλλά ως επιλεγμένη κατασκευή και ερμηνεία που κληροδοτείται ως εικόνες. Αυτό αντανακλάται στις συλλογές μεγάλης τέχνης στα μεγάλα μουσεία.

Αναπόφευκτα, η συγκεκριμένη πρακτική φέρνει στο προσκήνιο το ζήτημα των πνευματικών δικαιωμάτων της εικόνας. Μπορεί ένα σύγχρονο πορτρέτο να «ενσωματωθεί» σ’ έναν ιστορικό πίνακα; Πού τελειώνει η νόμιμη καλλιτεχνική μεταμόρφωση και πού αρχίζει η αυθαίρετη οικειοποίηση;

Σε γενικές γραμμές, τα ιστορικά έργα των οποίων έχει λήξει η διάρκεια προστασίας από οικονομικά δικαιώματα βρίσκονται στο δημόσιο χώρο. Η σύγχρονη φωτογραφία, όμως, παραμένει ένα αυτόνομο έργο που προστατεύει τα δικαιώματα του δημιουργού της, ενώ το εικονιζόμενο πρόσωπο διατηρεί ηθικά και προσωπικά δικαιώματα επί της εικόνας του. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν καταργεί αυτό το πλαίσιο, αλλά το καθιστά περιπλοκότερο επειδή μετακινεί το ερώτημα από το «αν παράγεται» στο πώς μετασχηματίζεται» και ιδίως, στο «πώς προστατεύεται». (βλ. Εικ.5, 6)

Σουρεαλιστικές αναδιαμορφώσεις σε στιλ Magritte και Dalí: αναχρονισμός ως δηλωμένη μυθοπλασία και εικόνα πιθανότητας.

Από καλλιτεχνική άποψη, η ενσωμάτωση ενός σύγχρονου πορτρέτου σε ιστορικό πίνακα δεν είναι μια απλή αναπαραγωγή, αλλά μια διαδικασία μετασχηματισμού. Το πρόσωπο αποσπάται από το αρχικό του πλαίσιο και επανεγγράφεται σε ένα νέο οπτικό και εννοιολογικό περιβάλλον ως φορέας ρόλου, συμβόλου και αφήγησης. Αυτή ακριβώς είναι η διαφορά ανάμεσα στη χρήση και στην οικειοποίηση. Όταν η εικόνα δεν διεκδικεί ιστορική αυθεντικότητα, ούτε το υποκαθιστά, αλλά δηλώνει ανοιχτά τον αναχρονισμό της, τότε, από την αντιγραφή μεταπηδά στην ερμηνεία. Σε αυτή την περίπτωση, η ΑΙ λειτουργεί ως εργαλείο/μέσο εννοιολογικής σύνθεσης και όχι ως μηχανισμός πλαστογραφίας. (βλ. Εικ.7)

Ζωγραφική Μεταμόρφωση σε  στιλ Pollock: από πορτρέτο σε ζωγραφικό συμβάν—εννοιολογική σύνθεση, όχι τεκμήριο.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το κλασικό έργο του Kehinde Wiley, Napoleon Leading the Army over the Alps (2005 https://www.brooklynmuseum.org/en-GB/objects/169803), (βλ. Εικ.9) στο οποίο διατηρούνται τα βασικά εικονογραφικά στοιχεία του Jacques-Louis David (δυναμική στάση, ρητορική χειρονομία, σκηνοθετημένη δόξα), όμως ο ιστορικός ήρωας αντικαθίσταται από έναν σύγχρονο μαύρο άνδρα με σύγχρονη αστική ενδυμασία. Ο Wiley δεν αντιγράφει το παρελθόν αλλά το ξαναγράφει σαν ιστορική εικόνα ηρωοποίησης. Έτσι, το «να έχεις υπάρξει εκεί» μετασχηματίζεται σε «να μπορείς να είσαι εδώ».

Kehinde Wiley, Napoleon Leading the Army over the Alps, 2005, oil on canvas, 274.3 x 274.3 cm (Brooklyn Museum of Art, New York) © Kehinde Wiley

Στην ελληνική ζωγραφική, ανάλογη πρακτική οπτικού αναχρονισμού εμφανίζεται στο έργο του Αχιλλέα Δρούγκα, όχι ως τεχνική AI, αλλά ως προ-αλγοριθμικό υπόδειγμα επανεγγραφής της ιστορίας της εικόνας. Στο έργο Χαμένη Récamier (1985) (βλ. Εικ.10), μια εννοιολογική παραλλαγή στη Madame Récamier του Jacques-Louis David, η αφαίρεση της μορφής και η αντικατάστασή της από σύγχρονα ίχνη (σεντόνι, κορδέλα, ακουστικά γουόκμαν, κόκκινες γόβες), μετατοπίζει την εικόνα από την παρουσία στην απουσία, ενεργοποιώντας τη μνήμη ως πεδίο ερμηνείας. Ακριβώς εδώ γίνεται σαφές, ότι η ΑΙ δεν επινοεί τον αναχρονισμό, αλλά τον επισπεύδει και τον μαζικοποιεί (https://www.periou.gr/giannis-kolokotronis-o-simeiotikos-hyperrealism-tou-achillea-drougka/).

Αχιλλέας Δρούγκας, η χαμένη Ρεκαμιέ

Στην ίδια κατεύθυνση, με φανερή πολιτική στόχευση, κινείται και το έργο της Ερατούς Χατζησάββα. Μέσα από πολυστρωματικές παρεμβάσεις σε εμβληματικά αναγεννησιακά πρότυπα (Botticelli, Velázquez), όπως στο έργο Γερνάει η Ομορφιά (σπουδή́ στο έργο του Diego Velázquez, Η Αφροδίτη στον καθρέφτη της, Μεικτά́ υλικά́, φως LED, 92x76x12 cm) (βλ. Εικ.11) η οικειοποίηση (appropriation) είναι μια στρατηγική αποδόμησης των συμβόλων του ιστορικού έργου, για να δημιουργηθεί μια νέα εικόνα μνήμης, τραύματος και επανεγγραφής. Εδώ, ο αναχρονισμός δεν δημιουργεί απλώς «παλιό στιλ», αλλά αναδιοργανώνει τις ιδεολογικές δομές της ιστορικής απεικόνισης (https://www.periou.gr/giannis-kolokotronis-o-polyepipedos-politikos-istorismos-tis-eratous-chatzisavva/).

Ερατώ Χατζησάββα, Γερνάει η Ομορφιά Σπουδή στο έργο του Diego Velázquez, Η Αφροδίτη στον καθρέφτη της (92x76x12 cm Μεικτά υλικά Φως led

Τελικά, η ιστορική μεταμόρφωση της σύγχρονης φωτογραφίας μέσω της τεχνητής νοημοσύνης λειτουργεί ως πράξη αυτο-ιστορικοποίησης. Το υποκείμενο εγγράφει τον εαυτό του σε αφηγήσεις που υπερβαίνουν τη βιογραφία του και αναμετράται με το παρελθόν όχι ως ένα κλειστό αρχείο, αλλά ως ένα ενεργό πεδίο δυνατοτήτων, έναν χώρο όπου η ιστορία δεν αναπαρίσταται απλώς, αλλά επανενεργοποιείται.

Dramatic historicization (1821 battle idiom): αυτο-ιστορικοποίηση και ένταξη σε συλλογικές εικονογραφίες.

Γιάννης Κολοκοτρώνης

Καθηγητής Ιστορίας και Θεωρίας της Τέχνης – Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών / Δ.Π.Θ.

Yannis Kolokotronis: Commentary on Visual Anachronism

It began as a game, a few minutes before the old year ended: a simple process, enabled by artificial intelligence—now available as a mobile app—that transforms a contemporary photograph into historical iconography. For anyone who tries it, the gesture is immediately seductive, satisfying a self-indulgent curiosity: What would I look like if I lived in another era? Yet this seemingly playful act of AI-mediated transformation does something more consequential than a stylistic “disguise.” It shifts the photograph from document to narrative—telling us not what was, but what could have been.

Visual anachronism, in this sense, is not a simple imitation of an “old style.” It is the deliberate coexistence of incompatible temporalities within a single image: the present borrows forms from the past while, at the same time, the past is rewritten through the optics of a contemporary gaze. This differs from pastiche -a neutral stylistic imitation- and, more sharply, from forgery: anachronism, explicitly or implicitly, declares its own temporal mismatch and therefore functions interpretively rather than as evidence.

If Barthes’s observation in Camera Lucida that photography constitutes a “micro-experience of death,” in which the subject senses its own objectification, still holds, then AI-mediated historical transformation goes a step further. It does not merely freeze the face as image; it relocates it within other times, roles, and narratives. What is at stake is not the reconstruction of historical events but the operation of the image as a mnemonic mechanism. In this sense, artificial intelligence does not produce history but historicity: a sense of historical depth and cultural belonging that does not unfold in linear time, but in a circular, fragmentary, reflective temporality. The visual archive is thus in constant rearrangement, as contemporary identity becomes entangled in a dense network of cultural references.

As a tool, artificial intelligence reconstructs hybrid images, bringing contemporary visual culture into dialogue with historical iconography. The process, however, is not neutral. The selection of an artistic style, a historical period, or an emblematic role (warrior, leader, mythic figure) is an interpretive act: it reveals what we deem “glorious,” “heroic,” “classical,” or “timeless,” and how we wish—imaginatively—to insert ourselves into such frameworks. AI, therefore, operates as a mediator between biographical identity and the collective imaginary. It does not replace history; rather, it makes visible the mechanisms through which history is continually constructed, selected, and represented through images.

This mechanism is not confined to digital culture. Across much of artistic tradition, the past is rarely presented as mere reproduction; it is curated as a selective construction and interpretation, transmitted through images and institutionalised in canon-forming collections and major museums.

Inevitably, the practice also foregrounds questions of copyright and image rights. Can a contemporary portrait be “embedded” within a historical painting? Where do the boundaries lie between legitimate artistic transformation and arbitrary appropriation? In broad terms, works whose term of copyright protection has expired fall within the public domain (as regards economic rights). Contemporary photography, however, remains protected by copyright, while the depicted person may retain personal and moral interests in their image, depending on the jurisdiction. Artificial intelligence does not abolish this framework; it complicates it by shifting the question from whether something is copied to how it is transformed—and, crucially, how it is circulated and framed.

From an artistic standpoint, the incorporation of a contemporary face into a historical model need not be reproduction; it can be a transformation. The face is detached from its original context and reinscribed within a new visual and conceptual environment as a bearer of role, symbol, and narrative. This is precisely the difference between use and appropriation. When the image does not claim historical authenticity or seek to substitute for the original, but openly declares its anachronism, it moves from copying to interpretation. In such cases, AI functions as an instrument of conceptual synthesis rather than a mechanism of forgery.

A paradigmatic example is Kehinde Wiley’s Napoleon Leading the Army over the Alps (2005), which preserves key iconographic elements from Jacques-Louis David—dynamic posture, rhetorical gesture, staged glory—while replacing the historical hero with a contemporary Black man in urban attire. Wiley does not copy the past; he rewrites it, turning inherited heroization into a site of contestation. “Having been there” is transformed into “being able to be here.”

In Greek painting, a comparable logic of visual anachronism appears in the work of Achilleas Drougas—not through AI, but as a pre-algorithmic model of rewriting the history of the image. In Lost Récamier (1985), a conceptual variation on David’s Madame Récamier, the figure is removed and replaced by contemporary traces (a sheet, a ribbon, Walkman headphones, red high heels). The image shifts from presence to absence, activating memory as a field of interpretation. Here it becomes clear that AI does not invent anachronism; it accelerates it and scales it up.

The work of Erato Hatzisavva moves in a similar direction, with an explicit political orientation. Through multilayered interventions in emblematic Renaissance models (Botticelli, Velázquez), as in Beauty Ages (a study after Velázquez’s Venus at Her Mirror, mixed media, LED light, 92 × 76 × 12 cm), appropriation becomes a strategy for dismantling the symbolic order of the historical image in order to produce a new image of memory, trauma, and rewriting. Anachronism here does not merely generate an “old style”; it reorganises the ideological structures of historical representation.

Ultimately, the AI-mediated historical transformation of contemporary photography functions as an act of self-historicization. The subject inscribes itself within narratives that exceed biography and confronts the past not as a closed archive but as an active field of possibilities—a space where history is not simply represented but continually reactivated.

Yannis Kolokotronis

Professor of History and Theory of Art – Department of Architecture, Democritus University of Thrace

Σημείωση

Οι εικόνες που συνοδεύουν το κείμενο είναι AI-παράγωγα και χρησιμοποιούνται ως εικαστικά παραδείγματα της έννοιας του Οπτικού Αναχρονισμού.