Η Αμερική σε εποχές κρίσης, αλλά κυρίως πριν και μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, δέχτηκε ένα μεγάλο μέρος Ευρωπαίων που κατέφευγαν στη χώρα της ευκαιρίας για να σωθούν μετά την ανάρρηση του Χίτλερ στην εξουσία, αλλά και πιο πριν στη διάρκεια της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης. Όταν άρχιζε να δυσκολεύει το κλίμα με την οικονομική κρίση και η εβραϊκή φυλή ήταν ή έγινε ο αποδιοπομπαίος τράγος. Άλλωστε δεν ήταν η πρώτη φορά που οι Εβραίοι αναγκάζονταν να εκπατριστούν.

Μεταξύ λοιπόν των  κοινών θνητών υπήρχαν και πολλοί εβραίοι διανοούμενοι, καλλιτέχνες και συγγραφείς.

Οι τελευταίοι ήταν πολλοί και μερικοί εξ αυτών μείζονες ή εξελίχθηκαν σε τέτοιους. Κουβαλούσαν όμως οι περισσότεροι την εβραϊκότητά τους, τις παραδόσεις τους και την θρησκεία τους αλλά κυρίως τη γλώσσα τους είτε μιλούσαν άλλες ευρωπαϊκές γλώσσες είτε αγγλικά ή ακόμα γίντις. Παράδειγμα ο νομπελίστας Ισαάκ Μπάσεβιτς Σίνγκερ που έγραψε τα πεζογραφήματά του σ’ αυτή τη γλώσσα η οποία ήδη είχε αρχίσει να υποχωρεί.

Η πολυμελής κοινότητα που έζησε τα χρόνια του πολέμου αλλά και του Κραχ του 1929 είχε πολλές αποχρώσεις. Κάποιοι βέβαια είχαν γεννηθεί στην Αμερική. Άλλοι είχαν αποποιηθεί τη βαριά κληρονομιά της εβραϊκότητας, όπως οι Νόρμαν Μαίηλερ, Γκορ Βιντάλ κ.ά. Ή όπως ο Σίνγκερ που προαναφέραμε ο οποίος ήταν ποτισμένος από την εβραϊκή έμπειρία και την θρησκευτικότητα. Ένας Έλληνας μεταφραστής του τον συγκρίνει ως προς την θρησκευτικότητα και την ανάλυση των Γραφών με τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη.

Ενδεικτικά σε μια ενδιάμεση ομάδα έχουμε τους Σαούλ Μπελόου, Φιλιπ Ροθ και Μπέρναντ Μάλαμουντ που άρχισαν θυμίζοντας την καταγωγή τους και από ένα σημείο και μετά ή την παραμέρισαν ή την ξέχασαν ή έκαναν κριτική με πολύ χιούμορ, σατιρίζοντας κυρίως την καταπιεστικότητα της Εβραίας μάνας.

Μια ολόκληρη γενιά Εβραίων συγγραφέων της Αμερικής μετά την υποχώρηση του αντισημιτισμού δεν θυμίζουν σε τίποτα το εβραϊκό, όπως ο Νέλσον Ώλγκρεν.

Άλλωστε η λεγόμενη Εβραϊκή Αναγέννηση περιλαμβάνει μόνο όσους εμπνέονται από την εθνική και θρησκευτική κληρονομιά.

Ο Άρθουρ Μίλερ που ανήκε στην προπολεμική γενιά και ήταν γεννημένος στην Αμερική έγραψε ένα θεατρικό έργο για την κερδοσκοπία χωρίς φραγμό και ανθρωπιά, το Ήταν όλοι τους παιδιά μου και το μυθιστόρημα Focus για τον αντισημιτισμό. Αντίθετα στο αριστουργηματικό Ο θάνατος του Εμποράκου που αναφέρεται στην  ιστορία ενός πλανόδιου πωλητή που κυνηγάει το Αμερικανικό όνειρο και δεν το βρίσκει όπως και στο Ψηλά από τη γέφυρα η εβραϊκότητα υποχωρεί χάριν του αμερικανικού τρόπου ζωής. Αν και επανέρχεται σε κάποιο μεταγενέστερο έργο με έμμεσο, παρελθοντικό τρόπο.

Μέχρι το 1950 η εβραϊκή ταυτότητα αγνοούνταν, ενώ στις δεκαετίες του ’50 και ’60 οι Αμερικανοεβραίοι συγγραφείς στράφηκαν στη θρησκευτική και εθνική τους παράδοση.

Ο Φίλιπ Ροθ και η εβραϊκότητα όπως την εκφράζει στα μυθιστορήματά του θεωρήθηκε αντισημιτική από ορισμένους στενοκέφαλους δογματικά προσηλωμένους στην εβραϊκότητα και τις παραδόσεις της. Χωρίς ν’ απορρίπτει τον εβραϊκό τρόπο ζωής συλλήβδην και άκριτα, ωστόσο επιτίθεται με χιούμορ και ειρωνεία στην καννιβαλική Εβραία μητέρα και εξεγείρεται εναντίον της οικογενειακής και θρησκευτικής καταπίεσης.

Η εβραϊκή οικογένεια περιγράφεται σαν ένας συντηρητικός αλλά αιώνιος θεσμός πανταχού παρών που στοιχειώνει τους ήρωες.  Αυτό συμβαίνει κυρίως στους ομοφυλόφιλους συγγραφείς όπως ο Γκίνσμπεργκ.

Είναι τεράστια η συμβολή των Αμερικανοεβραίων συγγραφέων στη σύγχρονη λογοτεχνία με το χιούμορ τους να ταυτίζεται με το αμερικανικό.

Το χιούμορ εισδύει στα πιο δημοφιλή μυθιστορήματα της δεκαετίας του 1960.

Όπως το Good as Gold του Τζόζεφ Χέλερ.

Η νόσος του Πορτνόϋ του Ροθ, το οποίο είναι αρκετά τολμηρό για τα ως τότε δεδομένα και ανατρεπτικό, σκαμπρόζικο κι ως ένα βαθμό βλάσφημο και ταυτόχρονα απολαυστικό.

Ωστόσο υπάρχει και ο Εβραίος – θύμα και όλη η τραγωδία και οι διώξεις που έζησε η εβραϊκή φυλή σε έργα του Άρθουρ Μίλερ και του Γέρζι Κοζίνσκι.

Η λεγόμενη εβραϊκή Αναγέννηση είναι αδύνατο να χωρέσει έστω και με αρνητικό τρόπο τους πάντες. Άλλωστε δε συμβαίνει κιόλας κάτι τέτοιο.

Ο Σαούλ Μπελόου δεν θεωρεί πως οι  Αμερικανοεβραίοι συγγραφείς ανήκουν ή είναι ενταγμένοι σε ένα λογοτεχνικό γκέτο και απορρίπτει εντελώς μια τέτοια κατηγοριοποίσης.

Η εβραϊκή Αναγέννηση  πάντως δεν οφείλεται ούτε σε όσους επιτέθηκαν στο Αμερικανικό Όνειρο, τους εξεγερμένους, τους συγγραφείς της αμφισβήτησης αλλά στην ετερόκλητη ομάδα των συγγραφέων που φέρουν τον ιουδαϊσμό σαν ένα βάρος ή σαν μια σημαία ή σαν ένα δέρμα.

Οι Νόρμαν Μαίηλερ, Τζόζεφ Χέλερ [που έγραψε το θρυλικό CATCH 22], Άρθουρ Μίλερ, Άλεν Γκινσμπεργκ ενσωματώθηκαν κάποια στιγμή στην αμερικανική κουλτούρα και αποτέλεσαν τους ογκόλιθούς της.

Ο Ισαάκ Ασίμωφ που ήρθε στις ΗΠΑ τριών ετών από τη Ρωσία, εξελίχθηκε σε πολυγραφότατο συγγραφέα επιστημονικής φαντασίας μαζί με τους Ρέη Μπράντμπερυ και Φίλιπ Ντικ.

Η ενσωμάτωση αποτελεί μια ολόκληρη περίοδο μεγάλο θέμα στην αμερικανοεβραϊκή λογοτεχνία.

ΤΟ ΧΙΟΥΜΟΡ ΚΑΙ ΟΙ ΑΜΕΡΙΚΑΝΟΕΒΡΑΙΟΙ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

Μεταπολεμικά όταν οι Αμερικανοεβραίοι συγγραφείς έγιναν αποδεκτοί ξεθάρρεψαν και άρχισαν να σχολιάζουν τα κακώς κείμενα. Μερικοί ταλαντούχοι κωμικοί μάλιστα έκαναν θραύση. Ο Λένι Μπρους μ’ ένα χιούμορ τολμηρό, γεμάτο αιχμές, ανατρεπτικό που πολλές φορές τον είχε οδηγήσει στη φυλακή. Ο Μελ Μπρουκς ακόμη που έκανε κινηματογράφο και φυσικά ο Γούντυ Άλλεν που έγινε δημοφιλής και αποδεκτός περισσότερο στην Ευρώπη, παρά στην πατρίδα του. Αποδείχτηκε πολυτάλαντος. Έγραψε αρκετά χιουμοριστικά βιβλία. Έκανε και κάθε είδους κινηματογραφικά έργα, ενώ παίζει επαγγελματικά πνευστά σε κέντρα. Είναι ευρυμαθής με πολύ χιούμορ που στοχεύει τη φυλή του με τις ιδιορρυθμίες της. Γυρίζει αισθηματικές κωμωδίες, δράματα με ψυχαναλυτικό ενδιαφέρον [Είναι θαυμαστής του Μπέργκμαν], αστυνομικές και ταινίες εποχής ή νοσταλγικές ιστορίες. Ιστορίες που διαδραματίζονται σε τόπους που γνωρίζει καλά όπως το Μανχάταν, τη Νέα Υόρκη, τη Βαρκελώνη, το Παρίσι.

Και ο Άλλεν  και οι άλλοι αντλούν το υλικό τους από την εβραϊκή κουλτούρα τις εβραϊκές αξίες  καθώς και τη γλώσσα.

Οι διακεκριμένοι  και σημαντικοί πεζογράφοι δε δίστασα να επικρίνουν τους ομόφυλούς τους για τα σοβαρά παραπτώματά τους. Οι γυναίκες αποτελούν αντικείμενο της σάτιρας των συγγραφέων ή ασχολούνται να συμμαζέψουν  όσους δεν είχαν την ευκαιρία να γίνουν οι ίδιοι συγγραφείς με κωμική φλέβα.

…ΚΑΙ ΔΥΟ ΓΥΝΑΙΚΕΣ

Ωστόσο υπάρχουν  και εξαιρέσεις όπως η συγγραφέας  Έρικα Τζονγκ που δεν αφήνει τίποτα όρθιο σχολιάζοντας με οξεία σατιρική διάθεση: την υποκρισία των μορφωμένων, των εύπορων, τους ψυχιάτρους κάθε εθνικότητας ή σεξουαλικής ανδρείας. Τους ακαδημαϊκούς που καταστρέφουν τη δημιουργικότητα, τους γαμπρούς υποψήφιους και μη, παράφρονες συνήθως και σεξουαλικά πεινασμένους, τους Άραβες, αλλά και την ίδια της την οικογένεια.

Η Ιζαντόρα, η ηρωίδα της Τζονγκ μπορεί τελικά να παράγει ένα χιούμορ εικονοκλαστικό με στόχο να θρυμματίσει τα εγχώρια είδωλα της εβραϊκής φυλής υποδηλώνοντας πως έχει βρει ένα ρόλο πιο αποδεκτό για τον εαυτό της και δεν κινδυνεύει ούτε από τους συμπατριώτες της. Ο ρόλος που επιφυλάσσει για τον εαυτό της είναι μια υπερ-γυναίκα [κατά το πρότυπο του Νίτσε], μια εβραία ηδονίστρια πέρα από το καλό και το κακό. Στις φαντασιώσεις της ενώνει τη φωνή της με την πολεμική κραυγή του Πορτνόυ.

«Βάζει το σιντί πίσω στο γιντ και βιώνει ‘γαμίσια πάνω από τα ρούχα’ με άγνωστους συνεπιβάτες σε τρένο.

Μια άλλη αμερικανοεβραία συγγραφέας η Σύνθια Όζικ δεν πολυενδιαφέρεται για το φύλο των ηρώων της ούτε για τις ιστορίες. Πιστεύει μάλιστα ότι ο συγγραφέας που επινοεί ιστορίες σφετερίζεται το ρόλο του Θεού ως δημιουργού.

Η Όζικ θέλει να διατηρήσει μια αυθεντική εβραϊκότητα και δηλώνει πως «τρέμει το καννιβαλιστικό άγγιγμα της μυθοπλασίας σε λεπτομέρειες» αλλά «λαχταράει τις ιστορίες».

«Οι ιστορίες βγαίνουν από μέσα μου», λέει, «καμιά δεν έπλασα εγώ, όλες τις απέκτησα, τις δανείστηκα, τις πήρα, μου δόθηκαν, τις κληρονόμησα, τις έκλεψα, τις υπεξαίρεσα, τις σφετερίστηκα. Χρονικά και έπη που τα εφηύραν από την αρχή του Κόσμου οι απόγονοι των Γιγάντων που συνουσιάστηκαν με τις κόρες των  ανθρώπων».

Οι Αμερικανοεβραίοι  συγγραφείς αποτελούν πλέον στις μέρες μας μεγάλο κομμάτι της αμερικάνικης κουλτούρας με μία εσανς εβραΐκότητας, αφού θεωρούνται πλέον Αμερικανοί.

Βοηθήματα:

-περ. Διαβάζω τχ. 367

Κώστας Γιαννόπουλος