Νέο αίμα στο αρχαίο θέατρο
Θεατρικά έργα και μύθοι της αρχαιότητας ανατροφοδοτούνται, τροποποιούνται, προσαρμόζονται στο σήμερα και δραματοποιούνται από τον σύγχρονο λογοτέχνη και θεατρολόγο Κωνσταντίνο Μπούρα δίνοντάς τους νέα πνοή και δύναμη, κάτι το οποίο έκαναν σε μεγάλο βαθμό και οι μεγάλοι αρχαίοι τραγωδοί, όπως πολύ εύστοχα μας πληροφορεί στον πρόλογό του ο συγγραφέας.
Διαβάζοντας τα επτά αυτά έργα αισθάνεσαι ότι διαβάζεις τόσο θέατρο όσο και ποίηση, καθώς διαθέτουν ρυθμό, λιτότητα έκφρασης και κάποτε υπαινικτική γλώσσα. Η τροποποίηση των μύθων μοιάζει να συνεχίζει την αρχαία παράδοση και τον τρόπο που οι μεγάλοι τραγωδοί της ήξεραν να τους προσαρμόζουν στην εποχή τους.
Θέματα όπως η προσφυγιά, ο ρατσισμός, η πατριαρχία, η εκμετάλλευση και άλλα στέκουν διαχρονικά και παρουσιάζονται μέσα από ανάλογά τους των αρχαιοελληνικών μύθων. Μέσα από τα λόγια των ηρώων ακούμε τη διαμαρτυρία για τα δεινά του πολέμου και για την ανθρώπινη ιδιοτέλεια και απληστία, το λάγγεμα και τη «μαγεία» του έρωτα, το δέσιμο των ανθρώπων της αρχαίας Ελλάδας με τη φύση, τη διαρκή αίσθηση ότι οι θεοί συμπορεύονται με τους ανθρώπους και διάφορα ηθογραφικά και πραγματολογικά στοιχεία της αρχαίας εποχής. Την προβολή αυτών και την προσαρμογή τους στην σύγχρονη πραγματικότητα υποβοηθούν οι σκηνικές οδηγίες, όπως η προβολή ανάλογων βίντεο ή οι σποραδικές σύγχρονες αιχμές που παρεμβάλλονται στα λόγια των ηθοποιών, τεχνικές που έχουν διεισδύσει στις σύγχρονες θεατρολογήσεις κλασικών έργων και εδώ εφαρμόζονται με επιτυχία σε δημιουργήματα που στέκονται μεταξύ του παλιού και του νέου. Πλούσια κείμενα με πλούσια λόγια και ουσία.
Ο Μπούρας θέλει να σκιαγραφήσει ισχυρές γυναίκες, που άγουν τις καταστάσεις, που λένε τη γνώμη τους με θάρρος και συχνά κατηγορούν τους άντρες που βρίσκονται κοντά τους. Για αυτό διαλέγει την Κλυταιμνήστρα, την Ανδρομάχη, την Εκάβη, οι οποίες φτάνουν σε ακραίες ενέργειες, ενώ οι άντρες γύρω τους μοιάζουν αδύναμοι και κάποτε, κάποιοι από αυτούς, δειλοί, όπως ο Αίγισθος, ενώ άλλες ηρωίδες του, όπως η Κασσάνδρα, σιγοντάρουν τις παραπάνω. Είναι, ας μου επιτραπεί η έκφραση, μια μητριαρχία μέσα στην πατριαρχία, ένα «κράτος εν κράτει». Δεν πρόκειται για ηγερίες, αλλά για αυτόνομες δυναμικές προσωπικότητες. Η Κλυταιμήστρα μάλιστα φτάνει να αναφωνεί στον Αίγισθο «Μητριαρχία. Λάβρυς. Διπλούς πέλεκυς» (σ.144), παραπέμποντας στην Μινωική Κρήτη, προγενέστερων μητριαρχικών εποχών. Γενικότερα, οι αναφορές σε αρχαιοελληνικές πεποιθήσεις, αλλά και πιο σύγχρονες, είναι διαρκείς, άλλοτε φευγαλέες και άλλοτε όχι, ανάλογα με το πώς εξυπηρετούνται ο μύθος, η πλοκή και τα νοήματα. Ο Μπούρας ενώνει παρελθόν και παρόν, επικαιρικό και διαχρονικό, αρχαία και νέα Ελλάδα, δράση και ψυχολογία και μύθο και πραγματικότητα.
Το βιβλίο διαθέτει λεξιλογικό πλούτο, αρχαιοελληνικό και μοντέρνο –ο τελευταίος του δίνει ζωντάνια. Τα χαρακτηριστικά επίθετα μας συνδέουν άμεσα με τη γλώσσα των αρχαίων δραμάτων και το ύφος προσομοιάζει με αυτά. Συνολικά θα έλεγα ότι παρατηρούμε μια σύγχρονη αναγέννηση του δράματος με μεταμοντέρνα στοιχεία, μίμησης, παρωδίας και έντεχνες «παραπομπές» στα πρωτότυπα. Ειδικά το έργο Ανδρομάχη του Ευριπίδη θεωρώ ότι προσφέρεται για αυτούς τους χειρισμούς, λόγω της ποικιλίας ηρώων και συμβάντων.
Ας σχολιάσουμε όμως κάποια από τα επί μέρους έργα περνώντας από τις ειδικές σε παρατηρήσεις σε γενικότερες.
Το Είδωλο(ν) Εκάβης βασίζεται σε παλιότερα λογοτεχνήματα του συγγραφέα –δυο ποιήματα και ένα μονόλογο. Η επαναφορά αυτή των θεμάτων του φανερώνει μια ψυχολογική και νοηματική εμμονή στα σύμβολα και στα θέματα που εκφράζονται, όπου αποτελούν διαχρονικά αιτήματα. Με πολύ ωραίο τρόπο μας τα αποδίδει ο ίδιος: «το δίκαιο του πρόσφυγα, υπέρ αδυνάμου ο λόγος, ο Ξένιος Ζευς και το κακούργημα της δολοφονίας του φιλοξενούμενου ικέτη» (σ.9). Βλέπουμε μίμηση ύφους τραγωδιών, μεταφορές σε εναρμόνιση με τη φύση και από τη φύση, χωρίς να ξενίζουν και να είναι «πρόσθετες», και στα χορικά, και όχι μόνο, ελλοχεύει η ποιητικότητα, μέσα από μεταφορές και λόγια αποφθεγματικά, άλλοτε υπαρξιακά και ενίοτε προφητικά. Το κείμενο διατρέχει μύθους, ενώνει χαρακτήρες, συνδυάζει ψυχολογικά απωθημένα και φαινόμενα, τα ανατροφοδοτηθεί και τα εκβάλλει στο σήμερα.
Στο Ορφέας και Ευριδίκη οι παθιασμένοι σύγχρονοι μονόλογοι των πρωταγωνιστών είναι μεταξύ ποίησης και μεταφυσικής, με αιχμές σύγχρονης φυσικής –ο συγγραφέας είναι και απόφοιτος Πολυτεχνείου- με τον μύθο να δεσπόζει και να τους εμπλουτίζει. Δεν παρουσιάζεται δράση ή εξέλιξη και επιδιώκεται η απόλαυση από την εκφορά ή ανάγνωση ενός αφηγηματικού ποιήματος, στο οποίο το ερωτικό πάθος κυριαρχεί. Ο μύθος είναι τόσο γνωστός που ίσως μια επαναδιατύπωσή του θα ήταν αρνητική. Και μέσα σε αυτές τις ποιητικές αφηγήσεις εμπλέκονται συμβολικοί μύθοι ευρείας αρχαιοελληνικής κλίμακας, εντάσσοντας το θεατρικό συνολικά στο χωροχρονικό πλαίσιο που ανήκει, αλλά ταυτόχρονα εκφράζοντας τη διαχρονία του. Κάποιες φορές το έργο παίρνει τη μορφή κολλάζ, όπου εικόνες από την αρχαιότητα ανακατεύονται με σύγχρονες και μεταφυσικές, φτιάχνοντας ένα άκρως ποιητικό συνειρμικό μείγμα που αγγίζει τον σουρεαλισμό, αν και συνολικά το έργο δεν είναι υπερρεαλιστικό.
Για το έργο Ανδρομάχη μας λέει ο Μπούρας ότι είναι εμπνευσμένο από την Ανδρομάχη τού Ευριπίδη και αυτή του Ρακίνα, οδηγώντας μας σε συγκρίσεις. Έτσι και εδώ έχουμε ένα ποτ πουρί αρχαιοελληνικών ηρώων (Ηλέκτρα, Κλυταιμήστρα, Ανδρομάχη, Ορέστης, Ιφιγένεια, Αίγισθος, Κασσάνδρα, Θόας, Πυλάδης, Αθηνά, Δίας, Λήδα, Άρτεμις, Εκάβη, Απόλλων, Κάστορ, Αγαμέμνονας, Ερινύες). Διάχυτοι είναι και οι σύγχρονοι υπαινιγμοί και παραλληλισμοί, κορονοϊός (σ.85), κλωνοποίηση (σ.87), η «ποντικοπαγίδα» της Αγκάθα Κρίστι (σ.85), έννοιες της σύγχρονης φυσικής όπως ο χωροχρόνος (σ.72) και πολλά άλλα.
Ποιητικές σκηνές, συνειρμικές, μεταξύ αρχαίου μύθου και σύγχρονης εποχής, παραληρηματικές, φορτισμένες με τον έρωτα, τη φθορά και τον θάνατο είναι ο μονόλογος της Ανδρομέδας. Έντονο είναι και εδώ, ίσως και περισσότερο, το τραγικό στοιχείο, καθώς η ηρωίδα άγεται από τα γεγονότα, άλλοτε χαίρεται και άλλοτε υποφέρει, αποτελεί όμως, σε αντίθεση με τις άλλες γυναίκες του βιβλίου, ένα αδύναμο πρόσωπο στον κόσμο των αντρών, των ηρώων ή του κτήνους, και όπως παντού, υπάρχουν σκόρπιες πινελιές μεταφυσικής.
Όσον αφορά το επιλογικό έργο του βιβλίου Διόνυσος-Βάκχος και Πενθέας: Εκείνος, ο τρίδυμος τρίμορφος Έν-ας!! ο Μπούρας όχι μόνο θα λατρέψει και θα επηρεαστεί από τα έργα του Ευριπίδη –κοινός τόπος του βιβλίου- αλλά θα μπει στον ρόλο του, και ο μεγάλος τραγωδός θα γίνει ο ίδιος αφηγητής στην αυλή του βασιλιά Αρχέλαου της Μακεδονίας, έτσι θα εκφράσει τις αγωνίες του, τη διαδικασία της δημιουργίας των τραγωδιών του, κάνοντας κάποιες στιγμές αυτοσχόλια για τα έργα του. Ο καλλιτέχνης γερνάει, είναι ώριμος στην αυλή του Αρχέλαου, μακριά από την Αθήνα, θέλει να τελειώσει τα έργα του, το μέλλον κρέμεται πάνω του με εφιάλτες· οι αγωνίες, οι μόχθοι και οι σκέψεις του προσωποποιούνται στην οπτική με την οποία φαντασιώνεται τα όντα. Αυτά αποτελούν κοινό τόπο οποιουδήποτε δυνητικού γερασμένου συγγραφέα. Έτσι από το ατομικό περνάμε στο γενικό και το διαχρονικό. Και αλίμονο αν το έργο «δεν αρέσει και δεν καταχειροκροτηθεί από τους ειδικούς που θα έρθουν από την Αθήνα, θα έχεις άγριο θάνατο» (σ.217). Κατά την ταπεινή μου γνώμη το έργο αυτό είναι το κορυφαίο του βιβλίου –τουλάχιστον από λογοτεχνικής άποψης, γιατί στα θέματα θεατρολόγησης δεν είμαι ειδικός-, χωρίς να θέλω να πω ότι και τα άλλα υστερούν. Η ομορφιά συμβαδίζει με τον εφιάλτη και η δημιουργία με τη φθορά, το γήρας και τον θάνατο, και παρουσιάζει σαφείς διηγηματικές αρετές, ενώ θα μπορούσε κάλλιστα αντί για θεατρικό μονόλογο να αποτελέσει μια νουβέλα.
